महाभारत · अध्याय 3.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.182.1
युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन वेष्टितम् ।
दयितं भ्रातरं धीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.१८२.१ ॥
युधिष्ठिर ने उस सर्प-कुंडली में लिपटे हुए प्रिय भाई के पास जाकर, बुद्धिमान होकर यह वचन कहा।
3.182.2
कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान् ।
कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ॥ ३.१८२.२ ॥
हे कुन्ती-पुत्र, तुम इस विपत्ति में कैसे फँस गए? और यह पर्वत के विस्तार जैसा श्रेष्ठ सर्प कौन है?
3.182.3
स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रतरमग्रजम् ।
कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादिविचेष्टितम् ॥ ३.१८२.३ ॥
उस भाई ने धर्मराज को देखकर अपने बड़े भाई से पकड़े जाने आदि की पूरी घटना कह सुनाई।
3.182.4
अयमार्य महासत्वो भक्षार्थं मां गृहीतवान् ।
नहुषो नाम राजर्षिः प्राणवानिव संस्थितः ॥ ३.१८२.४ ॥
हे आर्य, इस महाबली ने मुझे भोजन के लिए पकड़ लिया है। यह नहुष नामक राजर्षि है, जो मानो प्राणधारी होकर स्थित है।
3.182.5
मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः ।
वयमाहारमन्यं ते दास्यामः क्षुन्निवारणम् ॥ ३.१८२.५ ॥
हे आयुष्मान्, मेरे इस अमित पराक्रमी भाई को छोड़ दो। हम तुम्हें भूख मिटाने के लिए दूसरा भोजन देंगे।
3.182.6
मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः ।
गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत् ॥ ३.१८२.६ ॥
हे आयुष्मान्, मेरे इस अमित पराक्रमी भाई को छोड़ दो। वह चला जाए, यहाँ न रहे; कल तुम भी मेरे भोजन बन सकते हो।
3.182.7
व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो ब्रजेत् ।
स म भक्षो भवेत्तात त्वं चापि विषये मम ॥ ३.१८२.७ ॥
यह मेरा व्रत है, हे महाबाहु: जो मेरे क्षेत्र में प्रवेश करे, वह मेरा आहार होगा; हे तात, तुम भी मेरे क्षेत्र में हो।
3.182.8
चिरेणाद्य मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाङ्क्षये ॥ ३.१८२.८ ॥
आज बहुत समय बाद मुझे यह आहार मिला है — तुम्हारा यह छोटा भाई। मैं इसे नहीं छोड़ूँगा, और न ही किसी अन्य की अभिलाषा करूँगा।
3.182.9
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि ।
सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ॥ ३.१८२.९ ॥
चाहे तुम देवता हो, या दैत्य, या सर्प ही हो — हे सर्प, सच-सच बोलो; युधिष्ठिर तुमसे पूछ रहा है।
3.182.10
किमर्थं च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजंगम ।
किमाहृत्यविदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम।
किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम् ॥ ३.१८२.१० ॥
तुमने भीमसेन को क्यों पकड़ा, हे सर्प? किस प्रकार तुम्हें प्रसन्नता होगी — आहार लाने से, या बिना जाने? हे सर्प, मैं तुम्हें कौन-सा आहार दूँ, और तुम इसे कैसे छोड़ोगे?
3.182.11
नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तवानघ ।
प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप ॥ ३.१८२.११ ॥
हे निष्पाप, मैं पूर्वकाल में नहुष नामक राजा था, तुम्हारा पूर्वज। हे नरों के स्वामी, मैं सोम के पाँचवें वंशज आयु का प्रसिद्ध पुत्र हूँ।
3.182.12
क्रतुभिस्तपसा चैवस्वाध्यायेन दमेन च ।
त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तोऽहंविकर्मेण च ॥ ३.१८२.१२ ॥
यज्ञों से, तपस्या से, स्वाध्याय से और संयम से मैंने त्रैलोक्य का अविचल ऐश्वर्य प्राप्त किया था; और अधर्म-कर्म से (मैं पतित हो गया)।
3.182.13
तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा ।
सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम ॥ ३.१८२.१३ ॥
उस ऐश्वर्य को पाकर उस समय मुझ पर घमंड चढ़ आया। मैंने एक हजार ब्राह्मणों से अपनी पालकी उठवाई।
3.182.14
ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमत्य ततो द्विजान् ।
इमामगस्त्येन दशामानीत इतिमे स्मृतिः ॥ ३.१८२.१४ ॥
ऐश्वर्य के मद से मतवाला होकर मैंने ब्राह्मणों का अपमान किया, और तब अगस्त्य ने मुझे इस दशा में पहुँचा दिया, ऐसा मुझे स्मरण है।
3.182.15
न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदन्वेति पाण्डवः ।
तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ॥ ३.१८२.१५ ॥
परंतु जब तक पाण्डव मेरे पास आ रहा है, मेरी बुद्धि ने मुझे नहीं छोड़ा; हे राजन्, महात्मा अगस्त्य की ही कृपा से।
3.182.16
षष्ठे काले मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये ॥ ३.१८२.१६ ॥
छठे समय पर मुझे यह आहार मिला है, तुम्हारा यह छोटा भाई। मैं इसे नहीं छोड़ूँगा, और न ही कुछ और चाहता हूँ।
3.182.17
प्रश्नानुच्चारितानद्य वायहरिष्यसि चेन्मम ।
तथापश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ ३.१८२.१७ ॥
यदि तुम आज मेरे प्रश्नों के उत्तर, जो मैं कहूँगा, दे दोगे, तो फिर मैं तुम्हारे भाई वृकोदर को छोड़ दूँगा।
3.182.18
ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ।
अपि चच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजङ्गम् ॥ ३.१८२.१८ ॥
हे सर्प, जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा कहो; मैं तुम्हारे वचनों का उत्तर दूँगा, और शायद तुम्हें प्रसन्न भी कर सकूँ, हे भुजंगम।
3.182.19
वेद्यंच ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम् ।
सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥ ३.१८२.१९ ॥
ब्राह्मण द्वारा जानने योग्य जो है, उसे आप ही पूर्ण रूप से जानते हैं। हे सर्पराज, तब आपका वचन सुनकर मैं उत्तर दूँगा।
3.182.20
ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किंच युधिष्ठिर ।
ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनिमिनोमि ते ॥ ३.१८२.२० ॥
हे राजन्, ब्राह्मण कौन है, और जानने योग्य क्या है? हे युधिष्ठिर, कहिए। आप अत्यंत बुद्धिमान हैं; मैं आपको अपने वाक्यों से समझाता हूँ।
3.182.21
सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा ।
दृश्यन्ते यत्रनागेन्द्रस ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.१८२.२१ ॥
सत्य, दान, क्षमा, शील, अहिंसा, तप और करुणा जहाँ दिखाई देते हैं, हे नागेन्द्र, वही ब्राह्मण कहा गया है।
3.182.22
वेद्यं सर्प परं ब्र्हम निर्दुःखमसुखं च यत् ।
यत्रगत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितं ॥ ३.१८२.२२ ॥
हे सर्प, जानने योग्य परम ब्रह्म वह है जो दुःखरहित और सुखरहित भी है, जहाँ जाकर लोग शोक नहीं करते। आपका अभिप्राय क्या है?
3.182.23
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि ।
आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥ ३.१८२.२३ ॥
हे युधिष्ठिर, चारों वर्ण, प्रमाण, सत्य, ब्रह्म (वेद) ही, अहिंसा, करुणा और अक्रूरता — ये ही हैं।
3.182.24
वेद्यं यच्चात्र निर्दुःखमसुखं च नराधिप ।
ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये ॥ ३.१८२.२४ ॥
हे नराधिप, यहाँ जानने योग्य जो दुःखरहित और सुखरहित है, उन दोनों से रहित कोई दूसरा पद नहीं है — ऐसा मैं समझता हूँ।
3.182.25
शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ ३.१८२.२५ ॥
यदि शूद्र में जो चिह्न होता है, वह द्विज में नहीं पाया जाता। शूद्र शूद्र ही नहीं रहता, और ब्राह्मण ब्राह्मण ही नहीं रहता।
3.182.26
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ।
तत्रैतन्न वेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत् ॥ ३.१८२.२६ ॥
हे सर्प, जहाँ यह (आचरण) दिखाई दे, वह ब्राह्मण माना जाता है। जहाँ यह तुम नहीं जानते, उसे शूद्र ही कहना चाहिए।
3.182.27
यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति च ।
ताभ्यां हीनमतोऽन्यत्र पदं नास्तीति चेदपि ॥ ३.१८२.२७ ॥
आपने जो कहा कि जो जानने योग्य नहीं है वह पाया जाता है, और उन दोनों से रहित कोई दूसरा पद नहीं है, यदि ऐसा भी हो।
3.182.28
एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं तु विद्यते ।
यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ॥ ३.१८२.२८ ॥
हे सर्प, यह मेरा मत है कि उन दोनों से रहित कुछ अवश्य पाया जाता है, जैसे शीत और उष्ण के बीच न उष्णता होती है, न शीतलता।
3.182.29
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित् ।
एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥ ३.१८२.२९ ॥
इसी प्रकार सुख और दुःख से रहित कोई पद कहीं अवश्य है। हे सर्प, यह मेरा मत है, या जैसा आप समझते हैं।
3.182.30
यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः ।
वृथा जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न विद्यते ॥ ३.१८२.३० ॥
हे राजन्, यदि आपने आचरण से ब्राह्मण को भली-भाँति परखा है, तो हे आयुष्मान्, जब तक कर्म (प्रमाणित) नहीं होता, तब तक जाति व्यर्थ है।
3.182.31
जातिरत्रमहासर्प मनुष्यत्वे महामते ।
संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥ ३.१८२.३१ ॥
हे महासर्प, हे महामति, मनुष्यत्व में जाति यहाँ सभी वर्णों के संकर के कारण कठिन से जानी जाती है, ऐसा मेरा मत है।
3.182.32
सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः ।
वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥ ३.१८२.३२ ॥
जब सभी पुरुष सभी स्त्रियों से संतान उत्पन्न करते हैं, तब मनुष्यों के लिए मैथुन, जन्म और मरण एक समान हैं।
3.182.33
इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि ।
तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः ॥ ३.१८२.३३ ॥
यह आर्ष प्रमाण है, और जो हम यज्ञ करते हैं (वह भी प्रमाण है)। इसलिए तत्त्वदर्शी लोग शील को ही प्रधान और वांछनीय जानते हैं।
3.182.34
प्राङ्गाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते ।
तथोपनयनं प्रोक्तं द्विजातीनां यथाक्रमम्।
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ ३.१८२.३४ ॥
पुरुष के शरीर बढ़ने से पहले जातकर्म संस्कार विहित है; उसी प्रकार द्विजातियों का उपनयन यथाक्रम कहा गया है। उसमें इसकी माता सावित्री कही जाती है, और पिता तो आचार्य कहा जाता है।
3.182.35
वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदेन जायते ।
तस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ ३.१८२.३५ ॥
आचरण से यह शूद्र के समान ही है, जब तक वह वेद से जन्म नहीं लेता। उस मतिभेद में स्वायम्भुव मनु ने ऐसा कहा है।
3.182.36
कृतकृत्याः सर्ववर्णा यदि वृत्तं न पश्यति ।
संकरस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः ॥ ३.१८२.३६ ॥
यदि आचरण को न देखा जाए, तो सभी वर्ण कृतकृत्य हैं। किंतु हे नागेन्द्र, यहाँ संकर बलवान माना गया है।
3.182.37
यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते ।
तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम ॥ ३.१८२.३७ ॥
हे महासर्प, जहाँ अब संस्कृत आचरण ही वांछित है, उस ब्राह्मण के विषय में मैंने पहले ही कहा था, हे भुजगोत्तम।
3.182.38
श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर ।
भक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ ३.१८२.३८ ॥
हे युधिष्ठिर, जानने योग्य को जानने वाले तुम्हारे वचन मैंने सुन लिए हैं। तो फिर मैं तुम्हारे भाई वृकोदर को क्यों खाऊँ?