महाभारत · अध्याय 3.136
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.136.1
अत्रोग्रसेनसमितेषु राजन् ।
समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु।
न मे विवित्सान्तरमस्ति वादिनां ।
महाजने हंसविवादिनामिव ॥ ३.१३६.१ ॥
हे राजा, उग्रसेनाच्या सभेत, अतुलनीय राजे जमलेले असताना येथे वादी लोकांमध्ये मला संधी दिसत नाही; मोठ्या जनसमुदायात हंसांच्या वादासारखे.
3.136.2
न मोक्ष्यसे वै वदमानो निमज्जन् ।
जलं प्रपन्नः सरितामिवाधनः।
हुताशनस्येव समिद्धतेजसः ।
स्थिरो भवस्वेह ममाद्य वन्दिन् ॥ ३.१३६.२ ॥
हे वंदिन्, बोलता बोलता तू माझ्यापासून सुटणार नाहीस, नद्यांच्या पाण्यात बुडणाऱ्या निर्धन माणसासारखा. पेटलेल्या अग्नीसारख्या तेजस्वी माझ्यासमोर आज येथे स्थिर राहा.
3.136.3
व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोध ।
आशीविषं सृक्विणी संलिहानम्।
पदा हतस्येह शिरोभिहत्य ।
नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध ॥ ३.१३६.३ ॥
झोपलेल्या वाघाला जागवू नकोस; तो विषारी सर्प आहे, ओठ चाटत आहे. येथे पायाने मारलेल्याच्या डोक्यावर प्रहार करून, दंश न होता तू सुटणार नाहीस—हे समज.
3.136.4
यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः ।
सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति।
तस्यैव पाणिः सनखो विदीर्यते ।
न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः ॥ ३.१३६.४ ॥
जो अभिमानाने, बळकट शरीर असूनही अत्यंत दुर्बल होऊन पर्वतावर प्रहार करतो, त्याचाच हात नखांसह फुटतो; खडकावर जखमही दिसत नाही.
3.136.5
सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः ।
निकृष्टभूता राजानो वत्सा ह्यनडुहो यथा ॥ ३.१३६.५ ॥
मैथिल (जनक)चे सर्व राजे मैनाक पर्वतासारखे आहेत; पण हे राजे निकृष्ट आहेत, बैलांसमोरच्या वासरांसारखे.
3.136.6
यथा महेन्द्रः प्रवरः सुराणां ।
नदीषु गङ्गा प्रवरा यथैव।
तथा नृपाणां प्रवरस्त्वमेको ।
वन्दिं समभ्यानय मत्सकाशम् ॥ ३.१३६.६ ॥
जसा देवांमध्ये महेंद्र श्रेष्ठ आहे आणि नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ आहे, तसाच राजांमध्ये तूच एकटा श्रेष्ठ आहेस. वंदीला माझ्याकडे घेऊन ये.
3.136.7
एवमष्टावक्रः समितौ हि गर्ज-
ञ्जातक्रोधो वन्दिनमाह राजन्।
उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि ।
वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि ॥ ३.१३६.७ ॥
असे अष्टावक्र सभेत गर्जना करत, क्रोधाने भरून, हे राजा, वंदीला म्हणाले. जे वाक्य सांगितले त्याचे उत्तर मला दे; तुझ्या वाक्याचे उत्तर मी देतो.
3.136.8
एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते ।
एकः सूर्यः सर्वमिदं विभाति।
एकोऽवीरो देवराजोऽरिहन्ता ।
यमः पितृणामीश्वरश्चैक एव ॥ ३.१३६.८ ॥
अग्नी एकच आहे, तरीही तो अनेक प्रकारे प्रज्वलित होतो. सूर्य एकच आहे, तो हे सर्व प्रकाशित करतो. देवराज एकटाच आहे, शत्रूंचा संहारक; आणि पितरांचा ईश्वर यमही एकच आहे.
3.136.9
द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ ।
द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च।
द्वावश्विनौ द्वे रथस्यापि चक्रे ।
भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा ॥ ३.१३६.९ ॥
इंद्र आणि अग्नी मित्र म्हणून संचार करतात; ते दोघे आहेत. नारद आणि पर्वत हे दोन देवर्षी. अश्विनीकुमार दोघे, रथाची चाकेही दोन. पती आणि पत्नी दोघे, विधात्याने नेमलेले.
3.136.10
त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं ।
त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति।
अध्वर्यवस्त्रिसवनानि तन्वते ।
त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः ॥ ३.१३६.१० ॥
ही प्रजा कर्माने तीन वेळा जन्मते. जुंपलेले तिघे वाजपेय यज्ञ वाहतात. अध्वर्यू तीन सवने विस्तारतात. तीन लोक, तीन ज्योती असे म्हटले जाते.
3.136.11
चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं ।
चत्वारो वर्णा यज्ञमिमं वहन्ति।
दिशश्चतस्रो वर्णचतुष्टयं च ।
चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता ॥ ३.१३६.११ ॥
ब्राह्मणांचे चतुष्टय हे आश्रयस्थान आहे. चार वर्ण हा यज्ञ वाहतात. चार दिशा, वर्णचतुष्टय आणि चार पायांची गाय हीसुद्धा सदैव (चारांशी संबंधित) म्हटली आहेत.
3.136.12
पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्ति-
र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेनद्रियाणि।
दृष्ट्वा वेदे पञ्चचूडाप्सराश्च ।
लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम् ॥ ३.१३६.१२ ॥
पाच अग्नी, पाच पदांचा पंक्ती छंद, आणि पाच यज्ञही; नंतर पाच इंद्रिये. वेदात पंचचूडा अप्सरा पाहिली गेली आहे; आणि जगात प्रसिद्ध असलेले पवित्र पंचनदही.
3.136.13
षडाधाने दक्षिणामाहुरेके ।
षट् चैवेमे ऋतवः कालचक्रम्।
षडिन्द्रियाण्युत षट् कृत्तिकाश्च ।
षट् साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः ॥ ३.१३६.१३ ॥
सहा आधानात काहीजण दक्षिणा म्हणतात. हे सहा ऋतू कालचक्र आहेत; सहा इंद्रिये, आणि सहा कृत्तिकाही; सर्व वेदांत सहा सद्यस्क (विधी) दिसले आहेत.
3.136.14
सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः ।
सप्त च्छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति।
सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि ।
सप्तन्त्री प्रथिता चैव वीणा ॥ ३.१३६.१४ ॥
सात ग्राम्य पशू आणि सात वन्य पशू; सात छंद एक क्रतू वाहतात. सात ऋषी, आणि सात पूजनीय वस्तूही; सात तारांची वीणा प्रसिद्ध आहे.
3.136.15
अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति ।
तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती।
अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु ।
यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञे ॥ ३.१३६.१५ ॥
आठ शाण एक शतमान धरतात. तसेच आठ पायांचा शरभ, सिंहाचा घातक. देवांमध्ये आठ वसूंविषयी आम्ही ऐकले आहे. आणि सर्व यज्ञांत आठ कोनांचा यूप विहित आहे.
3.136.16
नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां ।
तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम्।
नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा ।
नवैव योगो गणनामेति शश्वत् ॥ ३.१३६.१६ ॥
पितरांसाठी नऊच सामिधेनी मंत्र सांगितले आहेत. तसेच नऊ योग आणि विसर्ग असे म्हणतात. नऊ अक्षरांचा बृहती छंद उपदेशिला आहे. गणनेत नऊच योग सदैव येतो.
3.136.17
दिशो दशोक्ताः पुरुषस्य लोके ।
सहस्रमाहुर्दशपूर्णं शतानि।
दशैव मासान्बिभ्रति भर्गवत्यो ।
दशैरका दशदाशा दशार्हाः ॥ ३.१३६.१७ ॥
जगात पुरुषाच्या दहा दिशा सांगितल्या आहेत. हजार हे दहाने पूर्ण शंभर म्हणतात. दहाच महिने तेजस्विनी धारण करतात. दहा, दहा-दहा, दहाला योग्य.
3.136.18
एकादशैकादशिनः पशूना-
मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः।
एकादश प्राणभृतां विकारा ।
एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः ॥ ३.१३६.१८ ॥
पशूंचे अकरा यूप येथे अकराच होतात. प्राणधारींचे विकार अकरा आहेत. स्वर्गात देवांमध्ये अकरा रुद्र सांगितले आहेत.
3.136.19
संवत्सरं द्वादशमासमाहु-
र्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि।
द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो ।
द्वादशादित्यान्कथयन्तीह घीराः ॥ ३.१३६.१९ ॥
संवत्सर म्हणजे बारा महिने असे म्हणतात. जगती छंदाचा एक पाद बारा अक्षरांचा असतो. बारा दिवसांचा प्राकृत यज्ञ सांगितला आहे. येथे धीर लोक बारा आदित्यांचे वर्णन करतात.
3.136.20
त्रयोदशी तिथिरुक्ता महोग्रा ।
त्रयोदशद्वीपवती मही च।
एतावदुक्त्वा विरराम वन्दी ।
श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः।
त्रयोदशाहानि ससार केशी ।
त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः ॥ ३.१३६.२० ॥
तेरावी तिथी अत्यंत उग्र म्हणली आहे; पृथ्वीला तेरा बेटे आहेत. एवढे बोलून वंदी गप्प बसला; अष्टावक्राने श्लोकाचा अर्धा भाग उच्चारला. तेरा दिवस केशी फिरत राहिला; तेरा इत्यादी अतिच्छंदांना ज्ञानी सांगतात.
3.136.21
ततो महानुदतिष्ठन्निनाद-
स्तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य।
अधोमुखं ध्यानपरं तदानी-
मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव ॥ ३.१३६.२१ ॥
तेव्हा सूतपुत्र गप्प, खाली मान घालून ध्यानात आहे हे पाहून मोठा गोंगाट उठला; अष्टावक्रही बोलण्यास उद्युक्त झाले.
3.136.22
तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने ।
स्फीते यज्ञे जनकस्योत राज्ञः।
अष्टावक्रं पूजयन्तोऽभ्युपेयु-
र्विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः ॥ ३.१३६.२२ ॥
राजा जनकाच्या त्या भव्य यज्ञात गर्दी भरलेली असताना, सर्व प्रसिद्ध ब्राह्मण हात जोडून अष्टावक्रांचा सन्मान करत त्यांच्याजवळ आले.
3.136.23
अनेनैव ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो ।
वादे जित्वा सलिले मज्जिताः प्राक्।
तानेव धर्मानयमद्य वन्दी ।
प्राप्नोतु गृह्याशु निमज्जयैनम् ॥ ३.१३६.२३ ॥
याच्याकडून वादात हरून पूर्वी पाण्यात बुडवले गेलेले ब्राह्मण ऐकणारे होते; आज हा वंदी त्याच धर्मांना प्राप्त होवो; याला पटकन धरून पाण्यात बुडवा.
3.136.24
अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञ-
स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै।
सत्रेण ते जनक तुल्यकालं ।
तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः ॥ ३.१३६.२४ ॥
मी वरुण राजाचा पुत्र आहे. तेथे बारा वर्षांचे सत्र चालू होते. हे जनका, तुझ्या सत्राच्या समान कालावधीचे. त्यासाठी माझ्याकडून तुझ्याकडे श्रेष्ठ द्विज पाठवले गेले आहेत.
3.136.25
ते तु सर्वे वरुणस्योत यज्ञं ।
द्रष्टुं गता इम आयान्ति भूयः।
अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं ।
यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये ॥ ३.१३६.२५ ॥
ते सर्व वरुणाचा यज्ञ पाहायला गेले होते; हे पुन्हा येत आहेत. पूजनीय अष्टावक्राचा मी सन्मान करतो, ज्याच्यामुळे मी माझ्या पित्याला भेटेन.
3.136.26
विप्राः समुद्राम्भसि मज्जिता ये ।
वाचा जिता मेधया वा विदानाः।
तां मेधया वाचमथोज्जहार ।
यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ॥ ३.१३६.२६ ॥
समुद्राच्या पाण्यात बुडवलेले जे ब्राह्मण, वादात पराभूत झालेले किंवा ज्ञानी असूनही वाचेने जिंकले गेलेले — त्यांना मी माझ्या मेधेने वाणीद्वारे पुन्हा बाहेर काढले; सज्जन जसे वाणी वेचून गोळा करतात तसे.
3.136.27
अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां गृहान् ।
विसर्जयंस्तेजसा न स्म धाक्षीत्।
बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु ।
तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ॥ ३.१३६.२७ ॥
जातवेदा अग्नी सज्जनांची घरे जाळतो, पण तेजाने ती सोडून देतो आणि जाळत नाही; बालके व पुत्र दीनपणे बोलत असतानाही सज्जन तसेच वाणी वेचतात.
3.136.28
श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि ।
उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति।
हस्तीव त्वं स्तुतयो मादयन्ति ।
न मामिकां वाचमिमां शृणोषि ॥ ३.१३६.२८ ॥
क्षीण तेजाच्या श्लेष्मातकी, तू ऐकतोस का? किंवा स्तुती तुला मदमत्त करत आहेत, हत्तीला (स्तुती मदमत्त करतात तसे)? माझे हे बोलणे तू ऐकत नाहीस.
3.136.29
शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपा-
ममानुषीं दिव्यरूपोऽसि साक्षात्।
अजैषीर्यद्वन्द्विनं त्वं विवादे ।
निसृष्ट एष तव कामोऽद्य वन्दी ॥ ३.१३६.२९ ॥
तुझी दिव्य रूपाची, अमानुषी वाणी मी ऐकतो आहे; तू प्रत्यक्ष दिव्य रूपाचा आहेस. वादात तू प्रतिस्पर्ध्याला जिंकलेस, म्हणून आज तुझी इच्छा पूर्ण झाली—वंदीला मुक्त केले जात आहे.
3.136.30
नानन जीवता कश्चिदर्थो मे वन्दिना नृप ।
पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये ॥ ३.१३६.३० ॥
हे राजा, जिवंत वंदीशी माझे काहीही प्रयोजन नाही. याचा पिता वरुण असेल तर त्याने याला जलाशयात बुडवावे.
3.136.31
अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो ।
न मे भयं विद्यते मज्जितस्य।
इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽय-
मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोळम् ॥ ३.१३६.३१ ॥
मी वरुणाचा पुत्र आहे आणि राजाचाही पुत्र आहे. बुडवले जाण्याची मला भीती नाही. या क्षणी अष्टावक्र बऱ्याच काळापासून हरवलेल्या आपल्या पित्या कहोडाला पाहील.
3.136.32
ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना ।
उदतिष्ठंस्ततः सर्वे जनकस्य समीपतः ॥ ३.१३६.३२ ॥
तेव्हा महात्मा वरुणाने सन्मानित केलेले ते सर्व ब्राह्मण जनकाच्या समीपातून उठले.
3.136.33
इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जननकर्मणा ।
यदहं नाशकं कर्तुं तत्पुत्रः कृतवान्मम ॥ ३.१३६.३३ ॥
याच हेतूने लोक पुत्रांची इच्छा करतात—जे मला करता आले नाही, ते माझ्या पुत्राने केले.
3.136.34
उताबलस्य क्लवानुत बालस्य पण्डितः ।
उत वाऽविदुषो विद्वान्पुत्रो जनक जायते ॥ ३.१३६.३४ ॥
हे जनका, दुर्बल, असमर्थ पित्यापासूनही पुत्र जन्मू शकतो; बालकापासूनही पंडित पुत्र जन्मू शकतो; अज्ञानी पित्यापासूनही विद्वान पुत्र जन्मू शकतो.
3.136.35
शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप ।
शिरांस्यपाहरन्नाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते ॥ ३.१३६.३५ ॥
हे राजा, तुझ्या तीक्ष्ण परशूने स्वतः यमानेच रणांगणात शत्रूंची मस्तके छाटली. तुझे कल्याण असो.
3.136.36
महदैक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं ।
सम्यक्सोमः पीयते चात्र सत्रे।
शुचीन्भागान्प्रतिजगृहुश्च हृष्टाः ।
साक्षाद्देवा जनकस्येह राज्ञः ॥ ३.१३६.३६ ॥
येथे राजा जनकाच्या या सत्रात महान ऐक्थ्य यज्ञ चालू आहे; श्रेष्ठ साम गायिले जात आहे, सोमरस यथाविधी प्राशन केला जात आहे; आनंदित झालेल्या देवांनीच प्रत्यक्ष शुद्ध भाग स्वीकारले.
3.136.37
समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राजन् ।
विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु।
अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा ।
विवेश तोयं सागरस्योत वन्दी ॥ ३.१३६.३७ ॥
हे राजा, ते अत्यंत तेजस्वी ब्राह्मण सर्व उठून उभे राहिले असता, जनक राजाची अनुज्ञा मिळवून वंदी समुद्राच्या पाण्यात शिरला.
3.136.38
अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा ।
संपूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत्।
प्रत्याजगामाश्रममेव चाग्र्यं ।
जित्वा वन्दिं सहितो मातुलेन ॥ ३.१३६.३८ ॥
अष्टावक्रने पित्याची पूजा केली; त्या ब्राह्मणांनी यथोचित सन्मान केल्यानंतर, वंदीला जिंकून, मामासोबत श्रेष्ठ आश्रमाकडे परतला.
3.136.39
ततोऽष्टावक्रं मातुरथान्तिके पिता ।
नदीं समङ्गां शीघ्रमिमां विशस्व।
प्रोवाच चैनं स तथा विवेश ।
समैरङ्गैश्चापि बभूव पुण्या ॥ ३.१३६.३९ ॥
मग पिता मामाजवळ अष्टावक्राला म्हणाले, "या समंगा नदीत त्वरित प्रवेश कर." त्याने तसेच केले; तो त्यात शिरला आणि त्याचे सर्व अवयवही पवित्र झाले.
3.136.40
नदी समङ्गा च बभूव पुण्या ।
यस्यां स्नातो मुच्यते किल्बिषाद्धि।
त्वमप्येनां स्नानपानावगाहैः ।
सभ्रातृकः सहभार्यो विशश्व ॥ ३.१३६.४० ॥
समङ्गा नदी पवित्र झाली. तिच्यात स्नान केल्याने मनुष्य पापातून मुक्त होतो. तूही भावांसह व पत्नीसह स्नान, पान व अवगाहन करण्यासाठी तिच्यात प्रवेश कर.
3.136.41
अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं ।
सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः।
पुण्यान्यन्यानि शुचिकर्मैकभक्ति-
र्मया सार्धं चरितास्याजमीढ ॥ ३.१३६.४१ ॥
हे कौन्तेया, येथे बंधूंसह व ब्राह्मणांसह तू सुखाने राहिलास आणि प्रसिद्ध झालास. हे अजमीढवंशजा, शुद्ध कर्म व एकनिष्ठ भक्तीने माझ्यासह इतर पुण्यस्थळेही तू पाहिलीस.