महाभारत · अध्याय 3.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.182.1
युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन वेष्टितम् ।
दयितं भ्रातरं धीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.१८२.१ ॥
सर्पाच्या वेढ्यात सापडलेल्या प्रिय बंधूजवळ जाऊन बुद्धिमान युधिष्ठिराने हे वचन म्हटले.
3.182.2
कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान् ।
कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ॥ ३.१८२.२ ॥
हे कुंतीपुत्रा, तू या संकटात कसा सापडलास? पर्वताएवढा विशाल हा श्रेष्ठ सर्प कोण आहे?
3.182.3
स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रतरमग्रजम् ।
कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादिविचेष्टितम् ॥ ३.१८२.३ ॥
त्या बंधूने धर्मराजाकडे पाहून, पकडले जाण्यापासूनचा सर्व प्रसंग आपल्या थोरल्या भावाला सांगितला.
3.182.4
अयमार्य महासत्वो भक्षार्थं मां गृहीतवान् ।
नहुषो नाम राजर्षिः प्राणवानिव संस्थितः ॥ ३.१८२.४ ॥
हे आर्य, या महापराक्रमी प्राण्याने मला खाण्यासाठी धरले आहे. हा नहुष नावाचा राजर्षी आहे; जणू प्राणधारी होऊन तो उभा आहे.
3.182.5
मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः ।
वयमाहारमन्यं ते दास्यामः क्षुन्निवारणम् ॥ ३.१८२.५ ॥
हे आयुष्मन्, माझ्या या अमित पराक्रमी बंधूला सोडून दे. क्षुधा शमवणारे दुसरे अन्न आम्ही तुला देऊ.
3.182.6
मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः ।
गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत् ॥ ३.१८२.६ ॥
हे आयुष्मन्, माझ्या या अमित पराक्रमी बंधूला सोडून दे. त्याने जावे, येथे राहू नये; उद्या तूही माझे भक्ष्य होऊ शकतोस.
3.182.7
व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो ब्रजेत् ।
स म भक्षो भवेत्तात त्वं चापि विषये मम ॥ ३.१८२.७ ॥
हे माझे व्रत आहे, हे महाबाहो! जो माझ्या क्षेत्रात प्रवेश करेल, तो माझे भक्ष्य होईल; हे तात, तूही माझ्या क्षेत्रात आहेस.
3.182.8
चिरेणाद्य मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाङ्क्षये ॥ ३.१८२.८ ॥
दीर्घ काळानंतर आज मला हे भक्ष्य मिळाले आहे — तुझा हा धाकटा भाऊ. मी याला सोडणार नाही, आणि दुसऱ्या कोणाचीही इच्छा करणार नाही.
3.182.9
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि ।
सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ॥ ३.१८२.९ ॥
तू देव असलास, दैत्य असलास, किंवा सर्प असलास — हे सर्पा, सत्य सांग; युधिष्ठिर तुला विचारत आहे.
3.182.10
किमर्थं च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजंगम ।
किमाहृत्यविदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम।
किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम् ॥ ३.१८२.१० ॥
हे सर्पा, तू भीमसेनाला का पकडलेस? कोणते भक्ष्य आणले असता, किंवा नकळत, तुला समाधान होईल? हे सर्पा, मी तुला कोणते भक्ष्य द्यावे, आणि तू याला कसे सोडशील?
3.182.11
नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तवानघ ।
प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप ॥ ३.१८२.११ ॥
हे निष्पाप, मी पूर्वी नहुष नावाचा राजा होतो, तुझा पूर्वज. हे नराधिपा, सोमापासून पाचव्या पिढीचा आयूचा प्रसिद्ध पुत्र मी आहे.
3.182.12
क्रतुभिस्तपसा चैवस्वाध्यायेन दमेन च ।
त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तोऽहंविकर्मेण च ॥ ३.१८२.१२ ॥
यज्ञांनी, तपाने, स्वाध्यायाने आणि दमाने मी त्रैलोक्याचे अचल ऐश्वर्य मिळवले; आणि दुष्कर्माने (मी पतित झालो).
3.182.13
तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा ।
सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम ॥ ३.१८२.१३ ॥
ते ऐश्वर्य प्राप्त होताच तेव्हा माझ्यात गर्व शिरला. हजार ब्राह्मणांनी माझी पालखी वाहिली.
3.182.14
ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमत्य ततो द्विजान् ।
इमामगस्त्येन दशामानीत इतिमे स्मृतिः ॥ ३.१८२.१४ ॥
ऐश्वर्याच्या मदाने उन्मत्त होऊन मी ब्राह्मणांचा अवमान केला; त्यानंतर अगस्त्यांनी मला या दशेला आणले, असे मला स्मरते.
3.182.15
न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदन्वेति पाण्डवः ।
तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ॥ ३.१८२.१५ ॥
पण पांडव येईपर्यंत माझी प्रज्ञा मला सोडून गेली नाही; हे राजा, महात्मा अगस्त्यांच्याच अनुग्रहाने.
3.182.16
षष्ठे काले मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये ॥ ३.१८२.१६ ॥
सहाव्या वेळी मला हा आहार मिळाला आहे — तुझा हा धाकटा भाऊ. मी याला सोडणार नाही, आणि दुसरे काही इच्छितही नाही.
3.182.17
प्रश्नानुच्चारितानद्य वायहरिष्यसि चेन्मम ।
तथापश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ ३.१८२.१७ ॥
मी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे आज तू दिलीस, तर नंतर तुझा भाऊ वृकोदर याला मी सोडून देईन.
3.182.18
ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ।
अपि चच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजङ्गम् ॥ ३.१८२.१८ ॥
हे सर्पा, जसे तुला हवे तसे सांग; तुझ्या बोलण्याला मी उत्तर देईन; आणि हे भुजंगा, कदाचित तुला आनंदही देऊ शकेन.
3.182.19
वेद्यंच ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम् ।
सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥ ३.१८२.१९ ॥
ब्राह्मणाने जाणण्यायोग्य जे आहे, ते आपणच पूर्णपणे जाणता. हे सर्पराजा, आपले वचन ऐकून मी उत्तर देईन.
3.182.20
ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किंच युधिष्ठिर ।
ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनिमिनोमि ते ॥ ३.१८२.२० ॥
हे राजा, ब्राह्मण कोण? जाणण्यायोग्य काय आहे? हे युधिष्ठिरा, सांगा. तुम्ही अत्यंत बुद्धिमान आहात; माझ्या शब्दांनी तुम्हाला समजावतो.
3.182.21
सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा ।
दृश्यन्ते यत्रनागेन्द्रस ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.१८२.२१ ॥
सत्य, दान, क्षमा, शील, अहिंसा, तप आणि करुणा जिथे दिसतात, हे नागेंद्रा, तोच ब्राह्मण मानला जातो.
3.182.22
वेद्यं सर्प परं ब्र्हम निर्दुःखमसुखं च यत् ।
यत्रगत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितं ॥ ३.१८२.२२ ॥
हे सर्पा, जाणण्यायोग्य परब्रह्म दुःखरहित आणि सुखरहितही आहे; तिथे गेलेले शोक करीत नाहीत. आपला हेतू काय आहे?
3.182.23
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि ।
आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥ ३.१८२.२३ ॥
हे युधिष्ठिरा, चातुर्वर्ण्य, प्रमाण, सत्य, ब्रह्म (वेद), अक्रूरता, अहिंसा आणि करुणा हेच आहेत.
3.182.24
वेद्यं यच्चात्र निर्दुःखमसुखं च नराधिप ।
ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये ॥ ३.१८२.२४ ॥
हे नराधिपा, येथे जाणण्यायोग्य जे दुःखरहित आणि सुखरहित आहे; त्या दोन्हीविना दुसरे पद नाही असे मला दिसते.
3.182.25
शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ ३.१८२.२५ ॥
शूद्रामध्ये जे लक्षण असेल ते द्विजामध्ये आढळत नाही. शूद्र नेहमी शूद्रच राहत नाही, आणि ब्राह्मणही नेहमी ब्राह्मणच राहत नाही.
3.182.26
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ।
तत्रैतन्न वेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत् ॥ ३.१८२.२६ ॥
हे सर्पा, हे आचरण जिथे दिसते, तो ब्राह्मण मानला जातो. हे जिथे तुला कळत नाही, त्याला शूद्र असे म्हणावे.
3.182.27
यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति च ।
ताभ्यां हीनमतोऽन्यत्र पदं नास्तीति चेदपि ॥ ३.१८२.२७ ॥
तुम्ही म्हटल्याप्रमाणे जे जाणण्यायोग्य नाही ते आढळते, आणि त्या दोहोंशिवाय दुसरी अवस्था नाही, असे जरी असले तरी.
3.182.28
एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं तु विद्यते ।
यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ॥ ३.१८२.२८ ॥
हे सर्पा, हे माझे मत आहे: त्या दोहोंपासून रहित असे काहीतरी आहे. थंडी आणि उष्णता यांच्या मध्ये उष्णताही नसते आणि थंडीही नसते.
3.182.29
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित् ।
एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥ ३.१८२.२९ ॥
याचप्रमाणे सुख आणि दुःख यांच्यापासून रहित असे एखादे पद कुठेतरी आहे. हे सर्पा, हे माझे मत आहे, किंवा तुम्हाला वाटते तसे.
3.182.30
यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः ।
वृथा जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न विद्यते ॥ ३.१८२.३० ॥
हे राजा, जर तुम्ही आचरणावरून ब्राह्मणाची नीट परीक्षा केली असेल, तर हे दीर्घायुषी, कर्म सापडेपर्यंत जात व्यर्थ आहे.
3.182.31
जातिरत्रमहासर्प मनुष्यत्वे महामते ।
संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥ ३.१८२.३१ ॥
हे महासर्पा, हे महामते, मनुष्यत्वात येथे जात ही सर्व वर्णांच्या संकरामुळे ओळखणे कठीण आहे, असे माझे मत आहे.
3.182.32
सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः ।
वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥ ३.१८२.३२ ॥
सर्व पुरुष सर्व स्त्रियांच्या ठायी अपत्ये निर्माण करतात, तेव्हा मनुष्यांसाठी मैथुन, जन्म आणि मरण समान असते.
3.182.33
इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि ।
तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः ॥ ३.१८२.३३ ॥
हेच आर्ष प्रमाण आहे, आणि आम्ही यज्ञ करतो तेही तसेच. म्हणून तत्त्वदर्शी लोक शीलालाच प्रधान आणि इष्ट मानतात.
3.182.34
प्राङ्गाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते ।
तथोपनयनं प्रोक्तं द्विजातीनां यथाक्रमम्।
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ ३.१८२.३४ ॥
पुरुषाचे शरीर वाढण्यापूर्वी जातकर्म विहित आहे; तसेच द्विजातींचे उपनयन यथाक्रम सांगितले आहे. तेथे याची माता सावित्री आणि पिता आचार्य म्हटले जातात.
3.182.35
वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदेन जायते ।
तस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ ३.१८२.३५ ॥
आचरणाने हा वेदाने जन्म घेईपर्यंत शूद्रासमान आहे. त्या मतभेदात स्वायंभुव मनूने असे सांगितले.
3.182.36
कृतकृत्याः सर्ववर्णा यदि वृत्तं न पश्यति ।
संकरस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः ॥ ३.१८२.३६ ॥
आचरण पाहिले नाही, तर सर्व वर्ण कृतकृत्य आहेत; पण हे नागेंद्रा, येथे संकर बलवान मानला गेला आहे.
3.182.37
यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते ।
तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम ॥ ३.१८२.३७ ॥
हे महासर्पा, आता जेथे सुसंस्कृत आचरणच इष्ट मानले जाते, त्या ब्राह्मणाबद्दल मी पूर्वीच सांगितले होते, हे भुजगोत्तमा.
3.182.38
श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर ।
भक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ ३.१८२.३८ ॥
हे युधिष्ठिरा, जाणण्यायोग्य जाणणाऱ्या तुझे वचन मी ऐकले आहे. तर मी तुझा भाऊ वृकोदर याला का खावे?