महाभारत · अध्याय 3.164
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.164.1
ततः सूर्योदये धौम्यः पाञ्चालीसहितांस्च तान् ।
आर्ष्टिणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत ॥ ३.१६४.१ ॥
नंतर सूर्योदयाच्या वेळी धौम्य पांचालीसह त्या पांडवांकडे आर्ष्टिषेणासह आले.
3.164.2
तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ।
ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन् ॥ ३.१६४.२ ॥
त्यांनी आर्ष्टिषेण आणि धौम्य यांच्या चरणांना वंदन केले, नंतर हात जोडून त्या ब्राह्मणांचा सर्वांनी सन्मान केला.
3.164.3
आर्ष्टिषेणं परिष्वज्य पुत्रवद्भरतर्षभ ।
धर्मराजं स्पृशन्पाणौ पाणिना स महातपाः।
प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत् ॥ ३.१६४.३ ॥
भरतश्रेष्ठा, त्यांनी आर्ष्टिषेणाला पुत्राप्रमाणे आलिंगन दिले, धर्मराजाचा हात आपल्या हाताने स्पर्शून पूर्व दिशेकडे पाहत त्या महातपस्वी महर्षींनी हे म्हटले.
3.164.4
असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति ।
शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजयन्।
इन्द्रवैश्रवणोपेतां दिशं पाण्डव रक्षति ॥ ३.१६४.४ ॥
समुद्रापर्यंतची पृथ्वी वेढून हा पर्वतराज मंदर झळाळत उभा आहे, महाराजा. हे पांडवा, इंद्र आणि वैश्रवण यांनी युक्त अशा त्या दिशेचे तो रक्षण करतो.
3.164.5
पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चैव शोभितम् ।
एतमाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च।
ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सर्वे तात मनीषिणः ॥ ३.१६४.५ ॥
पर्वत, वनांचे आणि अरण्यांनी शोभणारी ही दिशा, हे तात, सर्व धर्म जाणणारे सर्व मनीषी ऋषी महेंद्राची आणि राजा वैश्रवणाची असे म्हणतात.
3.164.6
अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ।
ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः ॥ ३.१६४.६ ॥
म्हणून उगवत्या आदित्याची प्रजा उपासना करते; धर्मज्ञ ऋषी, सिद्ध, साध्य आणि देवताही त्याची उपासना करतात.
3.164.7
यमस्तु राजा धर्मज्ञः सर्वप्राणभृतां प्रभुः ।
प्रेतसत्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम् ॥ ३.१६४.७ ॥
धर्मज्ञ राजा यम हा सर्व प्राणिमात्रांचा प्रभु आहे; प्रेतांच्या या गतीसाठी तो दक्षिण दिशेचा आश्रय घेतो.
3.164.8
एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् ।
प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम् ॥ ३.१६४.८ ॥
हे संयमन नावाचे पवित्र स्थान असून ते पाहण्यास अतिशय अद्भुत आहे; हे प्रेतराजाचे भवन असून ते परम वैभवाने युक्त आहे.
3.164.9
यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति ।
अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः ॥ ३.१६४.९ ॥
हे राजा! तिथे पोहोचून सविता सत्याच्या बळाने स्थिर राहतो; शहाणे लोक याला पर्वतराज अस्ताचल म्हणतात.
3.164.10
एवं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् ।
अवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ॥ ३.१६४.१० ॥
अशा प्रकारे पर्वतराजावर आणि महासागर समुद्रावर वास करून राजा वरुण सर्व प्राण्यांचे रक्षण करतो.
3.164.11
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान् ।
महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदांगतिः ॥ ३.१६४.११ ॥
उत्तर दिशेला प्रकाशित करीत कीर्तिमान महामेरू उभा आहे; हे महाभाग! हे शिव आणि ब्रह्मज्ञानींचे गंतव्य आहे.
3.164.12
यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते ।
प्रजापतिः सृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम् ॥ ३.१६४.१२ ॥
ज्यात ब्रह्मसदन आणि भूतात्मा नांदतात, तिथे प्रजापती जंगम सर्व काही निर्माण करत राहतो.
3.164.13
यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् ।
तेषामपि महामेरुः शिवं स्थानमनामयम् ॥ ३.१६४.१३ ॥
ज्यांना ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र म्हणतात, ज्यात दक्ष सातवा आहे, त्यांचेही महामेरू हे शुभ व निरामय स्थान आहे.
3.164.14
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेषोदयन्ति च ।
सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखास्तदा ॥ ३.१६४.१४ ॥
इथेच ते स्थिर राहतात आणि पुन्हा इथूनच उदयास येतात — हे तात, वसिष्ठ प्रमुख असलेले ते सात देवर्षी.
3.164.15
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् ।
यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः ॥ ३.१६४.१५ ॥
मेरूच्या उत्तम शिखरावरील निर्मळ स्थान पाहा, जिथे आत्मतृप्त देवांसह पितामह वास करतात.
3.164.16
यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् ।
अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ॥ ३.१६४.१६ ॥
सर्व भूतांच्या प्रकृतीलाही प्रकृती, ध्रुव, आदिअंतरहित, देव, प्रभू, परम नारायण असे ज्याला म्हणतात.
3.164.17
ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते ।
देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम् ॥ ३.१६४.१७ ॥
ब्रह्मदेवाच्या सदनातून त्याचे परम स्थान प्रकाशित होते; देवसुद्धा प्रयत्नाने ते पाहतात, जे सर्वतेजोमय व शुभ आहे.
3.164.18
अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः ।
स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः ॥ ३.१६४.१८ ॥
सूर्य आणि अग्नीहूनही अधिक तेजस्वी असे ते स्थान महात्मा विष्णूचे आहे. हे राजा, त्याच्या स्वतःच्या प्रभेमुळे ते देव आणि दानवांनाही पाहणे कठीण आहे.
3.164.19
प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते ॥ ३.१६४.१९ ॥
पूर्व दिशेला मेरूवर नारायणाचे स्थान शोभून दिसते.
3.164.20
यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः ।
भासयन्सर्वभूतानि सुश्रियाऽभिविराजते ॥ ३.१६४.२० ॥
हे तात, जेथे भूतेश्वर, सर्वप्रकृती आणि स्वयंभू सर्व प्राण्यांना प्रकाशित करीत आपल्या उत्तम शोभेने विराजमान आहेत.
3.164.21
नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षयः ।
प्राप्नुवन्ति गतिं ह्येतां यतीनां भावितात्मनाम् ॥ ३.१६४.२१ ॥
हे तात, येथे ब्रह्मर्षीही नाहीत, मग महर्षींची काय कथा. ही गती केवळ शुद्धात्मा यतींनाच प्राप्त होते.
3.164.22
न तं ज्योतींपि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति पाण्डव ।
स्वयंप्रभुरचिन्त्यात्मा तत्र ह्यतिविराजते ॥ ३.१६४.२२ ॥
हे पाण्डवा, त्या स्थानी पोहोचल्यावर सर्व ज्योती प्रकाशत नाहीत. तेथे स्वयंप्रभू, अचिंत्यात्मा अत्यंत विराजमान आहेत.
3.164.23
यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् ।
परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः।
योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः ॥ ३.१६४.२३ ॥
तेथे यती भक्तीने नारायण हरीकडे जातात. परम तपाने युक्त, शुभ कर्मांनी शुद्ध झालेले, योगसिद्ध महात्मे, तम आणि मोहापासून मुक्त.
3.164.24
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत ।
स्वयंभुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम् ॥ ३.१६४.२४ ॥
हे भरता, तिथे गेलेले पुन्हा या लोकात परत येत नाहीत; स्वयंभू, महात्मा, देवांचा देव, सनातन अशा त्याच्याकडे.
3.164.25
स्थानमेतन्महाभाव ध्रुवमक्षयमव्ययम् ।
ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर ॥ ३.१६४.२५ ॥
हे महाभावा युधिष्ठिरा, हे स्थान ध्रुव, अक्षय, अव्यय आहे; हे सदा ईश्वराचेच आहे, केवळ प्रणामानेच (प्राप्य).
3.164.26
एनं त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्यकुरुतः कुरुनन्दन ॥ ३.१६४.२६ ॥
हे कुरुनंदना, सूर्य आणि चंद्र दररोज निश्चितपणे या मेरूला प्रदक्षिणा घालून फिरतात.
3.164.27
ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः ।
परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम् ॥ ३.१६४.२७ ॥
हे अनघा, महाराजा, सर्व ज्योतिर्गणही सर्व बाजूंनी, काहीही शिल्लक न ठेवता, गिरिराजाला प्रदक्षिणा घालतात.
3.164.28
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि ।
कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम् ॥ ३.१६४.२८ ॥
सर्व ज्योतिर्गणांना आपल्याकडे खेचत, अंधाररहित कर्म करणारे भगवान आदित्यही याची प्रदक्षिणा करतात.
3.164.29
अस्तं प्राप्य ततः सन्ध्यामतिक्रम्य दिवाकरः ।
उदीचीं भजते काष्ठां बहुधा पर्वसन्धिषु ॥ ३.१६४.२९ ॥
अस्ताला पोहोचून, मग संध्येला ओलांडून, दिवाकर पर्वसंधींवर अनेक प्रकारे उत्तर दिशेकडे जातो.
3.164.30
सुमेरुमनुवृत्तः स पुनर्गच्छति पाण्डव ।
प्राङ्युखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥ ३.१६४.३० ॥
हे पाण्डवा, तो सुमेरूभोवती फिरून पुन्हा चालू लागतो. सर्वभूतांच्या हितात रमणारा देव सविता पूर्वाभिमुख होऊन जातो.
3.164.31
स सम्यग्विभजन्कालान्बहुधा पर्वसन्धिषु ।
तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥ ३.१६४.३१ ॥
तो कालाची नीट विभागणी करत पर्वसंधींवर अनेक प्रकारे वाटणी करतो. तसेच भगवान सोम नक्षत्रांसह चालतो.
3.164.32
एवमेतं त्वतिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः ।
सोमश्च विभजन्कालं बहुधा पर्वसन्धिषु।
भासयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति सागरम् ॥ ३.१६४.३२ ॥
असा महामेरूला ओलांडून, न थकता, सोमही पर्वसंधींवर अनेक प्रकारे काळाची विभागणी करतो आणि सर्व प्राण्यांना प्रकाशित करत पुन्हा सागराकडे जातो.
3.164.33
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भासयञ्जगत् ।
मार्गमेतमसंबाधमादित्यः परिवर्तते ॥ ३.१६४.३३ ॥
तसाच अंधाराचा नाश करणारा देव आपल्या किरणांनी जगताला प्रकाशित करत या अडथळाविरहित मार्गावर आदित्य फिरतो.
3.164.34
सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम् ।
ततः सर्वाणि भूतानि कालं शिशिरमृच्छति ॥ ३.१६४.३४ ॥
शिशिर ऋतू निर्माण करण्याच्या इच्छेने तो दक्षिण दिशेकडे जातो. तेव्हा सर्व प्राणी शिशिर काळाला पोहोचतात.
3.164.35
स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा ।
तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः स विभावसुः ॥ ३.१६४.३५ ॥
स्थावर आणि जंगम प्राण्यांच्या तेजाने तो तेज घेतो. परत फिरलेला तो विभावसू (सूर्य) असे करतो.
3.164.36
ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान् ।
प्राणिभिः सततं स्वप्नोह्यभीक्ष्णं च निपेव्यते ॥ ३.१६४.३६ ॥
मग घाम, थकवा, तंद्रा आणि ग्लानी माणसांना व्यापतात; प्राण्यांकडून सतत झोपही वारंवार अनुभवली जाते.
3.164.37
एवमेतमनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् ।
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भासयन्प्रजाः ॥ ३.१६४.३७ ॥
अशा प्रकारे तेजस्वी भगवान त्या अनिर्देश्य मार्गाला झाकून पुन्हा पर्जन्यवृष्टी निर्माण करतात; प्रजांना प्रकाशित करीत.
3.164.38
वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् ।
वर्धयनसुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ ३.१६४.३८ ॥
पाऊस, वारा व उष्णता यांच्या सुखद परिणामांनी स्थावर-जंगमांना वाढवीत, अत्यंत तेजस्वी (सूर्य) पुन्हा परततो.
3.164.39
एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः ।
प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥ ३.१६४.३९ ॥
हे पार्था! अशा प्रकारे हा सविता न थकता कालचक्रात संचार करीत, सर्व प्राण्यांना ओढत फिरतो.
3.164.40
संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव ।
आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥ ३.१६४.४० ॥
याची गती सतत आहे; हे पाण्डवा! हा कधी थांबत नाही. प्राण्यांचे तेज घेऊनही तो ते पुन्हा सोडतो.
3.164.41
विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत ।
अहोरात्रं कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः ॥ ३.१६४.४१ ॥
हे भारता! सर्व प्राण्यांचे आयुष्य व कर्म विभागून देत, हा सर्वव्यापी प्रभू सदा दिवस-रात्र, कला व काष्ठा निर्माण करतो.