महाभारत · अध्याय 3.181
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.181.1
स भीमसेनस्तेजस्वी तदा सर्पवशं गतः ।
चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत् ॥ ३.१८१.१ ॥
तेव्हा तेजस्वी भीमसेन सर्पाच्या वशात सापडला; त्या सर्पाच्या अत्यंत अद्भुत महान सामर्थ्याचा तो विचार करू लागला.
3.181.2
उवाच च महासर्पं कामयाब्रूहि पन्नग ।
कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि ॥ ३.१८१.२ ॥
तो त्या महासर्पाला म्हणाला, "हे नागा, सांग, तू कोण आहेस? हे भुजगश्रेष्ठा, माझ्याशी तू काय करशील?"
3.181.3
पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरः ।
नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम् ॥ ३.१८१.३ ॥
"मी पांडव भीमसेन, धर्मराजानंतर जन्मलेला. दहा हजार हत्तींच्या प्राणशक्तीचा मी, मला तू कसा वश केलास?"
3.181.4
सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा ।
समागताश्च बहुशो निहताश्च मया युधि ॥ ३.१८१.४ ॥
"सिंह, केसरी सिंह, वाघ, रेडे आणि हत्तीही अनेकदा माझ्यासमोर आले आणि युद्धात माझ्याकडून मारले गेले."
3.181.5
राक्षसाश्च पिशाचाश्च पन्नगाश्च महाबलाः ।
भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम ॥ ३.१८१.५ ॥
"राक्षस, पिशाच आणि महाबलवान नागही माझ्या बाहूंचा वेग सहन करू शकले नाहीत, हे नागश्रेष्ठा."
3.181.6
किंनु विद्याबलं किंनु वरदानमथो तव ।
उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोस्मि कृतस्त्वया ॥ ३.१८१.६ ॥
"हे तुझ्या विद्याबळामुळे आहे की वरदानामुळे? किंवा प्रयत्न करीत असतानाही मला तू वश करून घेतलेस काय?"
3.181.7
अनुत्यो विक्रमो नॄणामिति मे धीयते मतिः ।
यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत् ॥ ३.१८१.७ ॥
माणसांचा पराक्रम अजेय आहे असे माझे मत आहे; हे नागा, तू माझे हे महान बल रोखले आहेस.
3.181.8
इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम् ।
भोगेन महता गृह्य समन्तात्पर्यवेष्टयत् ॥ ३.१८१.८ ॥
असे बोलणाऱ्या, सहज कर्म करणाऱ्या वीर भीमाला त्या नागाने आपल्या प्रचंड वेटोळ्यांनी पकडून सर्व बाजूंनी वेढले.
3.181.9
निगृह्यैनं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा ।
विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.१८१.९ ॥
त्या महाबाहूला पकडून मग त्या सर्पाने त्याचे पुष्ट बाहू सोडले आणि हे वचन म्हटले.
3.181.10
दिष्टस्त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज ।
दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनां ॥ ३.१८१.१० ॥
हे महाभुजा, आज भुकेल्या माझ्यासाठी देवांनी तुला भक्ष्य ठरवले आहे; सुदैवाने, महाकालासमोर देहधारींना त्यांचे प्राणच प्रिय असतात.
3.181.11
यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजङ्गत्वमरिंदम ।
तदवश्यं त्वया मत्तः श्रोतव्यं शृणु यन्मम ॥ ३.१८१.११ ॥
हे शत्रुदमना, मला हे सर्पत्व कसे प्राप्त झाले ते तू माझ्याकडून अवश्य ऐकले पाहिजेस; माझे जे आहे ते ऐक.
3.181.12
इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्महर्षिणा ।
शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्वस् कथयामि तत् ॥ ३.१८१.१२ ॥
महर्षींच्या क्रोधामुळे मी या स्थितीला प्राप्त झालो आहे; शापाचा अंत मिळविण्याच्या इच्छेने मी ते सर्व सांगतो.
3.181.13
नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशधरः सुतः ॥ ३.१८१.१३ ॥
नहुष नावाचे राजर्षी आपल्या कानी स्पष्टपणे आले असतील; ते तुमच्या पूर्वजांतील पहिले, आयूच्या वंशाचे धारक पुत्र होते.
3.181.14
सोहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमत्य च ।
इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम ॥ ३.१८१.१४ ॥
मी अगस्त्यांच्या शापाने आणि ब्राह्मणांचा अपमान केल्यामुळे या अवस्थेला पोहोचलो; पाहा, हे माझे दैव आहे.
3.181.15
त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम् ।
अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम् ॥ ३.१८१.१५ ॥
अवध्य आणि अत्यंत प्रियदर्शन असा तू आलास, तर आज मी तुला धरीन; माझे विधान कसे आहे ते पाहा.
3.181.16
न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचित्प्रग्रहं गतः ।
गचजोवा महिषो वाऽपि षष्ठे काले नरोत्तम ॥ ३.१८१.१६ ॥
हे नरोत्तमा, माझ्या पकडीत आलेला कोणीही कोणत्याही प्रकारे सुटत नाही; हत्ती असो वा म्हैस, सहाव्या काळातही.
3.181.17
नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता ।
गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम ॥ ३.१८१.१७ ॥
हे कौरवश्रेष्ठा, तू केवळ तिर्यग्योनीत राहणाऱ्या एका सापाने पकडला गेला नाहीस; हे माझे वरदान आहे.
3.181.18
पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम् ।
कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः ॥ ३.१८१.१८ ॥
मी इंद्रासनावरून विमानाच्या शिखरावरून वेगाने पडत असताना, भगवान मुनिश्रेष्ठांना 'शापाचा अंत कर' असे सांगितले गेले.
3.181.19
यस्त्वया वेष्टितो राजन्मोहमेति महाबलः ।
मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात् ॥ ३.१८१.१९ ॥
हे राजा, तुझ्याकडून वेढलेला, मोहात पडणारा तो महाबली — हे राजा, काही काळ गेल्यावर तुला मोक्ष मिळेल.
3.181.20
ततोस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः ।
स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा ॥ ३.१८१.२० ॥
तेव्हा मी जमिनीवर कोसळलो, पण स्मृतीने मला सोडले नाही. मी जसे शिकलो होतो, तसेच पुराण माझ्या स्मरणात आहे.
3.181.21
यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विभागवित् ।
स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः ॥ ३.१८१.२१ ॥
तुझ्या विचारलेल्या प्रश्नांना जो विभागज्ञ उत्तर देईल, तो तुला शापातून मुक्त करेल — असे ऋषींनी मला सांगितले.
3.181.22
गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोपि बलीयसः ।
सत्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति ॥ ३.१८१.२२ ॥
हे राजा, तुझ्याकडून धरला गेलेल्या प्राण्याचे — तो कितीही बलवान असला तरी — सत्त्व नष्ट होईल; आणि जे अधिक आहे त्या सर्वांचेही लवकरच तसेच होईल.
3.181.23
इतिचाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम् ।
मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः ॥ ३.१८१.२३ ॥
असे मी त्या दयाळू द्विजांचे शब्दही ऐकले; माझ्यावर स्नेह जडलेले ते द्विज नंतर अंतर्धान पावले.
3.181.24
सोहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ ।
सर्पयोनिमिमां प्राप्यकालाकाङ्क्षी महाद्युते ॥ ३.१८१.२४ ॥
मी, अत्यंत दुष्कर्मी, अशुद्ध नरकात राहतो; हे महातेजस्वी, या सर्पयोनीत जन्म घेऊन मी काळाची वाट पाहत आहे.
3.181.25
तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजङ्गमम् ।
न ते कुप्ये महासर्प नात्मने द्विजसत्तम ॥ ३.१८१.२५ ॥
महाबाहू भीमसेन त्या सर्पाला म्हणाला: हे श्रेष्ठ द्विजा, हे महासर्पा, मी तुझ्यावर रागावलेलो नाही, आणि स्वतःवरही रागावलेलो नाही.
3.181.26
यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः ।
आगमे यदि वाऽपाये न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ ३.१८१.२६ ॥
कारण सुख-दुःखांत, जे घडणार असो वा न घडणार असो, येण्यात किंवा जाण्यात, माणसाने आपले मन खिन्न करू नये.
3.181.27
दैवं पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति ।
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ॥ ३.१८१.२७ ॥
पुरुषार्थाने दैवाला कोण फसवू शकतो? मी दैवालाच श्रेष्ठ मानतो; पौरुष निरर्थक आहे.
3.181.28
पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम् ।
इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम् ॥ ३.१८१.२८ ॥
पहा, दैवाच्या आघाताने, बाहुबलावर अवलंबून असलेला मी आज येथे विनाकारण ही अवस्था पावलो आहे.
3.181.29
किंतु नाद्यानुशोचामि तथाऽऽत्मानं विनाशितम् ।
तथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान् ॥ ३.१८१.२९ ॥
पण आज मी स्वतःच्या नष्ट झालेल्या स्थितीबद्दल शोक करीत नाही, आणि अरण्यात सोडलेल्या, राज्यभ्रष्ट झालेल्या भावांबद्दलही शोक करीत नाही.
3.181.30
हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः ।
मां समुद्वीक्षमाणास्ते प्रयतिष्यन्ति विह्वलाः ॥ ३.१८१.३० ॥
हे हिमालय अत्यंत दुर्गम असून यक्ष-राक्षसांनी भरलेले आहे; मला पाहत ते व्याकूळ होऊन प्रयत्न करतील.
3.181.31
विनष्टमथ मां श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः ।
धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना ॥ ३.१८१.३१ ॥
मी नष्ट झालो असे ऐकून ते उत्साहहीन होतील; धर्मशील अशा त्यांना राज्यलोभी अशा मी खरोखर त्रास देत आहे.
3.181.32
अथवा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यति ।
सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः ॥ ३.१८१.३२ ॥
किंवा बुद्धिमान अर्जुन विषादाला प्राप्त होणार नाही; तो सर्व अस्त्रे जाणणारा असून देव, गंधर्व, राक्षसांनाही अजेय आहे.
3.181.33
समर्थः स महाबाहुरेकाङ्ना सुमहाबलः ।
देवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमञ्जसा ॥ ३.१८१.३३ ॥
तो महाबाहू एकटाच अत्यंत बलवान आहे; देवराज इंद्रालाही सहजपणे त्याच्या स्थानावरून च्युत करण्यास समर्थ आहे.
3.181.34
किं पुनर्धृतराष्ट्रस् पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् ।
विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भमोहपरायणम् ॥ ३.१८१.३४ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्राबद्दल तर काय बोलावे? वाईट द्यूतात रमलेला, सर्व जगाने द्वेष केलेला, दंभ आणि मोहात रमलेला.
3.181.35
मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ।
याऽस्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः ॥ ३.१८१.३५ ॥
आमच्या मातेबद्दलही मला शोक वाटतो; ती दीन असून पुत्रांविषयी लोभी आहे, जी आमच्यासाठी नेहमी इतरांपेक्षा अधिक मोठेपणा इच्छिते.
3.181.36
तस्याः कथं त्वनाथाया मद्विनाशाद्भुजङ्गम् ।
सफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः ॥ ३.१८१.३६ ॥
परंतु त्या अनाथ मातेचे माझ्या विनाशाने कसे होईल? हे सर्पा, तुझ्या सर्व इच्छा माझ्यातच सफल होतील.
3.181.37
नकुलः सहदेवश्च यमौ च गुरुवर्तिनौ ।
मद्वाहुबलसंगुप्तौ नित्यं पुरुषमानिनौ ॥ ३.१८१.३७ ॥
नकुल आणि सहदेव, मोठ्या भावाच्या आज्ञेत राहणारे ते जुळे बंधू; माझ्या बाहुबलाने सदैव रक्षिलेले, पुरुषाभिमानी.
3.181.38
भविष्यतो निरुत्साहौ भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ ।
मद्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः ॥ ३.१८१.३८ ॥
माझ्या नाशामुळे ते दोघे उत्साहहीन, वीर्य व पराक्रम गमावलेले आणि अतिशय क्षीण होतील, असे माझे मत आहे.
3.181.39
एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः ।
भुजङ्गभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम् ॥ ३.१८१.३९ ॥
तेव्हा वृकोदर (भीम) असा फार विलाप करू लागला; सर्पाच्या वेढ्यात अडकलेला, हालचालही करू न शकणारा.
3.181.40
युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो बभूवास्वस्तचेतनः ।
अनिष्टदर्शनान्घोरानुत्पातान्परिचिन्तयन् ॥ ३.१८१.४० ॥
परंतु कुंतीपुत्र युधिष्ठिर मनाने अस्वस्थ झाला; भयंकर अशुभ उत्पात पाहून त्यांचा विचार करीत.
3.181.41
दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता ।
दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह ॥ ३.१८१.४१ ॥
उजव्या बाजूला उभी राहिलेली कोल्ही, तेजस्वी दिशेला भिऊन त्या आश्रमाजवळ भयंकर, अशुभ स्वराने ओरडत होती.
3.181.42
एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना ।
रक्तं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमभासुरा ॥ ३.१८१.४२ ॥
एक पंख, एक डोळा आणि एक पाय असलेली, भयानक रूपाची एक लावा पक्षीण रक्त ओकत सूर्यासमोर चमकताना दिसली.
3.181.43
प्रववौ चानिलो रूक्षश्चण्डः सर्करकर्षणः ।
अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च ॥ ३.१८१.४३ ॥
रुक्ष, प्रचंड वारा वाहू लागला; वाळूचे कण ओढत. मृग व पक्ष्यांचे सर्व आवाज अपसव्य झाले.
3.181.44
पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहियाहीति वाशति ।
मुहुर्मुहुः स्फुरति च दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा ॥ ३.१८१.४४ ॥
मागून एक काळा कावळा 'जा, जा' असा वारंवार ओरडला. त्याचा उजवा बाहूही तसाच वारंवार स्फुरत राहिला.
3.181.45
हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परितप्यति ।
सव्यस्याक्ष्णओ विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत ॥ ३.१८१.४५ ॥
त्याचे हृदय व डावा पायही तापू लागले. डाव्या डोळ्यातही अशुभ विकार उत्पन्न झाला.
3.181.46
धर्मराजोपि मेधावी शङ्कमानो महद्भयम् ।
द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत ॥ ३.१८१.४६ ॥
बुद्धिमान धर्मराजानेही मोठ्या भयाची शंका घेऊन द्रौपदीला विचारले, 'हे भारता, भीम कुठे आहे?'
3.181.47
शंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम् ।
स प्रतस्थे महाबाहुर्धौम्येन सहितो नृपः ॥ ३.१८१.४७ ॥
पांचाली त्यांना म्हणाली: वृकोदर (भीम) बराच पूर्वीच गेला आहे. तेव्हा महाबाहू राजा धौम्यासह निघाला.
3.181.48
द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम् ।
नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान्प्रति ॥ ३.१८१.४८ ॥
'द्रौपदीचे रक्षण करणे आवश्यक आहे' असे त्यांनी धनंजयाला (अर्जुनाला) सांगितले. नकुल व सहदेव यांना ब्राह्मणांविषयी आदेश दिला.
3.181.49
स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात्प्रभुः ।
मृगयामास कौन्तेयो भीमसेनं महावने ॥ ३.१८१.४९ ॥
त्या प्रभू कौन्तेयाने त्याचे पदचिन्ह ओळखून त्याच आश्रमातून महावनात भीमसेनाचा शोध घेतला.
3.181.50
स प्राचीं दिशमास्थाय महतो गजयूथपान् ।
ददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम् ॥ ३.१८१.५० ॥
तो पूर्व दिशेला गेला आणि त्याने मोठे गजयूथ व त्यांचे नायक पाहिले; भीमाच्या खुणांनी चिन्हांकित झालेली भूमीही पाहिली.
3.181.51
ततो मृगसहस्राणि मृगेनद्राणां शतानि च ।
पतितानि वने दृष्ट्वा मार्गं तस्याविशन्नृपः ॥ ३.१८१.५१ ॥
मग वनात हजारो हरिण आणि शेकडो मृगेंद्र (सिंह) पडलेले पाहून राजा त्याच्या मार्गात शिरला.
3.181.52
धावतस्तस्य वीरस् मृगार्थं वातरंहसः ।
ऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथिः ॥ ३.१८१.५२ ॥
हरिणाच्या मागे धावणाऱ्या त्या वीराचा वेग वाऱ्यासारखा होता; त्याच्या मांड्यांच्या वाऱ्याने मोडलेले वृक्ष वाटेत वाकून पडले होते.
3.181.53
स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरे ।
रूक्षमारुतभूयिष्ठे निष्पत्रद्रुमसंकुले ॥ ३.१८१.५३ ॥
तो त्या खुणांचा माग धरून पर्वतगुहेत गेला; ती रूक्ष वाऱ्यांनी भरलेली आणि पानगळ झालेल्या झाडांनी दाट होती.
3.181.54
ईरिणे निर्जले देशे कण्टकिद्रुमसंकुले ।
अश्मस्थाणुक्षुपाकीर्णे सुदुर्गे विषमोत्कटे।
गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा ॥ ३.१८१.५४ ॥
त्या ओसाड, पाण्याविना असलेल्या ठिकाणी, काटेरी झाडांनी दाट, दगड, बुंधे आणि झुडपांनी भरलेल्या, अत्यंत दुर्गम व खडबडीत प्रदेशात, तेव्हा तो अनुज नागराजाने पकडलेला निश्चेष्ट पडला होता.