Mahābhārata · Adhyāya 3.152
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.152.1
पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन ।
यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना ॥ ३.१५२.१ ॥
Jika aku layak mendapat kasih-Mu, aku sama sekali tidak akan pergi sebelum melihat wujud-Mu yang dahulu; tampakkanlah diri-Mu dengan kekuatan-Mu sendiri.
3.152.2
एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः ।
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ॥ ३.१५२.२ ॥
Setelah Bhīma berkata demikian, sang pelompat di antara kera tersenyum dan menampakkan wujud yang sama ketika ia melompati lautan.
3.152.3
भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुः ।
तद्रूपं यत्पुरा तस्य बभूवोदधिलङ्घने ॥ ३.१५२.३ ॥
Dengan keinginan menyenangkan saudaranya, ia menjadikan tubuhnya sangat besar; itulah wujud yang dahulu dimilikinya ketika melompati lautan.
3.152.4
देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः ।
सद्रुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः ॥ ३.१५२.४ ॥
Lalu tubuhnya tumbuh sangat besar dalam panjang dan lebarnya, menutupi rimbunan pisang bersama pepohonan, dan ia bersinar dengan cahaya tak terbatas.
3.152.5
गिरिश्चोच्छ्रयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानरः ।
समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ३.१५२.५ ॥
Kera itu naik ke puncak sebuah gunung dan berdiri di sana; dengan tubuh besarnya yang menjulang tinggi, ia tampak seperti gunung kedua.
3.152.6
ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः ।
दीर्घं लाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः ॥ ३.१५२.६ ॥
Dengan mata berwarna tembaga, taring yang tajam, dan mata yang garang karena alis berkerut, kera itu berdiri, memutar ekornya yang panjang dan memenuhi segala arah.
3.152.7
तद्रूपं महदालक्ष्यभ्रातुः कौरवनन्दनः ।
विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः ॥ ३.१५२.७ ॥
Melihat wujud agung saudaranya, Bhīma, kebanggaan keluarga Kuru, lalu terkagum dan bersukacita berulang kali.
3.152.8
तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् ।
प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् ॥ ३.१५२.८ ॥
Melihat dia bersinar seperti matahari, seperti gunung emas, seperti langit yang menyala, Bhīma memejamkan matanya.
3.152.9
आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निव ।
एतावदिह शक्तस्त्वं द्रुष्टुं रूपं ममानघ ॥ ३.१५२.९ ॥
Sambil tersenyum Hanumān berkata kepada Bhīmasena: 'Wahai yang tak berdosa, di sini engkau hanya mampu melihat wujudku sebanyak ini.'
3.152.10
वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम् ।
भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा ॥ ३.१५२.१० ॥
Dari sini aku akan tumbuh lebih besar, sejauh yang diinginkan pikiranku. Wahai Bhīma, wujudku tumbuh sangat besar di antara musuh dengan kekuatannya.
3.152.11
तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यपर्वतसन्निभम् ।
दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः ॥ ३.१५२.११ ॥
Melihat tubuh Hanumān yang menakjubkan dan sangat menakutkan, menyerupai gunung Vindhya, putra Angin pun menjadi bingung.
3.152.12
प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ ३.१५२.१२ ॥
Lalu Bhīma, dengan bulu tubuh berdiri karena gembira, merangkap tangan, dengan jiwa yang tak gentar, menjawab Hanumān yang berdiri di hadapannya.
3.152.13
दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो ।
संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना ॥ ३.१५२.१३ ॥
Wahai yang perkasa, aku telah melihat ukuran tubuhmu yang luas. Wahai yang bervaliant besar, kecilkanlah dirimu sendiri dengan kekuatanmu sendiri.
3.152.14
न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम् ।
अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम् ॥ ३.१५२.१४ ॥
Aku tidak sanggup memandangmu, seperti matahari yang terbit, tak terukur dan tak tertaklukkan, seperti gunung Mainaka.
3.152.15
विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वै ।
यद्रामस्त्वयि पार्श्वश्थे स्वयं रावणमभ्यगात् ॥ ३.१५२.१५ ॥
Dan sungguh, wahai pahlawan, pikiranku hari ini sangat terkejut bahwa Rama sendiri maju melawan Rāvaṇa padahal engkau berdiri di sisinya.
3.152.16
त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहरावणाम् ।
स्वबाहुबलमाश्रित् विनाशयितुमञ्जसा ॥ ३.१५२.१६ ॥
Dengan mengandalkan kekuatan lengan-lenganmu sendiri, engkau seorang diri mampu dengan mudah menghancurkan Laṅkā itu beserta para prajuritnya dan Rāvaṇa.
3.152.17
न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते ।
न चैव तव पर्याप्तो रावयणः सगणो युधि ॥ ३.१५२.१७ ॥
Tiada sesuatu pun yang mustahil bagimu, wahai putra Angin. Dan dalam pertempuran, Rāvaṇa beserta pasukannya bukanlah tandingan bagimu.
3.152.18
एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगोत्तमः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ ३.१५२.१८ ॥
Demikian dikatakan oleh Bhīma, Hanumān, yang terbaik di antara kera, kemudian menjawab dengan kata-kata bersuara lembut dan dalam.
3.152.19
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः ॥ ३.१५२.१९ ॥
Memang begitu, wahai yang berlengan perkasa, Bhārata, seperti katamu. Wahai Bhīmasena, rākṣasa yang paling hina itu bukanlah lawan yang sepadan bagiku.
3.152.20
मया तु निहते तस्मिन्रावणे लोककण्टके ।
कीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्
वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः। ॥ ३.१५२.२० ॥
Seandainya aku membunuh Rāvaṇa itu, duri bagi dunia, kemasyhuran Rāghava akan lenyap; oleh sebab itu hal ini dibiarkan. Dengan persembahan yang ditetapkan dalam aturan tata laku Veda, para dewa dipelihara.
3.152.21
तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम् ।
आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्च स्थापिता नृषु ॥ ३.१५२.२१ ॥
Pahlawan itu, setelah membunuh rākṣasa yang paling hina itu beserta pasukannya, membawa kembali Sītā ke kotanya dan menegakkan kemasyhurannya di antara manusia.
3.152.22
तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः ॥ ३.१५२.२२ ॥
Maka pergilah, wahai yang berkebijaksanaan luas, yang berbakti pada kesejahteraan kakakmu yang terkasih. Jalan ini, dijaga oleh Angin, aman dan tenteram.
3.152.23
एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते ।
द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः ॥ ३.१५२.२३ ॥
Inilah jalanmu, wahai yang terbaik di antara Kuru, menuju hutan Saugandhika. Di sana engkau akan melihat taman Dhanada (Kubera), yang dijaga oleh yakṣa dan rākṣasa.
3.152.24
न च ते तरसा कार्यः कुसुमापचयः स्वयम् ।
दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः ॥ ३.१५२.२४ ॥
Dan janganlah engkau memetik bunga-bunga itu sendiri dengan paksa, sebab benda-benda milik para dewa harus dihormati, terlebih oleh manusia.
3.152.25
बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ ।
दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत ॥ ३.१५२.२५ ॥
Wahai banteng dari keturunan Bharata, dengan persembahan, korban, sembah sujud, dan mantra, para dewa sungguh menjadi berkenan karena bhakti, wahai Bhārata.
3.152.26
मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्मं परिपालय ।
स्वधर्मस्थापनं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च ॥ ३.१५२.२६ ॥
Wahai anakku, jangan bertindak gegabah; peliharalah dharmamu sendiri. Ketahuilah bahwa menegakkan dharma diri sendiri adalah dharma, dan tunggulah.
3.152.27
न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च ।
धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि ॥ ३.१५२.२७ ॥
Tanpa mengetahui dharma dan tanpa melayani para tetua, dharma tidak dapat dipahami, bahkan oleh mereka yang setara dengan Bṛhaspati.
3.152.28
अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः ।
स विज्ञेयो विभागेन यत्रमुह्यन्त्यबुद्धयः ॥ ३.१५२.२८ ॥
Di mana adharma disebut dharma dan dharma disebut adharma, hal itu harus dikenali dengan pembedaan yang cermat; di situlah orang-orang yang tidak bijak menjadi bingung.
3.152.29
आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः ।
वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३.१५२.२९ ॥
Dharma lahir dari tingkah laku; dari dharma muncullah Weda-Weda; melalui Weda lahirlah korban-korban; melalui korban-korban para dewa ditegakkan.
3.152.30
बृहस्पत्युशनःप्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवाः ॥ ३.१५२.३० ॥
Manusia dipelihara oleh kebijaksanaan politik yang diajarkan oleh Bṛhaspati dan Uśanas.
3.152.31
बल्याकरवणिज्याभिः कृष्यर्थैर्योनिपोषणैः ।
वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः ॥ ३.१५२.३१ ॥
Dengan pajak, tambang, perdagangan, pertanian dan peternakan, melalui vārtā segala sesuatu ditopang; dengan kewajiban-kewajiban ini kaum dvija melaksanakannya.
3.152.32
त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम् ।
ताभिः सम्यक्प्रवृत्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते ॥ ३.१५२.३२ ॥
Trayī (Veda), vārtā, dan ilmu hukuman dan pemerintahan — ketiga ilmu ini milik mereka yang mengetahui; bila dijalankan dengan benar, tatanan dunia pun diatur.
3.152.33
सा चेद्धर्मकृता न स्यात्रयीधर्ममृते भुवि ।
दण्डनीतिमृतेचापि निर्मर्यादमिदं भवेत् ॥ ३.१५२.३३ ॥
Jika tatanan itu tidak berlandaskan dharma, dan di bumi tidak ada dharma trayī serta ilmu hukuman, maka hal ini akan menjadi tanpa batas dan tanpa aturan.
3.152.34
वार्ताधर्मे ह्यवर्तिन्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः ॥ ३.१५२.३४ ॥
Jika dharma vārtā tidak diikuti, rakyat ini akan binasa; hanya bila ketiga dharma ini dijalankan dengan baik, rakyat akan berkembang.
3.152.35
द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णकः ।
यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः ॥ ३.१५२.३५ ॥
Dharma abadi kaum dvija hanya satu, dari satu varṇa; yajña, adhyayana, dan dāna disebut sebagai tiga hal yang bersifat umum.
3.152.36
याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां परिग्रहः ।
पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम् ॥ ३.१५२.३६ ॥
Bagi brāhmaṇa adalah memimpin yajña dan mengajar, serta menerima dana; bagi kṣatriya adalah pelindungan; dan dharma vaiśya adalah memelihara.
3.152.37
शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणआं धर्म उच्यते ।
भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिताः ॥ ३.१५२.३७ ॥
Melayani kaum dwijāti dikatakan sebagai dharma kaum śūdra, yang tanpa mengemis, persembahan api, dan sumpah, serta demikian pula yang tinggal bersama guru.
3.152.38
क्षत्रधर्मोऽत्रकौन्तेय तव धर्मोऽत्र रक्षणम् ।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ॥ ३.१५२.३८ ॥
Di sini, putra Kuntī, dharma kesatria adalah dharmamu, dan di sini perlindungan adalah tugasmu. Terimalah dharmamu sendiri dengan rendah hati dan indriya terkendali.
3.152.39
वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः ।
आस्थितः शास्तिदण्डेन व्यसनी परिभूयते ॥ ३.१५२.३९ ॥
Raja yang bermusyawarah dengan para tetua, orang-orang baik, dan para bijak yang berilmu, lalu berpegang pada tongkat hukuman, tidak akan dikalahkan; tetapi orang yang gemar berfoya-foya akan dikalahkan.
3.152.40
निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा नेता प्रवर्तते ।
तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादाः सुव्यवस्थिताः ॥ ३.१५२.४० ॥
Ketika pemimpin bertindak dengan benar melalui hukuman dan kemurahan, maka batas-batas tatanan dunia tegak dengan baik.
3.152.41
तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च ।
नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा ॥ ३.१५२.४१ ॥
Oleh karena itu, di negeri, di benteng, dan di antara pasukan musuh maupun sahabat, seseorang harus selalu mengetahui melalui mata-mata kedudukan, pertumbuhan, dan kemerosotan.
3.152.42
राज्ञामुपायश्चारश्च बुद्धिमन्त्रपराक्रमाः ।
निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम् ॥ ३.१५२.४२ ॥
Bagi para raja, upaya dan mata-mata, kecerdasan, nasihat dan keberanian, pengekangan dan dorongan, serta sesungguhnya kecakapan, itulah yang menyelesaikan tugas.
3.152.43
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च ।
साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः ॥ ३.१५२.४३ ॥
Dengan persuasi, pemberian, perpecahan, hukuman dan pengabaian, serta dengan penerapan ringkas dan panjang yang tepat, urusan harus diselesaikan.
3.152.44
मन्त्रमूला नयाः सर्वेचाराश्च भरतर्षभ ।
सुमन्त्रितनयैः सद्भिस्तद्विधैः सह मन्त्रयेत् ॥ ३.१५२.४४ ॥
Wahai banteng keturunan Bharata, semua kebijaksanaan dan mata-mata berakar pada musyawarah; hendaknya bermusyawarah dengan orang-orang baik yang bijak serta yang sejenis.
3.152.45
स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनाऽपि वा ।
न मन्त्रयीत गुह्यानि येषु चास्पनदलक्षणम् ॥ ३.१५२.४५ ॥
Janganlah bermusyawarah tentang urusan rahasia dengan wanita, orang bodoh, anak kecil, orang serakah, atau orang ceroboh, terutama bila ada tanda-tanda yang harus dirahasiakan.
3.152.46
मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत् ।
स्निग्धैश्च नीतिविन्यासैर्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत् ॥ ३.१५२.४६ ॥
Hendaknya bermusyawarah dengan orang-orang terpelajar, menyuruh orang-orang cakap melaksanakan tugas, dengan orang-orang yang bersahabat dan mahir menata kebijaksanaan; orang bodoh harus dihindari di mana-mana.
3.152.47
धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् ।
स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु ॥ ३.१५२.४७ ॥
Hendaknya ia mengangkat orang-orang benar untuk urusan dharma dan orang-orang pandai untuk urusan harta; orang yang lemah laki-laki atas perempuan, dan orang kejam untuk tugas-tugas kejam.
3.152.48
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा ।
बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम् ॥ ३.१५२.४८ ॥
Kebijaksanaan yang timbul dari apa yang harus dilakukan dan yang tidak boleh dilakukan hendaknya dikenali dalam tindakan, baik dari kerabat maupun dari orang lain; demikian pula kekuatan dan kelemahan musuh.
3.152.49
बुद्ध्या स्वप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुष्वनुग्रहम् ।
निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ॥ ३.१५२.४९ ॥
Dengan bijaksana, hendaknya ia memberi kemurahan kepada orang-orang saleh yang menempuh jalannya sendiri, dan menegakkan pengekangan terhadap mereka yang tidak tertib dan tanpa batas.
3.152.50
निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते ।
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ ३.१५२.५० ॥
Ketika raja bertindak dengan benar dalam pengekangan maupun dorongan, maka tatanan dunia menjadi kokoh dan tertata dengan baik.
3.152.51
एष तेऽभिहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः ।
तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय ॥ ३.१५२.५१ ॥
Wahai Pārtha, dharma yang keras dan sulit dijalankan ini telah dijelaskan kepadamu. Tetaplah dalam disiplin dan jagalah ia sesuai pembagian kewajibanmu sendiri.
3.152.52
तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम् ।
दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम् ॥ ३.१५२.५२ ॥
Sebagaimana kaum brahmana pergi ke surga melalui tapa, dharma, pengendalian diri, dan persembahan, demikian pula kaum waisya memperoleh tujuan yang baik melalui kewajiban memberi dan menjamu tamu.
3.152.53
द्विजशुश्रूषया शूद्रा लभन्ते गतिमुत्तमाम् ।
क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः ॥ ३.१५२.५३ ॥
Dengan melayani kaum dwija, kaum sudra memperoleh tujuan yang tertinggi; dan kaum ksatria pun sama, pergi ke surga di bumi melalui penegakan pengekangan dan perlindungan.
3.152.54
सम्यक्प्रणीतदण्डा हि कामद्वेपविवर्जिताः ।
अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकतां ॥ ३.१५२.५४ ॥
Mereka yang menerapkan hukuman dengan benar, bebas dari nafsu dan kebencian, tanpa ketamakan dan bebas dari amarah, mencapai alam orang-orang baik.