Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.147

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.147.1

धर्मज्ञो बलवाञ्शूरः सद्यो राक्षसपुङ्गवः ।
भक्तोऽस्मानौरसः पुत्रो नेतुमर्हति मातरम् ॥ ३.१४७.१ ॥

धर्मज्ञ, बलवान और शूर, राक्षसों में श्रेष्ठ वह, जो हमारा भक्त और हमारा अपना पुत्र है, माता को ले जाने में तत्काल समर्थ है।

3.147.2

तव भीम सुतेनाहं नीतो भीमपराक्रम ।
अक्षतः सह पाञ्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम् ॥ ३.१४७.२ ॥

हे भीम, तुम्हारे पुत्र द्वारा मैं, हे भीमपराक्रम, पांचाली के साथ अक्षत रूप से गन्धमादन तक ले जाया जाऊँ।

3.147.3

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय भीमसेनो घटोत्कचम् ।
चिन्तयामास बलवान्महाबलपराक्रमम् ॥ ३.१४७.३ ॥

भाई के वचन को समझकर बलवान भीमसेन ने महाबल और पराक्रम वाले घटोत्कच का चिंतन किया।

3.147.4

घटोत्कचश्च धर्मात्मा स्मृतमात्रः पितुस्तदा ।
कृताञ्जलिरुषातिष्ठदभिवाद्याथ पाण्डवान्।
ब्राह्मणांश्च महाबाहुः स च तैरमिनन्दितः ॥ ३.१४७.४ ॥

और धर्मात्मा घटोत्कच, जैसे ही उसे पिता ने स्मरण किया, तब हाथ जोड़कर खड़ा हो गया। फिर उसने पांडवों और ब्राह्मणों को प्रणाम किया, और वह महाबाहु उनके द्वारा अभिनंदित हुआ।

3.147.5

उवाच भीमसेनं स पितरं सत्यविक्रमः ॥ ३.१४७.५ ॥

सत्य-विक्रम वाले उसने पिता भीमसेन से कहा।

3.147.6

स्मृतोऽस्मि भवता शीघ्रं शुश्रूषुरहमागतः ।
आज्ञापय महाबाहो सर्वं कर्ताऽस्म्यसंशयम् ॥ ३.१४७.६ ॥

आपने मुझे स्मरण किया, इसलिए मैं शीघ्र सेवा के लिए आया हूँ। हे महाबाहो, आज्ञा दीजिए; मैं सब कुछ निस्संदेह करूँगा।

3.147.7

तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्तु राक्षसं परिषस्वजे ।
चिन्ताया समनप्राप्तमित्युवाच वृकोदरः ॥ ३.१४७.७ ॥

यह सुनकर भीमसेन ने उस राक्षस को गले लगा लिया, और चिंता से व्याकुल होकर वृकोदर ने यह कहा।

3.147.8

हैडिम्बेय परिश्रान्ता तव माताऽपराजिता ।
त्वं कच कामगमस्तात बलवान्वह तां खग ॥ ३.१४७.८ ॥

हे हैडिम्बेय, तुम्हारी माता, वह अपराजिता, थक गई है। हे तात, तुम इच्छानुसार गमन करने वाले और बलवान हो; हे आकाशचारी, उसे वहन करो।

3.147.9

स्कन्धमारोप्य भद्रं ते मध्येऽस्माकं विहायसा ।
गच्छ नीचिकया गत्या यथा चैनां न पीडयेः ॥ ३.१४७.९ ॥

कंधे पर बिठाकर, तुम्हारा कल्याण हो, हमारे बीच से आकाश मार्ग से जाओ; धीमी गति से चलो, ताकि तुम उसे कष्ट न दो।

3.147.10

धर्मराजं च धौम्यं च कृष्णां च यमजौ तथा ।
एकोप्यहमलं वोढुं किमुताद्य सहायवान् ॥ ३.१४७.१० ॥

धर्मराज, धौम्य, कृष्णा और यमज दोनों को भी, मैं अकेला ही वहन करने में समर्थ हूँ; तो आज सहायकों के साथ तो और भी।

3.147.11

अन्ये च शतशः शूरा विहङ्गाः कामरूपिणः ।
सर्वान्वो ब्राह्मणैः सार्धं वक्ष्यन्ति सहिताऽनघ।
मन्दंमन्दं गमिष्यामि वहन्द्रुपदनन्दिनीम् ॥ ३.१४७.११ ॥

और सैकड़ों अन्य शूर, इच्छानुरूप रूप धारण करने वाले पक्षी-समान प्राणी ब्राह्मणों के साथ मिलकर आप सबको वहन करेंगे; हे निष्पाप, मैं धीरे-धीरे चलकर द्रुपद की पुत्री को वहन करूँगा।

3.147.12

एवमुक्त्वा ततः कृष्णामुवाह स घटोत्कचः ।
पाण्डूनां मध्यगो वीरः पाण्डवानपि चापरे ॥ ३.१४७.१२ ॥

ऐसा कहकर तब उस घटोत्कच ने कृष्णा को उठा लिया; वीर वह पाण्डवों के बीच में चलता रहा, और दूसरे भी पाण्डवों को लेकर चले।

3.147.13

लोमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपमद्युतिः ।
स्वेनैव स प्रभावेण द्वीतीय इव भास्करः ॥ ३.१४७.१३ ॥

लोमश सिद्धों के मार्ग से चले, अनुपम तेज वाले। अपने ही प्रभाव से वे मानो दूसरे सूर्य के समान थे।

3.147.14

ब्राह्मणांश्चापि तान्सर्वान्समुपादाय राक्षसाः ।
नियोगाद्राक्षसेनद्रस्य जग्मुर्भीमपराक्रमाः ॥ ३.१४७.१४ ॥

राक्षसों ने उन सब ब्राह्मणों को भी उठाकर राक्षसराज की आज्ञा से प्रस्थान किया; वे भयंकर पराक्रमी थे।

3.147.15

एवं सुरमणीयानि वनान्युपवनानि च ।
आलोकयन्तस्ते जग्मुर्विशालां बदरीमनु ॥ ३.१४७.१५ ॥

इस प्रकार देवताओं के उद्यानों जैसे सुंदर वनों और उपवनों को देखते हुए वे विशाला बदरी की ओर चले।

3.147.16

ते त्वाशुगतिभिर्वीरा राक्षसैस्तैर्महाजवैः ।
उह्यमाना ययुः शीघ्रं महदध्वानमल्पवत् ॥ ३.१४७.१६ ॥

वे वीर उन महावेगी राक्षसों द्वारा ढोए जाकर, शीघ्र ही उस लंबे मार्ग को मानो छोटा समझते हुए चले गए।

3.147.17

देशान्म्लेच्छजनाकीर्णान्नानारत्नाकरायुतान् ।
ददृशुर्गिरिपादांश्च नानाधातुसमाचितान् ॥ ३.१४७.१७ ॥

उन्होंने म्लेच्छ जनों से भरे, नाना प्रकार के रत्नों की खानों से युक्त देश देखे, तथा अनेक धातुओं से भरे पर्वतों के तलहटी-प्रदेश भी देखे।

3.147.18

विद्याघरमाकीर्णआन्युतान्वानरकिन्नरैः ।
तथा किंपुरुषैश्चैव गन्धर्वैश्चसमन्ततः ॥ ३.१४७.१८ ॥

चारों ओर विद्याधर, वानर, किन्नर, तथा किंपुरुष और गंधर्वों से भरे हुए (स्थान उन्होंने देखे)।

3.147.19

मयूरैश्चभरैश्चैव हरिणै रुरुभिस्तथा ।
वराहैर्गवयैश्चैव महिषैश्च समावृतान् ॥ ३.१४७.१९ ॥

मोर, भर, हिरण, रुरु, सूअर, गवय और भैंसों से चारों ओर घिरे हुए।

3.147.20

नदीजालसमाकीर्णान्नानापक्षियुतान्बहून् ।
नानाविधमृगैर्जुष्टांश्चारणैश्चोपशोभितान्।
समदैश्च्यशि विहगैः उपैरन्वितांस्तथा ॥ ३.१४७.२० ॥

नदियों के जाल से भरे, अनेक पक्षियों से युक्त, नाना प्रकार के मृगों से सेवित और चारणों से सुशोभित, मदमत्त पक्षियों और…से युक्त।

3.147.21

तेऽवतीर्य बहून्देशानुत्तरांश्च कुरूनपि ।
ददृशुर्विविधाश्चर्यं कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥ ३.१४७.२१ ॥

वे अनेक देशों और उत्तर कुरुओं में उतरकर, विविध आश्चर्यों से भरे पर्वतश्रेष्ठ कैलास को देखने लगे।

3.147.22

तस्याभ्याशे तु ददृशुर्नरनारायणाश्रमम् ।
उपेतं पादपैर्दिव्यैः सदापुष्पफलोपगैः ॥ ३.१४७.२२ ॥

उसके समीप उन्होंने नर-नारायण का आश्रम देखा, जो सदा फूल-फलों से लदे दिव्य वृक्षों से युक्त था।

3.147.23

ददृशुस्तां च बदरीं वृत्तस्कन्धां मनोरमाम् ।
स्निग्धामविरलच्छायां श्रिया परमया युताम् ॥ ३.१४७.२३ ॥

उन्होंने वह बदरी वृक्ष भी देखा, जिसके तने गोल थे, जो मनोहर, चिकना, घनी छाया वाला और परम शोभा से युक्त था।

3.147.24

पत्रैः स्निग्धैरविरलैरुपेतां मृदुभिः शुभाम् ।
विशालशाखां विस्तीर्णामतिद्युतिसमन्विताम् ॥ ३.१४७.२४ ॥

वह चिकने, घने, कोमल पत्तों से युक्त, सुंदर, विशाल शाखाओं वाली, फैली हुई और अत्यंत कांति से युक्त थी।

3.147.25

फलैरुपचितैर्दिव्यैराचितां स्वादुभिर्भृशम् ।
मधुस्रवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम्।
मदप्रमुदितैर्नित्यं नानाद्विजगणैर्युताम् ॥ ३.१४७.२५ ॥

वह दिव्य फलों से भरा हुआ था, जो अत्यंत मधुर थे, सदा मधु टपकाने वाला, दिव्य, महर्षियों के समूहों से सेवित, मद से प्रसन्न होकर नित्य नाना प्रकार के पक्षियों के झुंडों से युक्त।

3.147.26

अदंशमशके देशे बहुमूलफलोदके ।
नीलशाद्वलसंछन्ने देवगन्धर्वसेविते ॥ ३.१४७.२६ ॥

वह स्थान डांस और मच्छरों से रहित था, जहाँ बहुत सारी जड़ें, फल और जल थे, नीली घास से ढका हुआ, देवताओं और गन्धर्वों से सेवित।

3.147.27

सुभूमिभागविशदे स्वभावविदिते शुभे ।
जातां हिममृदुस्पर्शे देशेऽपहतकण्टके ॥ ३.१४७.२७ ॥

सुन्दर भूमि-भागों से स्वच्छ, अपने स्वभाव से प्रसिद्ध, शुभ, हिम के समान कोमल स्पर्श वाले, कांटों से रहित उस प्रदेश में।

3.147.28

तामुपेत्य महात्मानः सह तैर्ब्राह्मणर्षभैः ।
अवतेरुस्ततः सर्वे राक्षसस्कन्धतः शनैः ॥ ३.१४७.२८ ॥

उस स्थान पर पहुँचकर वे महात्मा उन ब्राह्मणश्रेष्ठों के साथ सब धीरे-धीरे राक्षस के कंधे से उतर गए।

3.147.29

ततस्तमाश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम् ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्सहिता द्विजपुङ्गवैः ॥ ३.१४७.२९ ॥

तब हे राजन्! पाण्डवों ने, उन द्विजश्रेष्ठों के साथ, नर-नारायण से आश्रित उस पवित्र आश्रम को देखा।

3.147.30

तमसा रहितं पुण्यमनामृष्टं रवेः करैः ।
क्षुत्तृट्शीतोष्णदोषैश्च वर्जितं शोकनाशनम् ॥ ३.१४७.३० ॥

वह आश्रम अंधकार से रहित, पवित्र, सूर्य की किरणों से अछूता, भूख, प्यास, शीत और ऊष्णता के दोषों से रहित और शोक नाश करने वाला था।

3.147.31

महर्षिगणसंबाधं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् ।
दुष्प्रवेशं महाराज नरैर्धर्मबहिष्कृतैः ॥ ३.१४७.३१ ॥

हे महाराज, यह आश्रम महर्षियों के समूहों से भरा है, ब्रह्मतेज की शोभा से संपन्न है। जो मनुष्य धर्म से बहिष्कृत हैं, उनके लिए इसमें प्रवेश दुष्कर है।

3.147.32

बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम् ।
दिव्यपुष्पोपहारैश्च सर्वतोऽभिविराजितम् ॥ ३.१४७.३२ ॥

बलि और होम से पूजित, दिव्य, भली प्रकार झाड़ा-बुहारा और लेपित, दिव्य पुष्पों के उपहारों से चारों ओर से सुशोभित।

3.147.33

विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैराचितं शुभैः ।
महद्भिस्तोयकलशैः कठिनैश्चोपशोभितम् ॥ ३.१४७.३३ ॥

विशाल अग्निशालाओं, स्रुक् और पात्रों से भरा हुआ, शुभ, बड़े-बड़े जलकलशों और दृढ़ पात्रों से सुशोभित।

3.147.34

शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोपनिनादितम् ।
दिव्यमाश्रयणीयं तमाश्रमं श्रमनाशनम्।
श्रिया युतमनिर्देश्यं देववर्योपशोभितम् ॥ ३.१४७.३४ ॥

सब प्राणियों की शरण, ब्रह्मघोष की ध्वनि से गूँजता हुआ, दिव्य, आश्रय लेने योग्य, वह आश्रम जो थकान को हर लेता है। शोभा से युक्त, अवर्णनीय, श्रेष्ठ देवताओं से सुशोभित।

3.147.35

फलमूलाशनैर्दान्तैश्चारुकृष्णाजिनाम्बरैः ।
सूर्यवैश्वानरसमैस्तपसा भावितात्मभिः ॥ ३.१४७.३५ ॥

फल और मूल खाने वाले, संयमी, सुंदर काले मृगचर्म के वस्त्र पहने हुए, सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी, तप से जिनकी आत्मा शुद्ध हो चुकी है।

3.147.36

महर्षिभिर्मोक्षपरैर्यतिभिर्नियतेन्द्रियैः ।
ब्रह्मभूतैर्महाभागैरुपेतं ब्रह्मवादिभिः ॥ ३.१४७.३६ ॥

महर्षियों से, मोक्ष-परायण यतियों से, जिनकी इंद्रियाँ नियंत्रित हैं, जो ब्रह्मस्वरूप हो चुके हैं, महाभाग्यशाली और ब्रह्मवादियों से वह आश्रम युक्त है।

3.147.37

सोऽभ्यगच्छन्महातेजास्तानृषीन्नियतः शुचिः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३.१४७.३७ ॥

वह महातेजस्वी, संयमी और शुद्ध धर्मपुत्र युधिष्ठिर, अपने भाइयों के साथ, बुद्धिमान होकर उन ऋषियों के पास गए।

3.147.38

दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम् ।
अभ्यगच्छन्त सुप्रीता दिव्या देवमहर्षयः। ॥ ३.१४७.३८ ॥

दिव्य ज्ञान से युक्त उन देवमहर्षियों ने युधिष्ठिर को आया देखकर अत्यंत प्रसन्न होकर उनकी ओर बढ़े।

3.147.39

प्रीतास्ते तस्य सत्कारं विधिना पावकापमाः ।
उपाजह्रुश्च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि ॥ ३.१४७.३९ ॥

प्रसन्न होकर अग्नि के समान तेजस्वी उन्होंने विधिपूर्वक उसका सत्कार किया और शुद्ध जल, फूल, मूल और फल अर्पित किए।

3.147.40

स तैः प्रीत्याऽथ सत्कारमुपनीतं महर्षिभिः ।
प्रयतः प्रतिगृह्याथ धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३.१४७.४० ॥

महर्षियों द्वारा प्रेमपूर्वक लाए गए उस सत्कार को संयमी धर्मराज युधिष्ठिर ने आदरपूर्वक स्वीकार किया।

3.147.41

तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम् ।
प्रीतः स्वर्गोपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया ॥ ३.१४७.४१ ॥

इन्द्र के भवन के समान दिव्य सुगंध से मनोहर, स्वर्ग के तुल्य पवित्र उस स्थान में पांडव प्रसन्न होकर द्रौपदी के साथ रहे।

3.147.42

रविवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश्च सहानघ ।
ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गपारगैश्च सहार्चितः ॥ ३.१४७.४२ ॥

हे निष्पाप! वे भाइयों के साथ शोभायुक्त उस स्थान में प्रवेश कर गए, और वेद-वेदांगों में पारंगत ब्राह्मणों द्वारा सम्मानित हुए।

3.147.43

तत्रापश्यत्स धर्मात्मा देवदेवर्पिपूजितम् ।
नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम् ॥ ३.१४७.४३ ॥

वहाँ उस धर्मात्मा ने देवों, देवर्षियों द्वारा पूजित नर-नारायण का स्थान देखा, जो भागीरथी से सुशोभित था।

3.147.44

तस्मिन्मधृस्रवफलां ब्रह्मर्षिगणभाविनीम् ।
वदरीं तामुपाश्रित्य पाण्डवो भ्रातृभिः सह ॥ ३.१४७.४४ ॥

उस स्थान पर मधु टपकाने वाले फलों वाले, ब्रह्मर्षिगणों से सेवित उस बदरी-वन का आश्रय लेकर पाण्डव अपने भाइयों सहित रहे।

3.147.45

मुदा युक्ता महात्मानो रेमिरे तत्र ते तदा ।
आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम्।
हिरण्यशिखरं चैव मध्ये विन्दुसरः शिवम् ॥ ३.१४७.४५ ॥

आनंद से युक्त उन महात्माओं ने वहाँ रमण किया, नाना प्रकार के पक्षियों से भरे मैनाक पर्वत को देखते हुए, स्वर्णशिखर और बीच में कल्याणकारी बिन्दुसर को भी देखते हुए।

3.147.46

भागीरथीं सुतीर्थां च शीतामलजलां शिवाम् ।
मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैरुषशोभिताम् ॥ ३.१४७.४६ ॥

भागीरथी, जिसके सुंदर तीर्थ हैं, जिसका जल शीतल और निर्मल है, जो कल्याणकारी है, मणियों और मूँगों से बिछी है और वृक्षों से शोभित है।

3.147.47

दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनःप्रीतिविवर्धनीम् ।
वीक्षमाणा महात्मानो विजह्रुस्तत्र पाण्डवाः ॥ ३.१४७.४७ ॥

दिव्य पुष्पों से आच्छादित, मन की प्रसन्नता बढ़ाने वाली उस भूमि को देखते हुए महात्मा पाण्डव वहाँ विहार करने लगे।

3.147.48

तस्मिन्देवर्षिचरिते देशे परमदुर्गमे ।
भागीरथीपुण्यजलेतर्पयांचक्रिरे पितॄन्।
देवानृषींश्च कौन्तेयाः परमं शौचमास्थिताः ॥ ३.१४७.४८ ॥

देवों और ऋषियों से सेवित उस अत्यंत दुर्गम प्रदेश में, भागीरथी के पुण्य जल में, कौन्तेयों ने परम शुचिता का पालन करते हुए पितरों, देवताओं और ऋषियों का तर्पण किया।

3.147.49

तत्र ते तर्पयन्तश्च जपन्तश्च कुरूद्वहाः ।
ब्राह्मणैः सहिता वीरा ह्यवसन्पुरुपर्षभाः ॥ ३.१४७.४९ ॥

वहाँ कुरुवंश के श्रेष्ठ वीर, ब्राह्मणों के साथ तर्पण और जप करते हुए, पुरुषों में वृषभ समान वे निवास करने लगे।

3.147.50

कृष्णायास्तत्रपशय्न्तः क्रीडितान्यमरप्रभाः ।
विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः ॥ ३.१४७.५० ॥

वहाँ कृष्णा (द्रौपदी) की विचित्र क्रीड़ाओं को देखते हुए, देवताओं के समान तेजस्वी, नरव्याघ्र पाण्डव वहाँ आनन्द करने लगे।