महाभारत · अध्याय 3.163
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.163.1
युधिष्ठिर धृतिर्दाक्ष्यं देशकालपराक्रमाः ।
लोकतन्त्रविधानानामेष पञ्चविधो विधिः ॥ ३.१६३.१ ॥
हे युधिष्ठिरा, धैर्य, कौशल्य, देश-काळाचे ज्ञान आणि पराक्रम — लोकव्यवस्थेच्या विधानाची ही पाचप्रकारची रीत आहे.
3.163.2
धृतिमन्तश्च दक्षाश्च स्वे स्वे कर्मणि भारत ।
पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगेऽभवन् ॥ ३.१६३.२ ॥
हे भरता, कृतयुगात माणसे धैर्यवान व कुशल होती, आपापल्या कर्मात पराक्रमाचे विधान जाणणारी होती.
3.163.3
धृतिमान्देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित् ।
क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ शास्ति वै पृथिवीमनु ॥ ३.१६३.३ ॥
हे क्षत्रियश्रेष्ठा, धैर्यवान, देश-काळ जाणणारा, सर्व धर्मविधान जाणणारा क्षत्रियच पृथ्वीवर त्यानुसार शासन करतो.
3.163.4
य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु ।
स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम् ॥ ३.१६३.४ ॥
हे पार्था, जो पुरुष अशा रीतीने सर्व कर्मांत वागतो, हे वीरा, तो जगात कीर्ती मिळवतो आणि मृत्यूनंतर सद्गतीही मिळवतो.
3.163.5
देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम् ।
संप्राप्तस्त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह ॥ ३.१६३.५ ॥
देश-काळाची संधी इच्छिणाऱ्या शक्राने (इंद्राने) पराक्रम करून, वसूंसह वृत्रहंता होऊन स्वर्गाचे राज्य मिळवले.
3.163.6
यस्तु केवलसंरम्भात्प्रपातं न निरीक्षते ।
पापात्मा पापबुद्धिर्यः पापमेवानुवर्तते।
कर्मणामविभागज्ञः प्रेत्य चेह विनश्यति ॥ ३.१६३.६ ॥
परंतु केवळ आवेगाने पतनाकडे (विनाशाकडे) न पाहणारा, पापी आत्मा व दुष्ट बुद्धी असलेला, पापाचेच अनुसरण करणारा, कर्मांचा भेद न जाणणारा, तो इथे व मृत्यूनंतरही नाश पावतो.
3.163.7
अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणामविशेषवित् ।
वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह विनश्यति ॥ ३.१६३.७ ॥
जो काळ जाणत नाही, अति मंदबुद्धी आहे, कार्यांतील भेद जाणत नाही आणि व्यर्थ आचरण आरंभतो, तो येथे आणि मरणानंतरही नष्ट होतो.
3.163.8
साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम् ।
सर्वेषामर्थलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः ॥ ३.१६३.८ ॥
साहसात गुंतलेल्या, कपटी, दुष्टात्म्या आणि धनलोभी सर्वांचा परिणाम निश्चितच पापमय होतो.
3.163.9
अधर्मज्ञोऽवलिप्तश्च बालबुद्धिरमर्षणः ।
निर्भयो भीमसेनोऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ ॥ ३.१६३.९ ॥
हा भीमसेन अधर्म जाणत नाही, गर्विष्ठ, बालबुद्धी, असहिष्णू आणि निर्भय आहे. हे पुरुषश्रेष्ठा, त्याला आवर.
3.163.10
आर्ष्टिषेणस् राजर्षेः प्राप्य भूयस्त्वमाश्रमम् ।
तमिस्रां प्रथमां तत्र वीतशोकभयो वस ॥ ३.१६३.१० ॥
राजर्षी आर्ष्टिषेणाच्या आश्रमात पुन्हा पोहोचून, तेथे पहिल्या अंधारात शोक व भयमुक्त होऊन राहा.
3.163.11
अलकां सह गन्धर्वैर्यक्षैश्च सह किन्नरैः ।
गमिष्यामि महाबाहो त्वं चापि बदरीं व्रज ॥ ३.१६३.११ ॥
मी गंधर्व, यक्ष आणि किन्नरांसह अलकेला जाईन; हे महाबाहो, तूही बदरीला जा.
3.163.12
मन्नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः ।
रक्षन्तु त्वां महाबाहो सहितं द्विजसत्तमैः ॥ ३.१६३.१२ ॥
हे मनुष्येन्द्रा, माझ्याकडून नेमलेले सर्व पर्वतवासी हे महाबाहो, श्रेष्ठ द्विजांसह तुझे रक्षण करोत.
3.163.13
साहसेषु च संतिष्ठंस्त्वया शैले वृकोदरः ।
वार्यतां साध्वयं राजंस्त्वया धर्मभृतांवर ॥ ३.१६३.१३ ॥
हे राजा, पर्वतावर राहून हा वृकोदर साहसकर्मांमध्ये स्थिर राहतो; धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही याला चांगल्या प्रकारे रोखावे.
3.163.14
इतः परं च वो राजन्द्रक्ष्यन्ति वनगोचराः ।
उपश्थास्यन्ति वो राजन्रक्षिष्यन्ते च वः सदा ॥ ३.१६३.१४ ॥
हे राजा, यापुढे वनचारी तुम्हाला पाहतील, तुमची सेवा करतील आणि सदैव तुमचे रक्षण करतील.
3.163.15
तथैव चान्नपानानि स्वादूनि च बबूनि च ।
आहरिष्यन्ति मत्प्रेष्याः सदा वः पुरुषर्षभाः ॥ ३.१६३.१५ ॥
त्याचप्रमाणे माझे सेवक तुमच्यासाठी नेहमी रुचकर आणि विपुल अन्नपाणी आणतील, हे पुरुषश्रेष्ठांनो.
3.163.16
यथा जिष्णुर्महेन्द्रस्य यथा वायोर्वृकोदरः ।
धर्मस्य त्वं यथा तात योगोत्पन्नो निजः सुतः ॥ ३.१६३.१६ ॥
जिष्णू (अर्जुन) महेंद्राचा आणि वृकोदर (भीम) वायूचा पुत्र आहे, तसेच हे वत्सा, तू धर्माच्या योगाने जन्मलेला तुझा स्वतःचा पुत्र आहेस.
3.163.17
आत्मजावात्मसंपन्नौ यमौ चोभौ यथाश्विनोः ।
रक्ष्यास्तद्वन्ममापीह यूयं सर्वे युधिष्ठिर ॥ ३.१६३.१७ ॥
अश्विनीकुमारांचे दोन पुत्र (नकुल-सहदेव) जसे स्वतःचे पुत्र आणि आत्मसंपन्न आहेत, तसेच हे युधिष्ठिरा, येथे तुम्ही सर्वजणही माझ्याकडून रक्षिले जाण्यास योग्य आहात.
3.163.18
अर्थतत्त्वविधानज्ञः सर्वधर्मविधानवित् ।
भीमसेनादवरजः पल्गुनः कुशली दिवि ॥ ३.१६३.१८ ॥
अर्थतत्त्व आणि विधान जाणणारा, सर्व धर्मांचे विधान जाणणारा, भीमसेनाहून लहान बंधू फाल्गुन (अर्जुन) स्वर्गात सुखरूप आहे.
3.163.19
याः काश्चन मता लोके स्वर्ग्याः परमसंपदः ।
जनमप्रभृति ताः सर्वाः स्थितास्तात धनंजये ॥ ३.१६३.१९ ॥
जगात स्वर्गीय म्हणून मानली जाणारी जी जी परम संपत्ती आहे, हे तात, ती सर्व जन्मापासूनच धनंजयाच्या ठायी स्थित आहे.
3.163.20
द्रमो दानं बलं बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम् ।
एतान्यपि महासत्वे स्थितान्यमिततेजसि ॥ ३.१६३.२० ॥
दम, दान, बल, बुद्धी, लज्जा, धृती, उत्तम तेज — हेही त्या अमित तेजस्वी महासत्त्वाच्या ठायी स्थित आहेत.
3.163.21
न मोहात्कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम् ।
न पार्थस् मृषोक्तानि कथयन्ति नरा नृषु ॥ ३.१६३.२१ ॥
हे पाण्डवा, जिष्णू अर्जुन मोहामुळे निंद्य कर्म करीत नाही; पार्थाविषयी माणसे माणसांमध्ये खोटी वचने बोलत नाहीत.
3.163.22
स देवपितृगन्धर्वैः कुरूणआं कीर्तिवर्धनः ।
आनीतः कुरुतेऽस्त्राणि शक्रसद्मनि भारत ॥ ३.१६३.२२ ॥
देव, पितर व गंधर्व यांनी नेलेला तो कुरूंची कीर्ती वाढवणारा आहे; हे भारता, इंद्राच्या सदनात तो अस्त्रे शिकतो.
3.163.23
योऽसौ सर्वान्महीपालान्धर्मेण वशमानयत् ।
स शन्तनुर्महातेजाः पितुस्तव पितामहः ॥ ३.१६३.२३ ॥
ज्याने सर्व राजांना धर्माने आपल्या वशात आणले, तो महातेजस्वी शंतनू तुझ्या वडिलांचा आजोबा होता.
3.163.24
प्रीयते पार्थ पार्थेन दिवि गाण्डीवधन्वना ।
सम्यक्वासौ महावीर्यः कुलधुर्य इव स्थितः ॥ ३.१६३.२४ ॥
गाण्डीवधारी पार्थामुळे पार्थ स्वर्गात प्रसन्न होतो; तो महापराक्रमी कुलधुरंधराप्रमाणे उत्तम रीतीने स्थित आहे.
3.163.25
पितॄन्देवानृषीन्विप्रान्पूजयित्वा महायशाः ।
सप्त मुख्यान्महामेधानाहरद्यमुनां प्रति ॥ ३.१६३.२५ ॥
महायशस्वी पितर, देव, ऋषी आणि ब्राह्मण यांची पूजा करून यमुनेच्या दिशेने सात प्रमुख महायज्ञ केले.
3.163.26
अधिराजः स राजंस्त्वां शन्तनुः प्रपितामहः ।
स्वर्गजिच्छक्रलोकस्थः कुशलं परिपृच्छति ॥ ३.१६३.२६ ॥
हे राजा, तुझे प्रपितामह अधिराज शंतनू, स्वर्गजित् होऊन इंद्रलोकात राहत तुझी खुशाली विचारत आहेत.
3.163.27
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धनदेन प्रभाषितम् ।
पाण्डवाश्च ततस्तेन बभूवः संप्रहर्षिताः ॥ ३.१६३.२७ ॥
धनदाने सांगितलेले हे वचन ऐकून पांडव त्याच्यामुळे अत्यंत आनंदित झाले.
3.163.28
ततः शक्तिं गदां खङ्गं धनुश्च भरतर्षभः ।
प्राध्वंकृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः ॥ ३.१६३.२८ ॥
नंतर भरतश्रेष्ठ वृकोदराने शक्ती, गदा, खड्ग आणि धनुष्य अर्पण करून कुबेराला नमस्कार केला.
3.163.29
ततोऽब्रवीद्धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम् ।
मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः ॥ ३.१६३.२९ ॥
नंतर शरण देणारा धनाध्यक्ष शरणागताला म्हणाला: तू शत्रूंचा मान हरण करणारा आणि मित्रांचा आनंद वाढवणारा हो.
3.163.30
विभयस्ताप शैलाग्रे वसानः सह बन्धुभिः ।
सुपर्णपितृदेवानां सततं मानकृद्भव ॥ ३.१६३.३० ॥
हे तापका, पर्वतशिखरावर निर्भय होऊन बांधवांसह राहत सुपर्ण, पितर आणि देव यांचा सतत मान करणारा हो.
3.163.31
ऋजुं पश्यत मा वक्रं सत्यं वदत माऽनृतम् ।
दीर्घं पश्यत मा ह्रस्वं परं पश्यत माऽपरम् ॥ ३.१६३.३१ ॥
सरळाकडे पाहा, वाकड्याकडे नव्हे; सत्य बोला, असत्य नव्हे. दीर्घाकडे पाहा, ह्रस्वाकडे नव्हे; परमाकडे पाहा, अपराकडे नव्हे.
3.163.32
स्वेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्रतापनाः ।
कामान्न परिहास्यन्ति यक्षा वोभरतर्षभाः ॥ ३.१६३.३२ ॥
आपल्या सुंदर स्वगृहात राहणाऱ्या, शत्रूंना तापविणाऱ्या, भरतश्रेष्ठ यक्षहो, तुमच्या कामना कमी होणार नाहीत.
3.163.33
शीघ्रमेव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः ।
साक्षान्मघवतोत्सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः ॥ ३.१६३.३३ ॥
लवकरच गुडाकेश, अस्त्रनिपुण, पुरुषश्रेष्ठ धनंजय, साक्षात इंद्राने पाठवलेले ते प्राप्त करील.
3.163.34
एवमुत्तमकर्माणमनुशिष्य युधिष्ठिरम् ।
अस्तं गिरिमिवादित्यः प्रययौ गुह्यकाधिपः ॥ ३.१६३.३४ ॥
अशा प्रकारे उत्तमकर्मा युधिष्ठिराला उपदेश करून, गुह्यकाधिपती पर्वताकडे मावळणाऱ्या सूर्याप्रमाणे निघून गेला.
3.163.35
तं परिस्तोमसंकीर्णैर्नानारत्नविभूषितैः ।
यानैरनुययुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः ॥ ३.१६३.३५ ॥
नाना रत्नांनी अलंकृत, परिवाराच्या गर्दीने भरलेल्या वाहनांतून यक्ष आणि राक्षस हजारोंच्या संख्येने त्याच्यामागे गेले.
3.163.36
पक्षिणामिव कनिर्घोषः कुबेरसदनं प्रति ।
बभूव परमाश्वानामैरावतपथे यथा ॥ ३.१६३.३६ ॥
कुबेराच्या निवासाकडे पक्ष्यांच्या किलबिलाटासारखा नाद झाला; ऐरावतपथावर उत्तम अश्वांच्या नादाप्रमाणे.
3.163.37
ते जग्मुस्तूर्णमाकाशं धनाधिपतिवाजिनः ।
प्रकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इवमारुतम् ॥ ३.१६३.३७ ॥
धनाधिपती कुबेराचे ते घोडे वेगाने आकाशात गेले, जणू ढग ओढत आणि वारा पीत.
3.163.38
ततस्तानि शरीराणि गतसत्वानि रक्षसाम् ।
अपाकृष्यन्त शैलाग्राद्धनाधिपतिशासनात् ॥ ३.१६३.३८ ॥
मग धनाधिपतीच्या आज्ञेने राक्षसांची निष्प्राण शरीरे शैलशिखरावरून खाली ओढली गेली.
3.163.39
तेषां हि शापकालः स कृतोऽगस्त्येन धीमता ।
समरे निहतास्तस्माच्छापस्यान्तोऽभवत्तदा ॥ ३.१६३.३९ ॥
बुद्धिमान अगस्त्यांनी त्यांच्या शापाचा काल ठरवला होता. युद्धात मारले गेल्याने तेव्हा तो शाप संपला.
3.163.40
पाण्डवाश्महात्मानस्तेषु वेश्मसु तां क्षपाम् ।
सुखमूषुर्गतोद्वेगाः पूजिताः सह राक्षसैः ॥ ३.१६३.४० ॥
महात्मा पांडव त्या वास्तूंमध्ये ती रात्र चिंतारहित होऊन, राक्षसांनी सत्कार केलेले, सुखाने राहिले.