મહાભારત · અધ્યાય 3.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.182.1
युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन वेष्टितम् ।
दयितं भ्रातरं धीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.१८२.१ ॥
સર્પના વીંટાઓમાં વીંટળાયેલા પ્રિય ભાઈ પાસે જઈને બુદ્ધિમાન યુધિષ્ઠિરે આ વચન કહ્યું.
3.182.2
कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान् ।
कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ॥ ३.१८२.२ ॥
હે કુંતીપુત્ર, તું આ આપત્તિમાં કેવી રીતે ફસાયો? પર્વતના વિસ્તાર જેવો આ શ્રેષ્ઠ સર્પ કોણ છે?
3.182.3
स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रतरमग्रजम् ।
कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादिविचेष्टितम् ॥ ३.१८२.३ ॥
તે ભાઈએ ધર્મરાજને જોઈને, પકડાવા વગેરેની આખી ઘટના પોતાના મોટા ભાઈને કહી.
3.182.4
अयमार्य महासत्वो भक्षार्थं मां गृहीतवान् ।
नहुषो नाम राजर्षिः प्राणवानिव संस्थितः ॥ ३.१८२.४ ॥
હે આર્ય, આ મહાબળવાન મને ખોરાક માટે પકડી લાવ્યો છે. આ નહુષ નામના રાજર્ષિ છે, જાણે પ્રાણવંત હોય તેમ ઊભા છે.
3.182.5
मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः ।
वयमाहारमन्यं ते दास्यामः क्षुन्निवारणम् ॥ ३.१८२.५ ॥
હે આયુષ્માન, મારા આ અમિત પરાક્રમી ભાઈને છોડી દે. ભૂખ મટાડે એવો બીજો ખોરાક અમે તને આપીશું.
3.182.6
मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः ।
गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत् ॥ ३.१८२.६ ॥
હે આયુષ્માન, મારા આ અમિત પરાક્રમી ભાઈને છોડી દે. તે જાય, અહીં ન રહે; આવતી કાલે તું પણ મારો ખોરાક બની શકે.
3.182.7
व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो ब्रजेत् ।
स म भक्षो भवेत्तात त्वं चापि विषये मम ॥ ३.१८२.७ ॥
આ મારું વ્રત છે, હે મહાબાહુ! જે મારા વિસ્તારમાં પ્રવેશે, તે મારો આહાર થશે; હે તાત, તું પણ મારા વિસ્તારમાં છે.
3.182.8
चिरेणाद्य मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाङ्क्षये ॥ ३.१८२.८ ॥
લાંબા સમય પછી આજે મને આ આહાર મળ્યો છે — તારો આ નાનો ભાઈ. હું એને નહીં છોડું, અને બીજા કોઈની ઇચ્છા પણ નહીં કરું.
3.182.9
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि ।
सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ॥ ३.१८२.९ ॥
તું દેવ હોય, દૈત્ય હોય, કે સર્પ હોય — હે સર્પ, સત્ય કહે; યુધિષ્ઠિર તને પૂછે છે.
3.182.10
किमर्थं च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजंगम ।
किमाहृत्यविदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम।
किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम् ॥ ३.१८२.१० ॥
હે સર્પ, તેં ભીમસેનને શા માટે પકડ્યો? કયો આહાર લાવવાથી, કે અજાણ્યે, તને પ્રસન્નતા થશે? હે સર્પ, હું તને કયો આહાર આપું, અને તું એને કેવી રીતે છોડશે?
3.182.11
नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तवानघ ।
प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप ॥ ३.१८२.११ ॥
હે નિષ્પાપ, હું પૂર્વે નહુષ નામે રાજા હતો, તારો પૂર્વજ. હે નરાધિપ, સોમથી પાંચમી પેઢીના આયુનો પ્રસિદ્ધ પુત્ર હું છું.
3.182.12
क्रतुभिस्तपसा चैवस्वाध्यायेन दमेन च ।
त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तोऽहंविकर्मेण च ॥ ३.१८२.१२ ॥
યજ્ઞો વડે, તપ વડે, સ્વાધ્યાય વડે અને દમ વડે મેં ત્રિલોકનું અચળ ઐશ્વર્ય મેળવ્યું; અને દુષ્કર્મ વડે (હું પતિત થયો).
3.182.13
तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा ।
सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम ॥ ३.१८२.१३ ॥
તે ઐશ્વર્ય પામીને ત્યારે મારામાં અભિમાન ચડ્યું. હજાર દ્વિજોએ મારી પાલખી ઉપાડી.
3.182.14
ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमत्य ततो द्विजान् ।
इमामगस्त्येन दशामानीत इतिमे स्मृतिः ॥ ३.१८२.१४ ॥
ઐશ્વર્યના મદથી મત્ત થઈ મેં દ્વિજોનું અપમાન કર્યું; પછી અગસ્ત્યે મને આ દશામાં લાવ્યો એવું મને સ્મરણ છે.
3.182.15
न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदन्वेति पाण्डवः ।
तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ॥ ३.१८२.१५ ॥
પણ જ્યાં સુધી પાંડવ મારી પાછળ આવે છે ત્યાં સુધી મારી પ્રજ્ઞાએ મને છોડ્યો નહીં; હે રાજન્, મહાત્મા અગસ્ત્યની કૃપાથી જ.
3.182.16
षष्ठे काले मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये ॥ ३.१८२.१६ ॥
છઠ્ઠા સમયે મને આ આહાર મળ્યો છે — તારો આ નાનો ભાઈ. હું આને છોડીશ નહીં, અને બીજું કંઈ પણ ઇચ્છતો નથી.
3.182.17
प्रश्नानुच्चारितानद्य वायहरिष्यसि चेन्मम ।
तथापश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ ३.१८२.१७ ॥
મેં પૂછેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર આજે તું આપે, તો પછી તારા ભાઈ વૃકોદરને હું છોડી દઈશ.
3.182.18
ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ।
अपि चच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजङ्गम् ॥ ३.१८२.१८ ॥
હે સર્પ, જેમ તને ગમે તેમ કહે; હું તારા વચનોનો ઉત્તર આપીશ; અને હે ભુજંગમ, કદાચ તને પ્રસન્નતા પણ લાવી શકું.
3.182.19
वेद्यंच ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम् ।
सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥ ३.१८२.१९ ॥
બ્રાહ્મણે જાણવા યોગ્ય જે છે તે તમે જ સંપૂર્ણપણે જાણો છો. હે સર્પરાજ, તમારું વચન સાંભળીને હું ઉત્તર આપીશ.
3.182.20
ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किंच युधिष्ठिर ।
ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनिमिनोमि ते ॥ ३.१८२.२० ॥
હે રાજન, બ્રાહ્મણ કોણ છે? જાણવા યોગ્ય શું છે? હે યુધિષ્ઠિર, કહો. તમે અતિ બુદ્ધિમાન છો; મારા શબ્દોથી તમને સમજાવું છું.
3.182.21
सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा ।
दृश्यन्ते यत्रनागेन्द्रस ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.१८२.२१ ॥
સત્ય, દાન, ક્ષમા, શીલ, અહિંસા, તપ અને કરુણા જ્યાં દેખાય છે, હે નાગેન્દ્ર, તે જ બ્રાહ્મણ કહેવાય છે.
3.182.22
वेद्यं सर्प परं ब्र्हम निर्दुःखमसुखं च यत् ।
यत्रगत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितं ॥ ३.१८२.२२ ॥
હે સર્પ, જાણવા યોગ્ય પરબ્રહ્મ દુઃખરહિત અને સુખરહિત છે; ત્યાં પહોંચેલા શોક કરતા નથી. તમારો આશય શું છે?
3.182.23
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि ।
आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥ ३.१८२.२३ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, ચાતુર્વર્ણ્ય, પ્રમાણ, સત્ય, બ્રહ્મ (વેદ), અનૃશંસ્ય, અહિંસા અને કરુણા એ જ છે.
3.182.24
वेद्यं यच्चात्र निर्दुःखमसुखं च नराधिप ।
ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये ॥ ३.१८२.२४ ॥
હે નરાધિપ, અહીં જાણવા યોગ્ય જે દુઃખરહિત અને સુખરહિત છે; તે બંને વિનાનું બીજું કોઈ પદ નથી એમ હું જોઉં છું.
3.182.25
शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ ३.१८२.२५ ॥
શૂદ્રમાં જે લક્ષણ હોય તે દ્વિજમાં જોવા મળતું નથી. શૂદ્ર હંમેશા શૂદ્ર જ રહેતો નથી, અને બ્રાહ્મણ પણ હંમેશા બ્રાહ્મણ જ રહેતો નથી.
3.182.26
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ।
तत्रैतन्न वेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत् ॥ ३.१८२.२६ ॥
હે સર્પ, આ આચરણ જ્યાં જોવા મળે તેને બ્રાહ્મણ માનવામાં આવે છે. આ જ્યાં તું જાણતો નથી, તેને શૂદ્ર કહેવો જોઈએ.
3.182.27
यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति च ।
ताभ्यां हीनमतोऽन्यत्र पदं नास्तीति चेदपि ॥ ३.१८२.२७ ॥
તમે કહ્યું તેમ, જે જાણવા યોગ્ય નથી તે છે, અને તે બંને વિનાની બીજી કોઈ અવસ્થા નથી, એવું હોય તોપણ.
3.182.28
एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं तु विद्यते ।
यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ॥ ३.१८२.२८ ॥
હે સર્પ, આ મારો મત છે: તે બંનેથી રહિત કંઈક છે. ઠંડી અને ગરમીની વચ્ચે ન ગરમી હોય છે, ન ઠંડી.
3.182.29
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित् ।
एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥ ३.१८२.२९ ॥
એ જ રીતે સુખ અને દુઃખથી રહિત એવું કોઈ પદ ક્યાંક છે. હે સર્પ, આ મારો મત છે, અથવા તમે જેમ માનો છો તેમ.
3.182.30
यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः ।
वृथा जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न विद्यते ॥ ३.१८२.३० ॥
હે રાજન્, જો તમે આચરણથી બ્રાહ્મણની સારી રીતે પરીક્ષા કરી હોય, તો હે દીર્ઘાયુ, કર્મ દેખાય ત્યાં સુધી જાતિ વ્યર્થ છે.
3.182.31
जातिरत्रमहासर्प मनुष्यत्वे महामते ।
संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥ ३.१८२.३१ ॥
હે મહાસર્પ, હે મહામતિ, મનુષ્યત્વમાં અહીં જાતિ સર્વ વર્ણોના સંકરને કારણે જાણવી મુશ્કેલ છે, એવો મારો મત છે.
3.182.32
सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः ।
वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥ ३.१८२.३२ ॥
જ્યારે સર્વ પુરુષો સર્વ સ્ત્રીઓમાં સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે, ત્યારે મનુષ્યો માટે મૈથુન, જન્મ અને મૃત્યુ સમાન છે.
3.182.33
इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि ।
तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः ॥ ३.१८२.३३ ॥
આ આર્ષ પ્રમાણ છે, અને આપણે યજ્ઞ કરીએ છીએ તે પણ. તેથી તત્ત્વદર્શીઓ શીલને જ પ્રધાન અને ઇચ્છનીય જાણે છે.
3.182.34
प्राङ्गाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते ।
तथोपनयनं प्रोक्तं द्विजातीनां यथाक्रमम्।
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ ३.१८२.३४ ॥
પુરુષના શરીર વધતા પહેલાં જાતકર્મ વિહિત છે; એ જ પ્રમાણે દ્વિજાતિઓનું ઉપનયન યથાક્રમ કહેવાયું છે. ત્યાં એની માતા સાવિત્રી અને પિતા આચાર્ય કહેવાય છે.
3.182.35
वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदेन जायते ।
तस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ ३.१८२.३५ ॥
આચરણથી આ વેદ દ્વારા જન્મ લે ત્યાં સુધી શૂદ્ર સમાન છે. તે મતભેદમાં સ્વાયંભુવ મનુએ એમ કહ્યું છે.
3.182.36
कृतकृत्याः सर्ववर्णा यदि वृत्तं न पश्यति ।
संकरस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः ॥ ३.१८२.३६ ॥
આચરણ ન જોવામાં આવે તો સર્વ વર્ણો કૃતકૃત્ય છે; પણ હે નાગેન્દ્ર, અહીં સંકર બળવાન ગણાયો છે.
3.182.37
यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते ।
तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम ॥ ३.१८२.३७ ॥
હે મહાસર્પ, અત્યારે જ્યાં સંસ્કારી આચરણ જ ઇચ્છાય છે, તે બ્રાહ્મણ વિશે મેં પહેલાં જ કહ્યું હતું, હે ભુજગોત્તમ.
3.182.38
श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर ।
भक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ ३.१८२.३८ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, જાણવા યોગ્યને જાણનાર તારા વચન મેં સાંભળ્યા છે. તો હું તારા ભાઈ વૃકોદરને શા માટે ખાઉં?