Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.179

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.179.1

नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं ।
दिशां गजैः किन्नरपक्षिभिश्च।
सुखं निवासं जहतां हि तेषां ।
न प्रीतिरासीद्भरतर्षभाणाम् ॥ ३.१७९.१ ॥

दिशाओं के गजों, किन्नरों और पक्षियों से युक्त, झरनों वाला वह श्रेष्ठ पर्वत—सुखमय निवास को छोड़ते हुए भरतवंश के उन श्रेष्ठ पुरुषों को उसमें आनंद नहीं मिला।

3.179.2

ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः ।
कैलासमालोक्य महान्बभूव।
कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां ।
महीधरं वारिधरप्रकाशम् ॥ ३.१७९.२ ॥

तब उन भरतश्रेष्ठों में फिर से महान हर्ष उत्पन्न हुआ, जब उन्होंने कुबेर के प्रिय, वर्षा-मेघ के समान उज्ज्वल कैलास पर्वत को देखा।

3.179.3

समुच्छ्रयान्पर्वतसंनिरोधान् ।
गोष्ठान्हरीणां गिरिगह्वराणि।
बहुप्रकाराणि समीक्ष्यवीराः ।
स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र ॥ ३.१७९.३ ॥

ऊँचाइयों, पर्वतों से घिरे स्थानों, मृगों के चरागाहों और पर्वत-गुफाओं को, तथा अनेक प्रकार के ऊँचे और नीचे स्थलों को, वीरों ने जगह-जगह देखा।

3.179.4

तथैव चान्यानि महावनानि ।
मृगद्विजानेकपसेवितानि।
आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीता-
स्ते धन्विनाः खङ्गधरा नराग्र्याः ॥ ३.१७९.४ ॥

उसी प्रकार उन्होंने अन्य विशाल वनों को भी देखा, जो मृगों, पक्षियों और अनेक वानरों से सेवित थे; प्रसन्न होकर, धनुर्धर और खड्गधारी वे श्रेष्ठ पुरुष आगे बढ़ते गए।

3.179.5

वनानि रम्याणि नदीः सरांसि ।
गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि
एते निवासाः सततं बभूवु-
र्निशामुखं प्राप्य नरर्षभाणाम् ॥ ३.१७९.५ ॥

सुंदर वन, नदियाँ, सरोवर, पर्वतों की गुफाएँ और पर्वतों के गह्वर—ये ही निवास बने रहे; रात्रि के आगमन पर उन नरश्रेष्ठों के लिए।

3.179.6

ते दुर्गवासं बहुधा निरुष्य ।
व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम्।
आसेदुरत्यर्थमनोरमं ते ।
तमाश्रमाग्र्यं वृषपर्वणस्तु ॥ ३.१७९.६ ॥

वे बहुत प्रकार से दुर्गम स्थानों में निवास करके, अचिन्त्य रूप वाले कैलास को पार कर, अत्यन्त मनोहर उस वृषपर्वा के श्रेष्ठ आश्रम तक पहुँचे।

3.179.7

समेत्य राज्ञा वृषपर्वणा ते ।
प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहाः।
शशंसिरे विस्तरशः प्रवासं ।
शिवं यथावद्वृषपर्वणस्ते ॥ ३.१७९.७ ॥

राजा वृषपर्वा से मिलकर वे उनके द्वारा सत्कृत हुए और मोह से मुक्त होकर अपनी यात्रा का शुभ वृत्तांत विस्तार से यथावत् सुनाया।

3.179.8

सुखोषितास्तस्य त एकरात्रं ।
पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे।
अभ्याययुस्ते बदरीं विशालां ।
सुखेन वीराः पुनरेव वासम् ॥ ३.१७९.८ ॥

उस पुण्य आश्रम में, जो देवों और महर्षियों से सेवित है, एक रात सुखपूर्वक रहकर वे वीर विशाल बदरी के पास पहुँचे और सुख से फिर से निवास के लिए गए।

3.179.9

ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा ।
नारायणस्थानगताः समग्राः।
कुबेरकान्तां नलिनीं विशोकाः ।
संपश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम् ॥ ३.१७९.९ ॥

फिर वहाँ वे महानुभाव, नारायण के स्थान में पहुँचकर, सब मिलकर रहे और शोक-रहित होकर कुबेर को प्रिय, देवों और सिद्धों से सेवित उस कमलसरोवर को देखते रहे।

3.179.10

तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशोकाः ।
पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रधानाः।
ते रेमिरे नन्दनवासमेत्य ।
द्विजर्षयो वीतमला यथैव ॥ ३.१७९.१० ॥

उस कमलसरोवर को देखकर शोक-रहित पाण्डु के पुत्र, सब मनुष्यों में श्रेष्ठ, नन्दन-वन के समान निवास को पाकर वे प्रसन्न हुए, जैसे निर्मल द्विज-ऋषि प्रसन्न होते हैं।

3.179.11

ततः क्रमेणोपययुर्नृवीरा ।
यथागतेनैव पथा समग्राः।
विहृत्य मासं सुखिनो बदर्यां ।
किरातराज्ञो विषयं सुबाहोः ॥ ३.१७९.११ ॥

तब वे वीर क्रम से, जिस मार्ग से आए थे उसी से, सब एक साथ आगे बढ़े। बदरी में एक मास सुखपूर्वक रहकर वे किरात राजा सुबाहु के देश में पहुँचे।

3.179.12

चीनांस्तुषारान्दरदांश्च सर्वान् ।
देशान्कुलिन्दस्य च भूरिरम्यान्।
अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं ।
पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नृवीराः ॥ ३.१७९.१२ ॥

चीनों, तुषारों, दरदों और कुलिन्द देश के अत्यन्त रमणीय प्रदेशों को पार करके, दुर्गम हिमालय क्षेत्र को लाँघकर उन वीरों ने सुबाहु का नगर देखा।

3.179.13

श्रुत्वा च तान्पार्थिव पुत्रपौत्रा-
न्प्राप्तान्सुबाहुर्विषये समग्रान्।
प्रत्युद्ययौ प्रीतियुतः स राजा ।
तं चाभ्यनन्दन्वृषभाः कुरूणाम् ॥ ३.१७९.१३ ॥

हे राजन्, पुत्रों और पौत्रों को अपने देश में आया सुनकर राजा सुबाहु प्रसन्नता से भरकर उनकी अगवानी करने निकला। और कुरुवंश के वृषभ-समान वीरों ने भी उसका अभिनन्दन किया।

3.179.14

समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते ।
सुतैर्विशोकप्रमुखैश्च सर्वे।
सहेनद्रसेनैः परिचारकैश्च ।
पौरोगवैर्ये च रमहानसस्थाः ॥ ३.१७९.१४ ॥

राजा सुबाहु से मिलकर वे सब — विशोक जिनमें प्रमुख था उन पुत्रों सहित, इन्द्रसेन आदि सेवकों सहित, तथा रसोई में रहनेवाले रसोइयों सहित — एकत्र हुए।

3.179.15

सुखोपितास्तत्रत एकरात्रं ।
सूतान्समादाय रथांश्च सर्वान्।
घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य ।
ततोऽभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम् ॥ ३.१७९.१५ ॥

वहाँ एक रात सुखपूर्वक ठहरकर, सारथियों और सब रथों को साथ लेकर, घटोत्कच को उसके अनुचरों सहित विदा करके, वे यमुना की ओर, पर्वतराज की ओर चल पड़े।

3.179.16

तस्मिन्गिरौ प्रस्रवणोपपन्न-
हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ।
विशाखयूपं समुपेत्य चक्रु-
स्तदा निवासं पुरुषप्रवीराः ॥ ३.१७९.१६ ॥

उस पर्वत पर, जिसके शिखर झरनों से युक्त और हिम-वस्त्र जैसे अरुण-पाण्डु थे, विशाखयूप के पास पहुँचकर उन श्रेष्ठ पुरुषों ने तब अपना निवास बनाया।

3.179.17

वराहनानामृगपक्षिजुष्टं ।
महावनं चैत्ररथप्रकाशम्।
शिवेन यात्वा मृगयाप्रधानाः ।
संवत्सरं तत्रवने विजह्रुः ॥ ३.१७९.१७ ॥

सूअर, मृग और अनेक पक्षियों से भरे, चैत्ररथ के समान चमकते उस महावन में शान्तिपूर्वक जाकर, शिकार में निपुण वे लोग वहाँ एक वर्ष तक विचरते रहे।

3.179.18

तत्राससादातिबलं भुजङ्गं ।
क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम्।
वृकोदरः पर्वतकन्दरायां ।
विषादमोहव्यथितान्तरात्मा ॥ ३.१७९.१८ ॥

वहाँ वृकोदर ने पर्वत की गुफा में अत्यन्त बलशाली, भूख से पीड़ित, मृत्यु के समान भयानक रूपवाले एक सर्प को पा लिया, और उसका अन्तरात्मा विषाद तथा मोह से व्यथित हो उठा।

3.179.19

द्वीपोऽभवद्यत्र वृकोदरस्य ।
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः।
अमोक्षयद्यस्तमनन्ततेजा ।
ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम् ॥ ३.१७९.१९ ॥

जहाँ वृकोदर के लिए एक द्वीप-सा आश्रय हुआ, वहीं धर्मात्माओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर, अनन्त तेजवाले उन्होंने, ग्राह से जिनका सारा शरीर लिपटा हुआ था, उसे मुक्त कराया।

3.179.20

ते द्वादशं वर्षमथोपयान्तं ।
वने विहुर्तुं कुरवः प्रतीताः।
तस्माद्वनाच्चैत्ररथप्रकाशा-
च्छ्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ताः ॥ ३.१७९.२० ॥

वे प्रसिद्ध कुरुवंशी, जब बारहवाँ वर्ष आने लगा, वन में विचरण करने के लिए रुके हुए थे; फिर उस चैत्ररथ के समान प्रकाशमान वन से, शोभा से दीप्त और तप से युक्त होकर, वे निकले।

3.179.21

ततश्च यात्वा मरुधन्वपार्श्वं ।
सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः।
सरस्वतीमेत्य निवासकामाः ।
सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयुः ॥ ३.१७९.२१ ॥

फिर मरुभूमि के किनारे जाकर, धनुर्वेद में सदा रमे हुए, निवास की इच्छा से सरस्वती तक पहुँचकर वे द्वैतवन की ओर लौटे।

3.179.22

समीक्ष् तान्द्वैतवने निविष्टा-
न्निवासिनस्तत्रततोऽभिजग्मुः।
तपोदमाचारसमाधियुक्ता-
स्तृणोदपात्रावरणाश्मकुट्टाः ॥ ३.१७९.२२ ॥

द्वैतवन में बसे उन्हें देखकर वहाँ के निवासी, जो तप, संयम, आचार और समाधि से युक्त थे और जिनके पास तिनके, जल-पात्र, वस्त्र और पत्थर से कूटने के उपकरण थे, उनके पास आए।

3.179.23

प्लक्षाक्षरौहीतकवेतसाश्च ।
तथा बदर्यः खदिराः शिरीषाः।
बिल्वेङ्गुदाः पीलुशमीकरीराः ।
सरस्वतीतीररुहा बभूवुः ॥ ३.१७९.२३ ॥

प्लक्ष, अक्ष, रौहीतक और वेतस; तथा बदरी, खदिर, शिरीष, बिल्व, इंगुद, पीलु, शमी और करीर के वृक्ष सरस्वती के तट पर उगे हुए थे।

3.179.24

तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता-
मावासभूतामिव देवतानाम्।
सरस्वतीं प्रीतियुताश्चरन्तः ।
सुखं विजह्रुर्नरदेवपुत्राः ॥ ३.१७९.२४ ॥

यक्षों, गन्धर्वों और महर्षियों की प्रिय उस सरस्वती का, जो मानो देवताओं का निवास हो, आनंदपूर्वक सेवन करते हुए नरदेव के पुत्र सुखपूर्वक विचरण करने लगे।