Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.16

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.16.1

तां तूपयातो राजेन्द्र साल्वः सौभपतिस्तदा ।
प्रभूतनरनागेन बलेनोपविवेश ह ॥ ३.१६.१ ॥

हे राजेन्द्र, तब सौभपति साल्व वहाँ आकर अनेक मनुष्यों और हाथियों की सेना के साथ डेरा डाल बैठा।

3.16.2

समे निविष्टां सा सेना प्रभूतसलिलाशये ।
चतुरङ्गबलोपेता साल्वराजाभिपालिता ॥ ३.१६.२ ॥

जल से भरपूर समतल भूमि पर डेरा डाली हुई वह सेना चतुरंगिणी थी और साल्व राजा द्वारा सुरक्षित थी।

3.16.3

वर्जयित्वा श्मशानानि देवतायतनानि च ।
वल्मीकांश्चैव चैत्यांश्च संनिविष्टमभूद्बलम् ॥ ३.१६.३ ॥

श्मशान, देवालय, वल्मीक और चैत्यों को छोड़कर वह सेना वहाँ डेरा डाले हुए थी।

3.16.4

अनीकानां विभागेन पन्थानः सुकृतास्तथा ।
प्रथमा नवमाश्चैव साल्वस्य शिबिरे नृप ॥ ३.१६.४ ॥

हे नृप, साल्व के शिविर में सेना के विभागों के अनुसार बनाए गए मार्ग भी सुव्यवस्थित थे, पहले और नौवें मार्ग विशेष रूप से।

3.16.5

सर्वायुधसमोपेतं सर्वशस्त्रविशारदम् ।
रथनागाश्वकलिलं पदातिजनसंकुलम् ॥ ३.१६.५ ॥

वह सेना सब आयुधों से सुसज्जित और सब शस्त्रों में निपुण थी; रथों, हाथियों और घोड़ों से भरी तथा पैदल सैनिकों से खचाखच भरी थी।

3.16.6

तुष्टपुष्टबलोपेतं वीरलक्षणलक्षितम् ।
विचित्रध्वजसन्नाहं विचित्ररथकार्मुकम् ॥ ३.१६.६ ॥

वह सेना संतुष्ट और पुष्ट बल से युक्त, वीरता के लक्षणों से चिह्नित थी; विचित्र ध्वजों और कवचों वाली तथा विचित्र रथों और धनुषों वाली थी।

3.16.7

संनिवेश्य च कौरव्य द्वारकायां नरर्षभ ।
अभिसारयामास तदा वेगैन पतगेन्द्रवत् ॥ ३.१६.७ ॥

हे कौरव्य, हे नरश्रेष्ठ, द्वारका में सेना को व्यवस्थित करके उन्होंने तब उसे गरुड़ के समान वेग से आगे बढ़ाया।

3.16.8

तदापतन्तं संदृश्य बलं साल्वपतेस्तदा ।
निर्याय योधयामासुः कुमारा वृष्णिनन्दनाः ॥ ३.१६.८ ॥

तब साल्वराज की सेना को आक्रमण करते देखकर वृष्णि वंश के राजकुमार निकलकर युद्ध करने लगे।

3.16.9

असहन्तोऽभियानं तत्साल्वराजस्य कौरव ।
चारुदेष्णश्च साम्बश्च प्रद्युम्नश्च रमहारथः ॥ ३.१६.९ ॥

हे कौरव, साल्वराज के उस आक्रमण को न सह पाते हुए चारुदेष्ण, साम्ब और रथश्रेष्ठ प्रद्युम्न भी (युद्ध के लिए आगे बढ़े)।

3.16.10

ते रथैर्दंशिताः सर्वेविचित्राभरणध्वजाः ।
संसक्ताः साल्वराजस्य बहुभिर्योधपुङ्गवैः ॥ ३.१६.१० ॥

वे सभी रथों पर कवच पहने, विचित्र आभूषणों और ध्वजाओं सहित, साल्वराज के बहुत से श्रेष्ठ योद्धाओं से भिड़ गए।

3.16.11

गृहीत्वा कार्मुकं साम्बः साल्वस्य सचिवं रणे ।
यीधयामास संहृष्टः क्षेमधूर्तिं चमूपतिम् ॥ ३.१६.११ ॥

साम्ब ने धनुष उठाकर युद्ध में साल्वराज के मंत्री और सेनापति क्षेमधूर्ति से हर्षपूर्वक युद्ध किया।

3.16.12

तस्य बाणमयं वर्षं जाम्बवत्याः सुतो महत् ।
मुमोच भरतश्रेष्ठ यथावर्षं सहस्रदृक् ॥ ३.१६.१२ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, जाम्बवती के पुत्र ने उस पर बाणों की महान वर्षा छोड़ी, जैसे सहस्रनेत्र (इन्द्र) वर्षा करते हैं।

3.16.13

तद्बाणवर्षं तुमुलं विषेहे स चमूपतिः ।
क्षेमधूर्तिर्महाराज हिमवानिव निश्चलः ॥ ३.१६.१३ ॥

उस बाणों की तुमुल वर्षा को उस सेनापति ने सहन किया। हे महाराज, क्षेमधूर्ति हिमालय की भाँति अचल खड़ा रहा।

3.16.14

ततः साम्बाय राजेन्द्र क्षेमधूर्तिरपि स्वयम् ।
मुमोच मायाविहितं शरजालं महत्तरम् ॥ ३.१६.१४ ॥

तब हे राजेन्द्र, क्षेमधूर्ति ने भी स्वयं साम्ब पर माया से रचा हुआ अत्यंत विशाल बाणों का जाल छोड़ा।

3.16.15

ततो मायामयं जालं माययैव विदार्यसः ।
साम्बः शरसहस्रेण रथमस्याभ्यवर्षत ॥ ३.१६.१५ ॥

तब साम्ब ने माया से ही उस मायामय जाल को छिन्न-भिन्न कर दिया और सहस्रों बाणों से उसके रथ पर वर्षा की।

3.16.16

ततः स विद्धः साम्बेन क्षेमधूर्तिश्चमूपतिः ।
अपायाज्जवनैरश्वैः साम्बबाणप्रपीडितः ॥ ३.१६.१६ ॥

तब साम्ब के बाणों से विद्ध और पीड़ित होकर वह सेनापति क्षेमधूर्ति वेगवान् घोड़ों के सहारे भाग निकला।

3.16.17

तस्मिन्विप्रद्रुते शरे साल्वस्याथ चमूपतौ ।
वेगवान्नाम दैतेयः सुतं मेऽभ्यद्रवद्बली ॥ ३.१६.१७ ॥

जब शाल्व का वह सेनापति भाग गया, तब वेगवान् नामक बलशाली दैत्य ने मेरे पुत्र पर आक्रमण किया।

3.16.18

अभिपन्नस्तु राजेन्द्र साम्बो वृष्णिकुलोद्वहः ।
वेगं वेगवतो राजंस्तस्थौ वीरो विधारयन् ॥ ३.१६.१८ ॥

परंतु हे राजेन्द्र, वृष्णिकुल का गौरव साम्ब आक्रमण से घिरा हुआ भी उस वेगवान् के वेग को सह कर वीर की भाँति अडिग खड़ा रहा।

3.16.19

स वेगवति कौन्तेय साम्बो वेगवतीं गदाम् ।
चिक्षेप तरसा वीरो व्याविद्ध्यन्सत्यविक्रमः ॥ ३.१६.१९ ॥

हे कौन्तेय! उस वीर साम्ब ने वेगवती गदा को बलपूर्वक घुमाते हुए, सत्य-पराक्रमी होकर उसे फेंका।

3.16.20

तया त्वभिहतो राजन्वेगवान्न्यपतद्भुवि ।
वातरुग्णं इव क्षुण्णो जीर्णमूलोवनस्पतिः ॥ ३.१६.२० ॥

हे राजन्! उसके प्रहार से वह वेगवान् धरती पर गिर पड़ा, जैसे आँधी से टूटा और जड़ों से जीर्ण हुआ वृक्ष गिर जाता है।

3.16.21

तस्मिन्निपतिते वीरे गदारुग्णे महासुरे ।
प्रविश्य महतीं सेनां योधयामास मे सुतः ॥ ३.१६.२१ ॥

उस वीर महासुर के गदा से घायल होकर गिर जाने पर, मेरे पुत्र ने विशाल सेना में प्रवेश करके युद्ध किया।

3.16.22

चारुदेष्णेन संसक्तो विविन्ध्यो नाम दानवः ।
महारथः समाज्ञातो महाराज महाधनुः ॥ ३.१६.२२ ॥

हे महाराज! चारुदेष्ण से भिड़ा हुआ विविन्ध्य नामक दानव, महारथी, प्रसिद्ध और महान धनुर्धर था।

3.16.23

ततः सुतुमुलं युद्धं चारुदेष्णविविन्ध्ययोः ।
वृत्रवासवयो राजन्यथापूर्वं तथाऽभवत् ॥ ३.१६.२३ ॥

तब चारुदेष्ण और विविन्ध्य के बीच घोर युद्ध हुआ, हे राजन्! जैसे पूर्वकाल में वृत्र और वासव के बीच हुआ था, वैसा ही वह भी हुआ।

3.16.24

अन्योन्यस्याभिसंक्रुद्धावन्योन्यं जघ्नतुः शरैः ।
विनदन्तौ महाराज सिंहाविव महाबलौ ॥ ३.१६.२४ ॥

परस्पर अत्यंत क्रुद्ध होकर वे दोनों एक-दूसरे को बाणों से मारने लगे, हे महाराज! सिंहों के समान गर्जते हुए, महाबली।

3.16.25

रौक्मिणेयस्ततो बाणमग्न्यर्कोपमवर्चसम् ।
अभिमन्त्र्य महास्त्रेण संदधे शत्रुनाशनम् ॥ ३.१६.२५ ॥

तब रुक्मिणी-पुत्र ने अग्नि और सूर्य के समान तेजस्वी, शत्रुनाशक बाण को महान अस्त्र से अभिमंत्रित कर धनुष पर चढ़ाया।

3.16.26

स विविन्ध्याय सक्रोधः समाहूय महारथः ।
चिक्षेप मे सुतो राजन्स गतासुरथापतत् ॥ ३.१६.२६ ॥

वह महारथी क्रोध से भरकर विविन्ध्य को ललकारकर पुकारा। हे राजन्, मेरे पुत्र ने उस पर बाण चलाया, और वह प्राणहीन होकर गिर पड़ा।

3.16.27

विविन्ध्यं निहृतं दृष्ट्वा तां च विक्षोभितां चमूम् ।
कामगेन स सौभेन साल्वः पुनरुपागमत् ॥ ३.१६.२७ ॥

विविन्ध्य को मारा गया देखकर और उस सेना को विक्षुब्ध हुई देखकर साल्व इच्छानुसार चलने वाले सौभ विमान के साथ फिर से आ गया।

3.16.28

ततो व्याकुलितं सर्वं द्वारकावासि तद्बलम् ।
दृष्ट्वा साल्वं महाबाहो सौभस्थं पृथिवीगतम् ॥ ३.१६.२८ ॥

तब हे महाबाहो, द्वारका के निवासियों की वह सारी सेना व्याकुल हो उठी, जब उन्होंने सौभ पर खड़े साल्व को पृथ्वी पर उतरा देखा।

3.16.29

ततो निर्याय कौरव्य अवस्थाप्य च तद्बलम् ।
आनर्तानां महाराज प्रद्युम्नो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.१६.२९ ॥

तब हे कौरव, हे महाराज, प्रद्युम्न ने निकलकर उस सेना को स्थिर किया और आनर्तों से यह वचन कहा।

3.16.30

सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि ।
निवारयन्तं संग्रामे बलात्सौभं सराजकम् ॥ ३.१६.३० ॥

आप सब खड़े रहें, सब मुझे युद्ध में देखें, जब मैं बलपूर्वक सौभ को उसके राजा सहित रोकता हूँ।

3.16.31

अयं सौभपतेः सेनामायसैर्भुजगैरिव ।
धनुर्भुजविनिर्मुक्तैर्नाशयम्यद्य यादवाः ॥ ३.१६.३१ ॥

यादवो, यह सौभपति की सेना को आज लोहे के सर्पों जैसे, धनुष-भुजाओं से छूटे बाणों से नष्ट कर रहा हूँ।

3.16.32

आश्वसध्वं न भीः कार्या सौभराडद्य नश्यति ।
मयाऽभिपन्नो दुष्टात्मा ससौभो विनशिष्यति ॥ ३.१६.३२ ॥

आश्वस्त रहो, भय न करो; सौभराज आज नष्ट हो रहा है। मेरे द्वारा घेरा गया वह दुष्टात्मा सौभ सहित विनष्ट होगा।

3.16.33

एवं ब्रुवति संहृष्टे प्रद्युम्ने पाण्डुनन्दन ।
धिष्टितं तद्बलं द्वारि युयुधे च यथासुखम् ॥ ३.१६.३३ ॥

हे पाण्डुनन्दन, जब प्रद्युम्न हर्षित होकर ऐसा कह रहे थे, तब द्वार पर स्थित उस सेना ने सुखपूर्वक युद्ध किया।