महाभारत · अध्याय 3.188
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.188.1
भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणआनां निबोध मे ।
वैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः ॥ ३.१८८.१ ॥
पुन्हा ब्राह्मणांचे माहात्म्य माझ्याकडून ऐका. येथे वैन्य नावाचे राजर्षी अश्वमेध यज्ञासाठी दीक्षित झाले होते.
3.188.2
तमत्रिर्गन्तुमारेबे वित्तार्थमिति नः श्रुतम् ।
भूयोऽर्थं नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात् ॥ ३.१८८.२ ॥
अत्री धनासाठी त्यांच्याकडे जाऊ लागले असे आम्ही ऐकले; परंतु धर्माचे स्पष्ट उदाहरण पाहून त्यांनी पुन्हा धनाची याचना केली नाही.
3.188.3
स विचिन्त्य महातेजा वनमेवान्वरोचयत् ।
धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह ॥ ३.१८८.३ ॥
त्या महातेजस्वीने विचार करून अरण्यालाच पसंत केले. धर्मपत्नी आणि पुत्रांना बोलावून तो असे म्हणाला.
3.188.4
प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम् ।
अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम् ॥ ३.१८८.४ ॥
आम्हांस अत्यंत विपुल, निरुपद्रव फळ मिळेल. अरण्यात जाणे तुम्हांस लवकर आवडो; ते अधिक गुणकारी आहे.
3.188.5
तं भार्या प्रत्युवाचाथ धनमेवानुरुन्धती ।
वैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहुः ॥ ३.१८८.५ ॥
तेव्हा त्यांची पत्नी अरुंधती, धनाचीच इच्छा करीत, त्यांना म्हणाली: वैन्य महात्म्याकडे जाऊन खूप धन मागा.
3.188.6
स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम् ।
तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु ॥ ३.१८८.६ ॥
तो राजर्षी, यजमान, याचकाला धन देईल. हे विप्रर्षी, मग खूप धन घेऊन ते स्वीकारून.
3.188.7
भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम् ।
एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः ॥ ३.१८८.७ ॥
सेवकांना आणि पुत्रांना वाटून दिल्यानंतर मग इच्छेनुसार जा. हाच परम धर्म असे धर्मज्ञांनी सांगितले आहे.
3.188.8
कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना ।
वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः ॥ ३.१८८.८ ॥
हे महाभागे, महात्मा गौतमांनी मला सांगितले की वैन्य (पृथु) धर्म व अर्थाने युक्त आणि सत्यव्रताने संपन्न आहे.
3.188.9
किंत्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः ।
यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम् ॥ ३.१८८.९ ॥
पण तिथे माझा द्वेष करणारे द्विज राहतात. गौतमांनी सांगितल्याप्रमाणे, म्हणून मी निश्चय करत नाही.
3.188.10
तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम् ।
मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थिकाम् ॥ ३.१८८.१० ॥
तिथे मी सांगितलेले धर्म, काम व अर्थयुक्त कल्याणकारी वचन त्यांनी उलट सांगितले तर ते निरर्थक ठरेल.
3.188.11
गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव ।
गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम् ॥ ३.१८८.११ ॥
हे महाप्राज्ञे, मी जाईन; तुझे बोल मला रुचले. वैन्य मला गायी आणि भरपूर धनसंचय देईल.
3.188.12
एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः ।
गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम् ॥ ३.१८८.१२ ॥
असे बोलून महातपस्वी अत्री लगेच वैन्याच्या यज्ञाकडे गेले. यज्ञमंडपात पोहोचून त्यांनी त्या राजाची स्तुती केली.
3.188.13
वाक्यैर्मङ्गलसंयुक्तैः पूजयानोऽब्रवीद्वचः ।
राजन्धन्यस्त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः।
स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित् ॥ ३.१८८.१३ ॥
मंगलमय वचनांनी सन्मान करीत अत्री म्हणाले: हे राजा, तू धन्य आहेस, पृथ्वीवर तूच ईश आणि पहिला राजा आहेस. मुनिगण तुझी स्तुती करतात; धर्म जाणणारा तुझ्याखेरीज दुसरा कोणी नाही.
3.188.14
तमब्रवीदृषिः क्रुद्धो वचनं वै महातपाः ॥ ३.१८८.१४ ॥
तेव्हा रागावलेल्या त्या महातपस्वी ऋषींनी त्याला हे शब्द म्हटले.
3.188.15
मैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता ।
अत्र नः प्रथमो धाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ॥ ३.१८८.१५ ॥
हे अत्री, असे पुन्हा बोलू नकोस; तुझी प्रज्ञा स्थिर नाही. येथे आमचा पहिला विधाता महेंद्रच आहे, तोच प्रजापती आहे.
3.188.16
अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत ।
अयमेव विधाता च तथैवेन्द्रः प्रजापतिः।
त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥ ३.१८८.१६ ॥
तेव्हा हे राजेंद्रा, अत्रीने गौतमाला म्हटले: हाच विधाता आहे, आणि तसाच इंद्र प्रजापती आहे. तूच मोहाने गोंधळला आहेस; तुला खरे ज्ञान नाही.
3.188.17
जानामि नाहं मुह्यामि त्वंविवक्षुर्विमुह्यसे ।
स्तौषि त्वं दर्शनप्रेप्सू राजानं जनसंसदि ॥ ३.१८८.१७ ॥
मला माहीत आहे, मी गोंधळलेलो नाही. तू बोलू इच्छितोस म्हणून गोंधळतोस. जनसभेत दर्शन मिळावे म्हणून तू राजाची स्तुती करतोस.
3.188.18
न वेत्थ परमं धर्मं न चास्त्यत्र प्रयोजनम् ।
बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना ॥ ३.१८८.१८ ॥
तुला परम धर्म माहीत नाही, आणि येथे त्याचे कोणतेही प्रयोजन नाही. तू बालक आणि मूर्ख आहेस; कोणत्यातरी कारणाने वृद्धही झाला आहेस.
3.188.19
विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां द्रशने स्थितौ ।
ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ ॥ ३.१८८.१९ ॥
असा वाद घालणारे ते दोघे मुनींसमोर उभे होते. त्याच्या यज्ञात उपस्थित असलेल्यांनी विचारले की हे दोघे कसे आले.
3.188.20
प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदि ।
उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण धिष्ठितौ ॥ ३.१८८.२० ॥
वैन्याच्या सभेत या दोघांना प्रवेश कोणी दिला? मोठ्याने एकमेकांशी बोलत हे कोणत्या कामासाठी उभे आहेत?
3.188.21
ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधऱ्मवित् ।
विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत् ॥ ३.१८८.२१ ॥
तेव्हा परमधर्मात्मा, सर्वधर्मज्ञ काश्यपाने वाद घालत आलेल्या त्या दोघांची माहिती दिली.
3.188.22
अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान् ।
आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजसत्तमाः।
वैन्यं विधातेत्याहात्रिरत्र नौ संशयो महान् ॥ ३.१८८.२२ ॥
तेव्हा गौतम सभेतील श्रेष्ठ मुनींना म्हणाला, 'हे द्विजश्रेष्ठांनो, आमच्या दोघांचा प्रश्न ऐका. वैन्यच विधाता आहे असे अत्रि म्हणतो; येथे आमच्यात मोठा संशय आहे.'
3.188.23
ततस्तु गौतमेनोक्तं वाक्यं वैन्यस्य संसदि ।
श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्रवन्दुतम् ॥ ३.१८८.२३ ॥
मग गौतमाने सभेत वैन्याबद्दल सांगितलेले वचन ऐकताच महात्मा मुनी वेगाने पुढे धावले.
3.188.24
सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै ।
पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे ब्रह्माणमिव सोमपाः ॥ ३.१८८.२४ ॥
संशय छेदण्यासाठी, सोमपान करणारे जसे ब्रह्मदेवाला विचारतात तसे सर्वांनी नम्रपणे धर्मज्ञ सनत्कुमाराला विचारले.
3.188.25
स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः ।
प्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः ॥ ३.१८८.२५ ॥
ते महातपस्वी त्यांचे वचन ऐकून यथातथ्य रीतीने, धर्म आणि अर्थांनी युक्त असे हे वचन त्यांना उत्तरले.
3.188.26
ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह ।
संयुक्तौ दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ ॥ ३.१८८.२६ ॥
क्षत्राशी युक्त ब्रह्म आणि ब्रह्माशी युक्त क्षत्र एकत्र होऊन, अग्नी व वायू अरण्ये जाळतात तसे शत्रूंना जाळतात.
3.188.27
राजा वै प्रथितो धर्मः प्रजानां पतिरेव च ।
स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता च बृहस्पतिः ॥ ३.१८८.२७ ॥
राजाच प्रसिद्ध धर्म आहे आणि प्रजांचा पतीही तोच आहे. तोच शक्र, शुक्र, तोच धाता आणि बृहस्पतीही तोच आहे.
3.188.28
प्रजापतिर्विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ ३.१८८.२८ ॥
प्रजापती, विराट, सम्राट, क्षत्रिय, भूपती, नृप या शब्दांनी ज्याची स्तुती केली जाते, त्याची पूजा करण्यास कोण अयोग्य आहे?
3.188.29
पुरायोनिर्युधाजिच्च अभीष्टानचितो भवः ।
स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाऽभिधीयते।
सत्ययोनिः पुराविच्च सत्यधर्मप्रवर्तकः ॥ ३.१८८.२९ ॥
पुरायोनी, युधाजित्, अभीष्ट, अर्चित भव, स्वर्णेता, सहजित्, बभ्रू—असे राजाला म्हटले जाते. सत्ययोनी, पुराविद् आणि सत्यधर्माचा प्रवर्तकही तोच.
3.188.30
अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन् ।
तस्माद्धि ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म चाव्ययम् ॥ ३.१८८.३० ॥
अधर्माला भिऊन ऋषींनी क्षत्रामध्ये बल स्थापिले. म्हणून ब्रह्माने क्षत्र आणि क्षत्राने अव्यय ब्रह्म (टिकते).
3.188.31
आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा ।
तथैव नृपतिर्भूमावधर्मान्नुदते भृशम् ॥ ३.१८८.३१ ॥
आकाशात देवतांमध्ये सूर्य आपल्या तेजाने अंधार दूर करतो, तसेच पृथ्वीवर राजा अधर्माला पूर्णपणे दूर करतो.
3.188.32
ततो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात् ।
उत्तरः सिद्ध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम् ॥ ३.१८८.३२ ॥
म्हणून शास्त्रप्रामाण्य पाहिल्याने राजाचे प्रधानत्व सिद्ध होते; त्यामुळे 'राजा' असे म्हटलेला उत्तर पक्ष सिद्ध होतो.
3.188.33
ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः ।
तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः ॥ ३.१८८.३३ ॥
मग्र तो राजा, आपला पक्ष सिद्ध झाल्यामुळे आनंदित होऊन, उदारमनाचा होऊन, पूर्वी ज्याने त्याची स्तुती केली होती त्या अत्रीला प्रेमाने म्हणाला.
3.188.34
यस्मात्पूर्वं मनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः ।
सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च ॥ ३.१८८.३४ ॥
हे विप्रर्षी, कारण तू पूर्वी येथे मनुष्यांमध्ये मला श्रेष्ठ म्हटलेस, आणि सर्व देवांच्या बरोबरीचा व उत्तमही म्हटलेस.
3.188.35
तस्मात्तेऽहंप्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च ।
दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलकृतम् ॥ ३.१८८.३५ ॥
म्हणून मी तुला विविध आणि विपुल धन देईन, आणि सुंदर वस्त्रे नेसलेल्या, अलंकृत अशा श्यामवर्णी हजार दासीही देईन.
3.188.36
दशकोटीर्हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश ।
एतद्ददामि विप्रर्षे सर्वज्ञस्त्वं मतो हि मे ॥ ३.१८८.३६ ॥
दहा कोटी सुवर्ण आणि दहा सुवर्णभारही; हे विप्रर्षी, हे मी तुला देतो, कारण तू सर्वज्ञ आहेस असे माझे मत आहे.
3.188.37
तदत्रिनर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्याभिसत्कृतः ।
प्रत्युज्जगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः ॥ ३.१८८.३७ ॥
नंतर महातपस्वी अत्रि सर्व काही न्यायाने स्वीकारून, सत्कार पावून, तेजस्वीपणे आपल्या घरीच परतले.
3.188.38
प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान् ।
ततः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत ॥ ३.१८८.३८ ॥
धन पुत्रांना देऊन, प्रसन्न होऊन, संयमी मनाचे होऊन, नंतर निश्चय करून तो वनाकडेच निघाला.