महाभारत · अध्याय 3.152
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.152.1
पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन ।
यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना ॥ ३.१५२.१ ॥
मी जर तुमच्या कृपेस पात्र असेन, तर तुमचे पूर्वरूप पाहिल्याशिवाय मी कोणत्याही प्रकारे जाणार नाही; स्वतःच्या सामर्थ्याने स्वतःला दाखवा.
3.152.2
एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः ।
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ॥ ३.१५२.२ ॥
भीमाने असे म्हटल्यावर तो वानरश्रेष्ठ हसला आणि सागर ओलांडताना धारण केलेले तेच रूप त्याने दाखवले.
3.152.3
भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुः ।
तद्रूपं यत्पुरा तस्य बभूवोदधिलङ्घने ॥ ३.१५२.३ ॥
भावाचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने त्याने अत्यंत विशाल शरीर धारण केले; पूर्वी सागर ओलांडताना त्याचे जे रूप झाले होते तेच हे रूप होते.
3.152.4
देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः ।
सद्रुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः ॥ ३.१५२.४ ॥
मग त्याचे शरीर लांबी आणि रुंदीत अतिशय वाढले; वृक्षांसह केळीच्या वनाला झाकून, अमित तेजाने तो झळकू लागला.
3.152.5
गिरिश्चोच्छ्रयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानरः ।
समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ३.१५२.५ ॥
तो वानर तेथे एका पर्वताच्या उंचीवर चढून उभा राहिला; उंच उभारलेल्या महाकायाने तो जणू दुसरा पर्वतच वाटला.
3.152.6
ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः ।
दीर्घं लाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः ॥ ३.१५२.६ ॥
तांब्यासारखे डोळे, तीक्ष्ण दाढा, भुवया उंचावून उग्र नेत्र असलेला तो वानर आपली लांब शेपटी फिरवून सर्व दिशा व्यापून उभा राहिला.
3.152.7
तद्रूपं महदालक्ष्यभ्रातुः कौरवनन्दनः ।
विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः ॥ ३.१५२.७ ॥
भावाचे ते महान रूप पाहून कौरवांचा आनंद असलेला भीम तेव्हा आश्चर्यचकित झाला; वारंवार हर्षित झाला.
3.152.8
तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् ।
प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् ॥ ३.१५२.८ ॥
त्याला तेजाने सूर्यासारखे, सोन्याच्या पर्वतासारखे, प्रज्वलित आकाशासारखे पाहून भीमाने डोळे मिटले.
3.152.9
आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निव ।
एतावदिह शक्तस्त्वं द्रुष्टुं रूपं ममानघ ॥ ३.१५२.९ ॥
भीमसेनाशी हनुमान हसत म्हणाला, 'हे निष्पाप, येथे तू माझे रूप एवढेच पाहण्यास समर्थ आहेस.'
3.152.10
वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम् ।
भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा ॥ ३.१५२.१० ॥
येथून माझे मन इच्छील तितका मी आणखी वाढेन. भीमा, शत्रूंमध्ये माझी मूर्ती आपल्या तेजाने अत्यंत वाढते.
3.152.11
तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यपर्वतसन्निभम् ।
दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः ॥ ३.१५२.११ ॥
विंध्य पर्वतासारखे हनुमानाचे ते अद्भुत, अति भयंकर शरीर पाहून पवनपुत्र गोंधळला.
3.152.12
प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ ३.१५२.१२ ॥
तेव्हा आनंदाने रोमांचित झालेला भीम, हात जोडून, निर्भय मनाने उभ्या असलेल्या हनुमानाला उत्तर देता झाला.
3.152.13
दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो ।
संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना ॥ ३.१५२.१३ ॥
हे विभो, तुझ्या या विशाल शरीराचे प्रमाण मी पाहिले. हे महावीर्या, तू स्वतःच्या बळाने स्वतःला आकुंचित कर.
3.152.14
न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम् ।
अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम् ॥ ३.१५२.१४ ॥
उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे, अप्रमेय आणि अजेय मैनाक पर्वतासारख्या तुला पाहण्यास मी समर्थ नाही.
3.152.15
विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वै ।
यद्रामस्त्वयि पार्श्वश्थे स्वयं रावणमभ्यगात् ॥ ३.१५२.१५ ॥
हे वीरा, तू जवळ उभा असतानाही राम स्वतः रावणाकडे गेला, याचे माझ्या मनाला आज मोठे आश्चर्य वाटते.
3.152.16
त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहरावणाम् ।
स्वबाहुबलमाश्रित् विनाशयितुमञ्जसा ॥ ३.१५२.१६ ॥
आपल्या बाहुबळावर विसंबून, त्या लंकेला तिच्या योद्ध्यांसह आणि रावणासह सहज नष्ट करण्यास तूच समर्थ होतास.
3.152.17
न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते ।
न चैव तव पर्याप्तो रावयणः सगणो युधि ॥ ३.१५२.१७ ॥
हे मारुतात्मजा, तुला काहीही अप्राप्य नाही. युद्धात रावण आपल्या गणांसह तुझ्या बरोबरीचा नाही.
3.152.18
एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगोत्तमः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ ३.१५२.१८ ॥
भीमाने असे म्हटल्यावर, वानरश्रेष्ठ हनुमान स्निग्ध व गंभीर वाणीने उत्तरला.
3.152.19
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः ॥ ३.१५२.१९ ॥
हे महाबाहो, भारता, तू म्हणतोस तसेच आहे. हे भीमसेना, तो अधम राक्षस माझ्यासाठी पुरेसा प्रतिस्पर्धी नाही.
3.152.20
मया तु निहते तस्मिन्रावणे लोककण्टके ।
कीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्
वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः। ॥ ३.१५२.२० ॥
लोककंटक रावणाला मी मारले असते तर रघुवीराची कीर्ती नष्ट झाली असती; म्हणून याची उपेक्षा केली. वेदाचार-विधानात सांगितलेल्या यज्ञांनीच देवता धारण केल्या जातात.
3.152.21
तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम् ।
आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्च स्थापिता नृषु ॥ ३.१५२.२१ ॥
त्या वीराने त्या अधम राक्षसाला त्याच्या गणांसह मारून सीतेला आपल्या नगरात परत आणले आणि मानवांमध्ये आपली कीर्ती प्रस्थापित केली.
3.152.22
तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः ॥ ३.१५२.२२ ॥
म्हणून, हे विपुलप्रज्ञ, भावाच्या प्रिय हितात रत असलेल्या, जा. वायूने रक्षिलेला हा मार्ग निर्धोक आणि कल्याणकारक आहे.
3.152.23
एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते ।
द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः ॥ ३.१५२.२३ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, हा मार्ग तुला सौगंधिक वनाकडे नेईल. तेथे यक्ष आणि राक्षसांनी रक्षिलेले धनद (कुबेराचे) उद्यान तू पाहशील.
3.152.24
न च ते तरसा कार्यः कुसुमापचयः स्वयम् ।
दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः ॥ ३.१५२.२४ ॥
तू बळाने स्वतः फुले तोडू नयेस; देवतांच्या वस्तू, विशेषतः माणसाने, मान देण्यायोग्य आहेत.
3.152.25
बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ ।
दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत ॥ ३.१५२.२५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, बली, होम, नमस्कार आणि मंत्र यांनी भक्तिभावाने देव निश्चितपणे प्रसन्न होतात. हे भारता!
3.152.26
मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्मं परिपालय ।
स्वधर्मस्थापनं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च ॥ ३.१५२.२६ ॥
हे तात, साहस करू नकोस; आपला स्वधर्म पाळ. स्वधर्माची स्थापना हाच धर्म हे जाणून प्रतीक्षा कर.
3.152.27
न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च ।
धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि ॥ ३.१५२.२७ ॥
धर्म न जाणता आणि वृद्धांची सेवा न करता, बृहस्पतीसमान बुद्धिमंतांनाही धर्म जाणणे शक्य नाही.
3.152.28
अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः ।
स विज्ञेयो विभागेन यत्रमुह्यन्त्यबुद्धयः ॥ ३.१५२.२८ ॥
जिथे अधर्माला धर्म आणि धर्माला अधर्म म्हटले जाते, तो विवेकाने वेगळा ओळखावा; तिथेच अज्ञानी लोक मोहात पडतात.
3.152.29
आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः ।
वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३.१५२.२९ ॥
आचारापासून धर्म उत्पन्न होतो; धर्मापासून वेद उदयास आले; वेदांमुळे यज्ञ निर्माण झाले; यज्ञांनी देव प्रतिष्ठित झाले.
3.152.30
बृहस्पत्युशनःप्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवाः ॥ ३.१५२.३० ॥
बृहस्पती आणि उशना यांनी सांगितलेल्या नीतींनी मानव टिकून राहतात.
3.152.31
बल्याकरवणिज्याभिः कृष्यर्थैर्योनिपोषणैः ।
वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः ॥ ३.१५२.३१ ॥
कर, खाणी, व्यापार, शेती आणि पशुपालन यांच्या साहाय्याने वार्तेने सर्व काही धारण केले जाते; या धर्मांनी द्विजाती (असे करतात).
3.152.32
त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम् ।
ताभिः सम्यक्प्रवृत्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते ॥ ३.१५२.३२ ॥
त्रयी, वार्ता, दण्डनीती—या तीन विद्या जाणणाऱ्यांच्या आहेत; त्या योग्य रीतीने आचरल्या गेल्यास लोकयात्रा नियमित होते.
3.152.33
सा चेद्धर्मकृता न स्यात्रयीधर्ममृते भुवि ।
दण्डनीतिमृतेचापि निर्मर्यादमिदं भवेत् ॥ ३.१५२.३३ ॥
ती धर्मानुसार नसेल, आणि पृथ्वीवर त्रयीधर्माशिवाय व दण्डनीतीशिवाय असेल, तर ही व्यवस्था मर्यादाहीन होईल.
3.152.34
वार्ताधर्मे ह्यवर्तिन्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः ॥ ३.१५२.३४ ॥
वार्तादर्माचे पालन न झाल्यास या प्रजा नष्ट होतील; या तीन धर्मांचे योग्य आचरण झाल्यावरच प्रजा पोषित होतात.
3.152.35
द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णकः ।
यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः ॥ ३.१५२.३५ ॥
द्विजांचा अमृतधर्म एकच आहे, एकाच वर्णाचा; यज्ञ, अध्ययन आणि दान—हे तीन साधारण म्हणून सांगितले आहेत.
3.152.36
याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां परिग्रहः ।
पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम् ॥ ३.१५२.३६ ॥
ब्राह्मणांचे यजन-याजन, अध्यापन आणि दान स्वीकार; क्षत्रियांचे पालन (रक्षण); आणि वैश्यांचा धर्म पोषण.
3.152.37
शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणआं धर्म उच्यते ।
भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिताः ॥ ३.१५२.३७ ॥
द्विजांची सेवा करणे हाच शूद्रांचा धर्म सांगितला आहे; भिक्षा, होम व व्रते नसलेले, तसेच गुरूच्या सान्निध्यात राहणारे.
3.152.38
क्षत्रधर्मोऽत्रकौन्तेय तव धर्मोऽत्र रक्षणम् ।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ॥ ३.१५२.३८ ॥
हे कौंतेया, येथे क्षत्रधर्मच तुझा धर्म आहे; येथे रक्षण करणे हेच तुझे कर्तव्य. विनम्र आणि इंद्रियांना संयमित ठेवून तुझा स्वधर्म स्वीकार.
3.152.39
वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः ।
आस्थितः शास्तिदण्डेन व्यसनी परिभूयते ॥ ३.१५२.३९ ॥
वृद्ध, सज्जन आणि शास्त्रज्ञ बुद्धिमानांशी विचारविनिमय करून, शास्तिदंडाचा आश्रय घेणारा; व्यसनी मात्र पराभूत होतो.
3.152.40
निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा नेता प्रवर्तते ।
तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादाः सुव्यवस्थिताः ॥ ३.१५२.४० ॥
शिक्षा आणि कृपा यांच्या योग्य वापराने जेव्हा नेता व्यवहार करतो, तेव्हा जगाच्या मर्यादा सुव्यवस्थित राहतात.
3.152.41
तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च ।
नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा ॥ ३.१५२.४१ ॥
म्हणून देशात, दुर्गात आणि शत्रू-मित्रांच्या सैन्यांत हेरांच्या द्वारे नेहमी स्थिती, वृद्धी आणि क्षय जाणून घ्यावा.
3.152.42
राज्ञामुपायश्चारश्च बुद्धिमन्त्रपराक्रमाः ।
निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम् ॥ ३.१५२.४२ ॥
राजांचा उपाय आणि हेरगिरी, बुद्धी, मंत्र आणि पराक्रम, निग्रह आणि प्रग्रह, तसेच दक्षता — हेच कार्य साधणारे आहेत.
3.152.43
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च ।
साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः ॥ ३.१५२.४३ ॥
साम, दान, भेद, दंड आणि उपेक्षा यांच्या योगाने, तसेच संक्षेप व विस्तार यांच्या योगाने कार्ये साधली पाहिजेत.
3.152.44
मन्त्रमूला नयाः सर्वेचाराश्च भरतर्षभ ।
सुमन्त्रितनयैः सद्भिस्तद्विधैः सह मन्त्रयेत् ॥ ३.१५२.४४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! सर्व नीती आणि हेर मंत्रावर आधारित असतात; म्हणून उत्तम मंत्री व तशा सज्जनांशी मंत्रणा करावी.
3.152.45
स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनाऽपि वा ।
न मन्त्रयीत गुह्यानि येषु चास्पनदलक्षणम् ॥ ३.१५२.४५ ॥
स्त्री, मूर्ख, बालक, लोभी किंवा क्षुद्र माणसाशी गुप्त गोष्टींवर मंत्रणा करू नये; विशेषतः जिथे लपवून ठेवण्याची चिन्हे असतील.
3.152.46
मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत् ।
स्निग्धैश्च नीतिविन्यासैर्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत् ॥ ३.१५२.४६ ॥
विद्वानांशी मंत्रणा करावी, समर्थांकडून कामे करवावीत, स्नेही व नीतिरचनेत निपुण लोकांकडूनच; मूर्खांना सर्वत्र टाळावे.
3.152.47
धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् ।
स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु ॥ ३.१५२.४७ ॥
धर्मकार्यात धार्मिकांची, अर्थकार्यात पंडितांची नियुक्ती करावी; स्त्रियांच्या बाबतीत क्लीबांची आणि क्रूर कामांत क्रूरांची नियुक्ती करावी.
3.152.48
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा ।
बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम् ॥ ३.१५२.४८ ॥
स्वकीय व परकीय यांच्याकडून, कार्य आणि अकार्य यांच्यापासून उद्भवणारी बुद्धी कर्मांत जाणावी; तसेच शत्रूंचे बलाबल जाणावे.
3.152.49
बुद्ध्या स्वप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुष्वनुग्रहम् ।
निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ॥ ३.१५२.४९ ॥
विवेकाने आपल्या मार्गावर चालणाऱ्या साधूंवर अनुग्रह करावा, आणि अशिष्ट व मर्यादाहीन लोकांवर निग्रह करवावा.
3.152.50
निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते ।
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ ३.१५२.५० ॥
राजा निग्रह व प्रग्रह दोन्हीत योग्य रीतीने वागतो तेव्हा लोकाची मर्यादा सुव्यवस्थित होते.
3.152.51
एष तेऽभिहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः ।
तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय ॥ ३.१५२.५१ ॥
हे पार्था, हा घोर आणि अनुसरण्यास कठीण धर्म मी तुला सांगितला. विनयात स्थिर राहून, आपल्या स्वधर्माच्या विभागाप्रमाणे त्याचे पालन कर.
3.152.52
तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम् ।
दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम् ॥ ३.१५२.५२ ॥
तप, धर्म, दम आणि यज्ञ यांच्या योगे ब्राह्मण जसे स्वर्गाला जातात, तसेच दान आणि अतिथ्य यांच्या धर्माने वैश्यही सद्गतीला जातात.
3.152.53
द्विजशुश्रूषया शूद्रा लभन्ते गतिमुत्तमाम् ।
क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः ॥ ३.१५२.५३ ॥
द्विजांच्या सेवेने शूद्र उत्तम गती मिळवतात; आणि क्षत्रियही पृथ्वीवर निग्रह व पालन करून स्वर्गाला जातो.
3.152.54
सम्यक्प्रणीतदण्डा हि कामद्वेपविवर्जिताः ।
अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकतां ॥ ३.१५२.५४ ॥
योग्य रीतीने दंड वापरणारे, काम-द्वेषरहित, लोभरहित आणि क्रोधरहित लोक सज्जनांचे लोक प्राप्त करतात.