Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.168

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.168.1

यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः ।
कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मराजमपूजयत् ॥ ३.१६८.१ ॥

इन्द्र के जाने के बाद जैसे वे आए थे, वैसे ही भाइयों और कृष्णा के साथ मिलकर बीभत्सु (अर्जुन) ने धर्मराज का सम्मान किया।

3.168.2

अभिवादयमानं तं मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम् ।
हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत् ॥ ३.१६८.२ ॥

प्रणाम करते हुए उस पाण्डुपुत्र के सिर को सूँघकर (चूमकर) हर्ष से प्रफुल्लित होकर, गद्गद वाणी में उसने अर्जुन से कहा।

3.168.3

कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे रव्यतिगतस्तव ।
कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः ॥ ३.१६८.३ ॥

हे अर्जुन, स्वर्ग में तुम्हारा यह समय कैसे बीता? तुमने अस्त्र कैसे प्राप्त किए और देवराज को कैसे प्रसन्न किया?

3.168.4

सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि पाण्डव ।
कच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव ॥ ३.१६८.४ ॥

हे पाण्डुपुत्र, क्या तुमने अस्त्र भली-भाँति ग्रहण किए? क्या देवराज प्रसन्न हुए, और क्या रुद्र ने तुम्हें अस्त्र दिए?

3.168.5

यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृत् ।
यथैवास्त्राण्यवाप्तानि यथैवाराधिताश्च ते ॥ ३.१६८.५ ॥

जैसे तुमने शक्र (इन्द्र) को या भगवान पिनाकधारी (शिव) को देखा, जैसे अस्त्र प्राप्त किए, और जैसे तुमने उन्हें प्रसन्न किया—(वह सब बताओ)।

3.168.6

यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदम ।
कृतप्रियस्त्वयाऽस्मीति तस्य ते किं प्रियं कृतम् ॥ ३.१६८.६ ॥

हे शत्रुदमन, भगवान शतक्रतु (इन्द्र) ने तुमसे जैसा कहा, कि 'तुम्हारे द्वारा मेरा प्रिय कार्य हुआ है'—तो उनका तुमने क्या प्रिय कार्य किया?

3.168.7

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते ।
यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तथाऽनघ ॥ ३.१६८.७ ॥

मैं यह विस्तार से सुनना चाहता हूँ, हे महातेजस्वी, कि महादेव और देवराज कैसे प्रसन्न हुए, हे निष्पाप।

3.168.8

यच्चापि वज्रपाणेस्तु प्रियं कृतमरिंदम ।
एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय ॥ ३.१६८.८ ॥

और वज्रधारी इन्द्र ने जो उपकार किया था, हे शत्रुदमन, वह सब मुझे पूरा-पूरा बताओ, हे धनंजय।

3.168.9

शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् ।
शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम् ॥ ३.१६८.९ ॥

सुनो, हे महाराज, जिस विधि से मैंने शतक्रतु इन्द्र देव को और भगवान शंकर को देखा।

3.168.10

विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन ।
भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम् ॥ ३.१६८.१० ॥

हे राजन्, वह विद्या, जो आपने बताई थी, उसे पढ़कर, हे शत्रुमर्दन, और आपके द्वारा आदेश पाकर मैं तप के लिए वन की ओर प्रस्थित हुआ।

3.168.11

भृगुतुन्दमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः ।
एकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि ॥ ३.१६८.११ ॥

फिर भृगुतुङ्ग पर्वत पर जाकर और काम्यक वन से तप आरम्भ करके, एक रात ठहरकर मैंने मार्ग में एक ब्राह्मण को देखा।

3.168.12

स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे ।
तस्मा अवितथं सर्वमब्रवं कुरुनन्दन ॥ ३.१६८.१२ ॥

उसने मुझसे पूछा, हे कौन्तेय, तुम कहाँ जा रहे हो? मुझे बताओ। तब हे कुरुनन्दन, मैंने उसे सब कुछ सच-सच कह दिया।

3.168.13

स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम ।
अपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि ॥ ३.१६८.१३ ॥

उस ब्राह्मण ने मेरी सच्ची बात सुनकर, हे राजश्रेष्ठ, मेरा सम्मान किया और हे राजन्, वह मुझ पर प्रसन्न हो गए।

3.168.14

ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत ।
तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिषम् ॥ ३.१६८.१४ ॥

तब प्रसन्न होकर उसने मुझसे कहा, हे भारत, तप करो; तपस्वी होकर तुम शीघ्र ही देवराज को देखोगे।

3.168.15

ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम् ।
तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥ ३.१६८.१५ ॥

तब उसके वचन से मैं उस हिमालय पर्वत पर चढ़कर, हे महाराज, एक मास तक मूल और फल खाकर तप करता रहा।

3.168.16

द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः ।
निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन ॥ ३.१६८.१६ ॥

मेरा दूसरा मास भी जल पीते हुए बीता, और फिर तीसरे मास में, हे पाण्डुनन्दन, मैं निराहार रहा।

3.168.17

ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा ।
न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३.१६८.१७ ॥

चौथे मास में मैं बाहें ऊपर उठाए खड़ा रहा; फिर भी मेरा प्राण क्षीण नहीं हुआ, और वह अद्भुत जैसा हो गया।

3.168.18

पञ्चमे त्वथ संप्राप्ते प्रथमे दिवसे गते ।
वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपं समागमत् ॥ ३.१६८.१८ ॥

पाँचवाँ मास आने पर, उसके पहले दिन बीत जाने के बाद, एक सूकर-रूप प्राणी मेरे समीप आया।

3.168.19

निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपि ।
संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः ॥ ३.१६८.१९ ॥

थूथन से धरती को रौंदते हुए, पैरों से भी उसे खरोंचते हुए, पेट से भूमि को बुहारते हुए और बार-बार लोटते हुए।

3.168.20

अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम् ।
धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा ॥ ३.१६८.२० ॥

उसके बाद एक और महान प्राणी आया, जो किरात के रूप में खड़ा था, धनुष, बाण और तलवार लिए हुए, और तब स्त्रियों के समूह के साथ था।

3.168.21

ततोऽहं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी ।
अताडयं शरेणाथ तद्भूतं रोमहर्षणम् ॥ ३.१६८.२१ ॥

तब मैंने धनुष लेकर, और अक्षय दो विशाल तरकश लेकर, उस रोंगटे खड़े कर देने वाले प्राणी पर बाण से प्रहार किया।

3.168.22

युपत्तं किरातस्तु विकृष्य बलवद्धनुः ।
अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ३.१६८.२२ ॥

परन्तु किरात ने अपने बलवान धनुष को खींचकर, मानो धरती को कँपाते हुए, बड़े दृढ़ता से मुझ पर प्रहार किया।

3.168.23

सतु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहः ।
मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया ॥ ३.१६८.२३ ॥

उसने मुझसे कहा, "हे राजन्! यह मेरा पूर्व-अधिकृत था। मृगया-धर्म को छोड़कर तुमने मुझ पर क्यों प्रहार किया?"

3.168.24

एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव ।
संघर्षवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत ॥ ३.१६८.२४ ॥

"यह मैं तेरे घमंड को तीखे बाणों से नष्ट करता हूँ; स्थिर रहो।" तब वह विशालकाय, क्रोध से भरा, मुझ पर झपटा।

3.168.25

ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः ।
तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ॥ ३.१६८.२५ ॥

तब उसने मुझे पर्वत की भाँति बड़े-बड़े बाणों से अत्यधिक ढक दिया। और मैंने उसे बाणों की महान वर्षा से ढक दिया।

3.168.26

ततः शरैर्दीप्तमुखैर्यन्त्रितैरनु यन्त्रितैः ।
प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम् ॥ ३.१६८.२६ ॥

तब मैंने उस पर दीप्त मुखवाले, नियंत्रित और अनुनियंत्रित बाणों से प्रहार किया, मानो वज्रों से किसी शिलाराशि पर प्रहार हो।

3.168.27

तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा ।
तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम् ॥ ३.१६८.२७ ॥

उसका वह रूप सैकड़ों और हज़ारों प्रकार से हो गया। और मैंने उसके उन शरीरों पर बाणों से प्रहार किया।

3.168.28

पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः ॥ ३.१६८.२८ ॥

हे भारत, फिर वे शरीर एक होकर दिखाई देने लगे। हे महाराज, उन्हें मैंने फिर से मार गिराया।

3.168.29

अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः ।
एकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि ॥ ३.१६८.२९ ॥

छोटा होकर बड़े सिर वाला और बड़ा होकर छोटे सिर वाला बनकर, हे राजन, तब वह फिर एक होकर युद्ध में मेरी ओर आया।

3.168.30

यदाऽभिभवितुं बाणैर्न च शक्नोमि तं रणे ।
ततो महास्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ॥ ३.१६८.३० ॥

जब मैं उसे युद्ध में बाणों से पराजित करने में समर्थ नहीं हुआ, तब हे भरतश्रेष्ठ, मैंने वायव्य नामक महान अस्त्र उठाया।

3.168.31

न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत् ।
तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत् ॥ ३.१६८.३१ ॥

न मैं उसे मार सका, वह अद्भुत-सा हो गया। उस अस्त्र के प्रतिहत होने पर मुझे बड़ा विस्मय हुआ।

3.168.32

तत्रापि च महाराज सविशेषमहं ततः ।
अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम् ॥ ३.१६८.३२ ॥

वहाँ भी, हे महाराज, तब मैंने विशेष रूप से अस्त्रों की विशाल राशि से रण में उस प्राणी को ढक दिया।

3.168.33

स्थूणाकर्णमथो जालं शरवर्षं शरोल्वणम् ।
शलभास्त्रमश्मवर्षं समास्थायाहमभ्ययाम् ॥ ३.१६८.३३ ॥

स्थूणाकर्ण, फिर जाल, बाणों की वर्षा, बाणों से भयंकर, शलभास्त्र और पत्थरों की वर्षा का आश्रय लेकर मैं आगे बढ़ा।

3.168.34

जग्रास प्रसभं तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे नृप ।
तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्रं महदादिशम् ॥ ३.१६८.३४ ॥

हे राजन्, उसने मेरे उन सभी अस्त्रों को बलपूर्वक निगल लिया। उन सबके निगले जाने पर मैंने महान ब्रह्मास्त्र छोड़ा।

3.168.35

ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतश्चोपचीयत ।
उपचीयमानश्च तदा महास्त्रेण व्यवर्धत ॥ ३.१६८.३५ ॥

तब चारों ओर से जलते हुए बाणों से वह भर गया, और उस समय वह महान अस्त्र से बढ़ता गया।

3.168.36

ततः संतापिता लोका मत्प्रसूतेन तेजसा ।
क्षणएन हि दिशः स्वं च सर्वतो हि विदीपितं ॥ ३.१६८.३६ ॥

तब मुझसे उत्पन्न तेज से लोक तप्त हो गए; क्षणभर में ही दिशाएँ और अपना आप सब ओर से जल उठे।

3.168.37

तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशामयत् ।
ब्र्हमास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत् ॥ ३.१६८.३७ ॥

उस महातेजस्वी ने उस अस्त्र को भी क्षण भर में ही शांत कर दिया। हे राजन्, ब्रह्मास्त्र के आहत होने पर मुझमें महान भय समा गया।

3.168.38

ततोऽहं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी ।
सहसाऽभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत् ॥ ३.१६८.३८ ॥

फिर मैंने धनुष उठाकर, उसी प्रकार दोनों अक्षय महान तरकसों को लेकर, सहसा उस भूत पर प्रहार किया। किंतु उसने उन अस्त्रों को भी निगल लिया।

3.168.39

एतेष्वस्त्रेषु भूतेन भक्षितेष्वायुधेषु च ।
मम तस् च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत ॥ ३.१६८.३९ ॥

इन अस्त्रों और आयुधों के भूत द्वारा निगल लिए जाने पर, मेरे और उस भूत के बीच बाहुयुद्ध आरंभ हो गया।

3.168.40

व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरभिसमाहतौ ।
अपायच्च तद्भूतमहं चापातयं महीम् ॥ ३.१६८.४० ॥

मुट्ठियों से व्यायाम (संघर्ष) करते हुए, हथेलियों से एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए, मैंने उस भूत को गिरा दिया, और मैं भी उसे पृथ्वी पर गिरा दिया।

3.168.41

ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत ।
सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम् ॥ ३.१६८.४१ ॥

तब वह भूत हँसकर वहीं स्त्रियों सहित अदृश्य हो गया। हे महाराज, मेरे देखते-देखते, जो अद्भुत जैसा था।

3.168.42

मुख्यं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनः ।
दिव्यमेव महाराज वरानोऽद्भुतमम्बरम् ॥ ३.१६८.४२ ॥

तब उस भगवान ने अपना मुख्य रूप छोड़कर, हे महाराज, एक अन्य दिव्य रूप धारण किया, और उत्तम तथा अद्भुत वस्त्र धारण किया।

3.168.43

हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः ।
स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्यौ महेश्वरः ॥ ३.१६८.४३ ॥

भगवान त्रिदशेश्वर ने किरात का रूप त्याग दिया और अपना दिव्य स्वरूप धारण करके महेश्वर खड़े हो गए।

3.168.44

सोऽदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजः ।
धनुर्गृह्यतदा पाणौ बहुरूपः पिनाकधृत् ॥ ३.१६८.४४ ॥

तब गोवृषध्वज भगवान साक्षात दिखाई दिए। हाथ में धनुष लिए वे बहुरूप और पिनाकधारी थे।

3.168.45

स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् ।
शूलपाणिरथोवाच तुष्टोस्मीति परंतप ॥ ३.१६८.४५ ॥

वह मेरे पास आए। युद्धभूमि में मैं सामने खड़ा था, और त्रिशूलधारी ने कहा, 'हे शत्रुतापी, मैं प्रसन्न हूँ।'

3.168.46

ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ ।
प्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत् ॥ ३.१६८.४६ ॥

तब उन्होंने वह धनुष और अक्षय बाणों वाले दो तरकश लेकर मुझे ही दे दिए, और भगवान ने कहा, 'वर माँगो।'

3.168.47

तुष्टोस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते ।
मनोगतं वीर यत्ते तद्ब्रूहि वितराम्यहम्।
अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम् ॥ ३.१६८.४७ ॥

'हे कौन्तेय, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। बताओ, मैं तुम्हारे लिए क्या करूँ? हे वीर, जो तुम्हारे मन में है वह कहो, मैं वह दूँगा। अमरत्व को छोड़कर, जो तुम्हारे मन में है वह कहो।'

3.168.48

ततः प्राञ्डलिरेवाहमस्त्रेषु कृतमानसः ।
प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे ॥ ३.१६८.४८ ॥

तब मैं, जिसका मन अस्त्रों में लगा था, हाथ जोड़कर शर्व को सिर झुकाकर प्रणाम करके वचन कहने लगा।

3.168.49

भगवानमे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम ।
अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित् ॥ ३.१६८.४९ ॥

यदि भगवान मुझ पर प्रसन्न हैं, तो यही इष्ट वर मुझे दें। मैं देवताओं के जो-जो अस्त्र हैं, उन्हें जानना चाहता हूँ।

3.168.50

ददानीत्येव भगवानब्रवीत्र्यम्बकश्च माम् ।
रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव ॥ ३.१६८.५० ॥

'दूँगा' — ऐसा ही भगवान त्र्यम्बक ने मुझसे कहा। हे पाण्डव, मेरा रौद्र अस्त्र तुम्हारे समीप उपस्थित होगा।

3.168.51

प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः ।
उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम् ॥ ३.१६८.५१ ॥

प्रसन्न होकर उन प्रभु ने मुझे पाशुपत अस्त्र दिया। और महादेव ने मुझे यह सनातन अस्त्र देकर कहा।

3.168.52

न प्रयोज्यंभवेदेतन्मानुषेषु कथंचन ।
जगद्विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम् ॥ ३.१६८.५२ ॥

यह अस्त्र मनुष्यों पर किसी भी प्रकार प्रयोग नहीं करना चाहिए। अल्प तेज वाले पर चलाए जाने पर यह इसी प्रकार संसार को जला डालेगा।

3.168.53

पीड्यमानन बलवत्प्रयोज्यंस्याद्धनंजय ।
अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः ॥ ३.१६८.५३ ॥

हे धनंजय, जब बलवान शत्रु से पीड़ित हो, तभी इसका प्रयोग करना; और अस्त्रों के प्रतिघात के समय तो अवश्य ही इसका प्रयोग करना।

3.168.54

ततोऽप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम् ।
मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे ॥ ३.१६८.५४ ॥

तब गोवृषध्वज के प्रसन्न होने पर, मेरे समीप अप्रतिहत, दिव्य, सभी अस्त्रों का निवारक वह अस्त्र मूर्तिमान होकर स्थित हुआ।

3.168.55

उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम् ।
दुरासदं दुष्प्रसहं सुरदानवराक्षसैः ॥ ३.१६८.५५ ॥

शत्रुओं का विनाश करने वाला, शत्रु-सेना को काटने वाला, देवताओं, दानवों और राक्षसों के लिए भी दुर्धर्ष और दुस्सह।

3.168.56

अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम् ।
प्रेक्षतश्चैवमे देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३.१६८.५६ ॥

उन्होंने अनुमति दी, तब मैं वहीं बैठ गया। मुझे देखते हुए ही वह देवता वहीं अन्तर्धान हो गए।