મહાભારત · અધ્યાય 3.164
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.164.1
ततः सूर्योदये धौम्यः पाञ्चालीसहितांस्च तान् ।
आर्ष्टिणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत ॥ ३.१६४.१ ॥
પછી સૂર્યોદય સમયે ધૌમ્ય પાંચાલી સહિત તે પાંડવો પાસે આર્ષ્ટિષેણ સાથે આવ્યા.
3.164.2
तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ।
ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन् ॥ ३.१६४.२ ॥
તેમણે આર્ષ્ટિષેણ અને ધૌમ્યના ચરણોમાં વંદન કર્યા, પછી હાથ જોડીને સૌએ તે બ્રાહ્મણોનું સન્માન કર્યું.
3.164.3
आर्ष्टिषेणं परिष्वज्य पुत्रवद्भरतर्षभ ।
धर्मराजं स्पृशन्पाणौ पाणिना स महातपाः।
प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत् ॥ ३.१६४.३ ॥
ભરતશ્રેષ્ઠ, તેમણે આર્ષ્ટિષેણને પુત્રની જેમ આલિંગન આપ્યું, ધર્મરાજનો હાથ પોતાના હાથથી સ્પર્શ કરીને, પૂર્વ દિશા તરફ જોઈને તે મહાતપસ્વી મહર્ષિ આ બોલ્યા.
3.164.4
असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति ।
शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजयन्।
इन्द्रवैश्रवणोपेतां दिशं पाण्डव रक्षति ॥ ३.१६४.४ ॥
સમુદ્ર પર્યંતની ધરતીને વીંટીને આ પર્વતરાજ મંદર ઝળહળતો ઊભો છે, હે મહારાજ. હે પાંડવ, તે ઇન્દ્ર અને વૈશ્રવણથી યુક્ત એ દિશાનું રક્ષણ કરે છે.
3.164.5
पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चैव शोभितम् ।
एतमाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च।
ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सर्वे तात मनीषिणः ॥ ३.१६४.५ ॥
પર્વતો, વનકિનારાઓ અને જંગલોથી શોભતી આ દિશાને, હે તાત, સર્વ ધર્મોના જ્ઞાતા સર્વ મનીષી ઋષિઓ મહેન્દ્રની અને રાજા વૈશ્રવણની કહે છે.
3.164.6
अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ।
ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः ॥ ३.१६४.६ ॥
તેથી ઉદય પામતા આદિત્યની પ્રજાઓ ઉપાસના કરે છે; ધર્મજ્ઞ ઋષિઓ, સિદ્ધો, સાધ્યો અને દેવતાઓ પણ કરે છે.
3.164.7
यमस्तु राजा धर्मज्ञः सर्वप्राणभृतां प्रभुः ।
प्रेतसत्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम् ॥ ३.१६४.७ ॥
ધર્મજ્ઞ રાજા યમ સર્વ પ્રાણીઓના પ્રભુ છે; પ્રેતોની આ ગતિ માટે તે દક્ષિણ દિશાનો આશ્રય લઈને રહે છે.
3.164.8
एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् ।
प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम् ॥ ३.१६४.८ ॥
આ સંયમન નામનું પવિત્ર સ્થાન છે, જોવામાં અત્યંત અદ્ભુત છે; આ પ્રેતરાજનું ભવન છે, જે પરમ ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે.
3.164.9
यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति ।
अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः ॥ ३.१६४.९ ॥
હે રાજન! ત્યાં પહોંચીને સવિતા સત્યના બળે સ્થિર રહે છે; જ્ઞાનીઓ આને પર્વતરાજ અસ્તાચલ કહે છે.
3.164.10
एवं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् ।
अवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ॥ ३.१६४.१० ॥
એ રીતે પર્વતરાજ અને મહાસાગર સમુદ્રમાં વસીને રાજા વરુણ સર્વ પ્રાણીઓનું રક્ષણ કરે છે.
3.164.11
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान् ।
महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदांगतिः ॥ ३.१६४.११ ॥
ઉત્તર દિશાને પ્રકાશિત કરતો કીર્તિમાન મહામેરુ ઊભો છે; હે મહાભાગ! આ શિવ અને બ્રહ્મજ્ઞાનીઓની ગતિ છે.
3.164.12
यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते ।
प्रजापतिः सृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम् ॥ ३.१६४.१२ ॥
જ્યાં બ્રહ્મસદન અને ભૂતાત્મા રહે છે, ત્યાં પ્રજાપતિ ચાલતા સર્વ જીવોની સૃષ્ટિ કરતા રહે છે.
3.164.13
यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् ।
तेषामपि महामेरुः शिवं स्थानमनामयम् ॥ ३.१६४.१३ ॥
જેમને બ્રહ્માના માનસ પુત્રો કહેવાય છે, જેમાં દક્ષ સાતમો છે, તેમનું પણ મહામેરુ શુભ અને નિરામય સ્થાન છે.
3.164.14
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेषोदयन्ति च ।
सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखास्तदा ॥ ३.१६४.१४ ॥
અહીં જ તેઓ સ્થિર રહે છે અને ફરી અહીંથી જ ઉદય પામે છે — હે તાત, વસિષ્ઠ જેમાં પ્રમુખ છે તે સાત દેવર્ષિઓ.
3.164.15
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् ।
यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः ॥ ३.१६४.१५ ॥
મેરુના ઉત્તમ શિખરનું નિર્મળ સ્થાન જુઓ, જ્યાં આત્મતૃપ્ત દેવો સાથે પિતામહ નિવાસ કરે છે.
3.164.16
यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् ।
अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ॥ ३.१६४.१६ ॥
સર્વ ભૂતોની પ્રકૃતિની પણ પ્રકૃતિ, ધ્રુવ, આદિ-અંત વિનાના, દેવ, પ્રભુ, પરમ નારાયણ એવા જેમને કહેવાય છે.
3.164.17
ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते ।
देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम् ॥ ३.१६४.१७ ॥
બ્રહ્માના સદનથી તેમનું પરમ સ્થાન પ્રકાશે છે; દેવો પણ યત્નથી તેને જુએ છે, જે સર્વતેજોમય અને શુભ છે.
3.164.18
अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः ।
स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः ॥ ३.१६४.१८ ॥
સૂર્ય અને અગ્નિથી પણ અધિક દીપ્ત એ સ્થાન મહાત્મા વિષ્ણુનું છે. હે રાજન, તેમના પોતાના પ્રકાશથી તે દેવદાનવોને પણ દુર્દર્શ છે.
3.164.19
प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते ॥ ३.१६४.१९ ॥
પૂર્વ દિશામાં મેરુ પર નારાયણનું સ્થાન શોભે છે.
3.164.20
यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः ।
भासयन्सर्वभूतानि सुश्रियाऽभिविराजते ॥ ३.१६४.२० ॥
હે તાત, જ્યાં ભૂતેશ્વર, સર્વપ્રકૃતિ અને સ્વયંભૂ સર્વ ભૂતોને પ્રકાશિત કરતા પોતાની ઉત્તમ શોભાથી વિરાજે છે.
3.164.21
नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षयः ।
प्राप्नुवन्ति गतिं ह्येतां यतीनां भावितात्मनाम् ॥ ३.१६४.२१ ॥
હે તાત, અહીં બ્રહ્મર્ષિઓ પણ નથી, મહર્ષિઓની તો શી વાત. આ ગતિ ભાવિતાત્મા યતિઓ જ પામે છે.
3.164.22
न तं ज्योतींपि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति पाण्डव ।
स्वयंप्रभुरचिन्त्यात्मा तत्र ह्यतिविराजते ॥ ३.१६४.२२ ॥
હે પાંડવ, તેને પામીને સર્વ જ્યોતિઓ પ્રકાશતી નથી. ત્યાં સ્વયંપ્રભુ, અચિંત્યાત્મા અતિશય વિરાજે છે.
3.164.23
यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् ।
परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः।
योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः ॥ ३.१६४.२३ ॥
ત્યાં યતિઓ ભક્તિથી નારાયણ હરિ પાસે જાય છે. પરમ તપથી યુક્ત, શુભ કર્મોથી ભાવિત, યોગસિદ્ધ મહાત્માઓ, તમ અને મોહથી રહિત.
3.164.24
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत ।
स्वयंभुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम् ॥ ३.१६४.२४ ॥
હે ભરત, ત્યાં જનારા ફરી આ લોકમાં પાછા આવતા નથી; સ્વયંભૂ, મહાત્મા, દેવોના દેવ, સનાતન એવા તેમની પાસે.
3.164.25
स्थानमेतन्महाभाव ध्रुवमक्षयमव्ययम् ।
ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर ॥ ३.१६४.२५ ॥
હે મહાભાવ યુધિષ્ઠિર, આ સ્થાન ધ્રુવ, અક્ષય, અવ્યય છે; આ સદા ઈશ્વરનું જ છે, માત્ર પ્રણામથી (પ્રાપ્ય).
3.164.26
एनं त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्यकुरुतः कुरुनन्दन ॥ ३.१६४.२६ ॥
હે કુરુનંદન, સૂર્ય અને ચંદ્ર દરરોજ નિશ્ચિતપણે આ મેરુની પ્રદક્ષિણા કરીને ફરે છે.
3.164.27
ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः ।
परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम् ॥ ३.१६४.२७ ॥
હે અનઘ, હે મહારાજ, સર્વ જ્યોતિર્ગણ પણ બધી બાજુથી, કશું બાકી રાખ્યા વિના, ગિરિરાજની પ્રદક્ષિણા કરે છે.
3.164.28
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि ।
कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम् ॥ ३.१६४.२८ ॥
સર્વ જ્યોતિર્ગણોને પોતાની તરફ ખેંચતા, અંધકાર વિનાના કર્મવાળા ભગવાન આદિત્ય પણ તેની પ્રદક્ષિણા કરે છે.
3.164.29
अस्तं प्राप्य ततः सन्ध्यामतिक्रम्य दिवाकरः ।
उदीचीं भजते काष्ठां बहुधा पर्वसन्धिषु ॥ ३.१६४.२९ ॥
અસ્ત પામીને, પછી સંધ્યાને વટાવીને, દિવાકર પર્વસંધિઓ પર અનેક રીતે ઉત્તર દિશા તરફ જાય છે.
3.164.30
सुमेरुमनुवृत्तः स पुनर्गच्छति पाण्डव ।
प्राङ्युखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥ ३.१६४.३० ॥
હે પાંડવ, તે સુમેરુની આસપાસ ફરીને ફરી ચાલે છે. સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત દેવ સવિતા પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને જાય છે.
3.164.31
स सम्यग्विभजन्कालान्बहुधा पर्वसन्धिषु ।
तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥ ३.१६४.३१ ॥
તે કાળને સારી રીતે વિભાજીત કરીને પર્વસંધિઓ પર અનેક રીતે વહેંચે છે. એ જ રીતે ભગવાન સોમ નક્ષત્રો સાથે ચાલે છે.
3.164.32
एवमेतं त्वतिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः ।
सोमश्च विभजन्कालं बहुधा पर्वसन्धिषु।
भासयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति सागरम् ॥ ३.१६४.३२ ॥
આ રીતે મહામેરુને ઓળંગીને, અથાક સોમ પણ પર્વસંધિઓ પર અનેક રીતે કાળને વહેંચે છે અને સર્વ ભૂતોને પ્રકાશિત કરીને ફરી સાગર તરફ જાય છે.
3.164.33
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भासयञ्जगत् ।
मार्गमेतमसंबाधमादित्यः परिवर्तते ॥ ३.१६४.३३ ॥
તેવી જ રીતે અંધકારનો નાશ કરનાર દેવ પોતાના કિરણોથી જગતને પ્રકાશિત કરતા, આ અવરોધરહિત માર્ગ પર આદિત્ય ફરે છે.
3.164.34
सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम् ।
ततः सर्वाणि भूतानि कालं शिशिरमृच्छति ॥ ३.१६४.३४ ॥
શિશિર ઋતુ સર્જવાની ઇચ્છાથી તે દક્ષિણ દિશા તરફ જાય છે. ત્યારે સર્વ ભૂતો શિશિર કાળને પામે છે.
3.164.35
स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा ।
तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः स विभावसुः ॥ ३.१६४.३५ ॥
સ્થાવર અને જંગમ ભૂતોના તેજથી તે તેજ ગ્રહણ કરે છે. પાછો ફરેલો તે વિભાવસુ (સૂર્ય) એવું કરે છે.
3.164.36
ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान् ।
प्राणिभिः सततं स्वप्नोह्यभीक्ष्णं च निपेव्यते ॥ ३.१६४.३६ ॥
ત્યારે પરસેવો, થાક, તંદ્રા અને ગ્લાનિ માણસોને વળગે છે; પ્રાણીઓ દ્વારા સતત ઊંઘ પણ વારંવાર સેવાય છે.
3.164.37
एवमेतमनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् ।
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भासयन्प्रजाः ॥ ३.१६४.३७ ॥
આ રીતે તેજસ્વી ભગવાન તે અનિર્દેશ્ય માર્ગને ઢાંકીને ફરી વરસાદ સર્જે છે; પ્રજાઓને પ્રકાશિત કરતા.
3.164.38
वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् ।
वर्धयनसुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ ३.१६४.३८ ॥
વરસાદ, પવન અને તાપના સુખદ પ્રભાવોથી સ્થાવર-જંગમોને પોષતા, અતિ તેજસ્વી (સૂર્ય) ફરી પાછા વળે છે.
3.164.39
एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः ।
प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥ ३.१६४.३९ ॥
હે પાર્થ! આ રીતે આ સવિતા થાક્યા વિના કાળચક્રમાં ચાલતા, સર્વ પ્રાણીઓને ખેંચતા ફરે છે.
3.164.40
संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव ।
आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥ ३.१६४.४० ॥
તેની ગતિ સતત છે; હે પાંડવ! તે ક્યારેય અટકતો નથી. પ્રાણીઓનું તેજ લઈને પણ તે ફરીથી તેને છોડે છે.
3.164.41
विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत ।
अहोरात्रं कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः ॥ ३.१६४.४१ ॥
હે ભારત! સર્વ પ્રાણીઓને આયુષ્ય અને કર્મ વહેંચતા, આ સર્વવ્યાપી પ્રભુ સદા દિવસ-રાત, કળા અને કાષ્ઠા સર્જે છે.