महाभारत · अध्याय 3.189
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.189.1
अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय ।
पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता ॥ ३.१८९.१ ॥
हे शत्रुनगरविजेत्या वीरा! येथेच सरस्वतीने, बुद्धिमान तार्क्ष्याने प्रश्न विचारल्यावर मुनीच्या रूपात जे गायिले, ते ऐक.
3.189.2
किंन श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे ।
कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात्।
आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं ।
त्वया शिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात् ॥ ३.१८९.२ ॥
हे शुभे! या जगात माणसाचे परम कल्याण कोणते? कसे वागल्यास तो आपल्या धर्मापासून च्युत होत नाही? हे सुंदर अंगांच्या स्त्रिये, सर्व मला सांग; तुझ्याकडून शिक्षण घेऊन मी स्वधर्मापासून ढळू नये.
3.189.3
कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा ।
कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत्।
एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि ।
यथा लोकान्विरजाः संचरेयम् ॥ ३.१८९.३ ॥
अग्नीत कसा हवन करावा, किंवा कसे पूजावे? कोणत्या काळी, कोणत्या उपायाने धर्म नष्ट होत नाही? हे सौभाग्यवती! हे सर्व सांग, म्हणजे मी निर्मळ होऊन लोकांमध्ये संचार करू शकेन.
3.189.4
एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन ।
शुश्रूषुणा चोत्तमबुद्दियुक्तम्।
तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च ।
सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे ॥ ३.१८९.४ ॥
अशा प्रकारे प्रेमयुक्त, ऐकण्याची इच्छा असलेल्या, उत्तम बुद्धीने युक्त त्या तार्क्ष्य ब्राह्मणाने विचारल्यावर, धर्मयुक्त आणि हितकारक हे वचन सरस्वतीने सांगितले.
3.189.5
यो ब्रह्म जानाति यथोपदेशं ।
स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः।
स वै पुरो देवलोकस्य गन्ता ।
सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम् ॥ ३.१८९.५ ॥
जो उपदेशानुसार ब्रह्म (वेद) जाणतो, नित्य स्वाध्यायात रत असतो, शुचि आणि सावध असतो — तोच खरोखर देवलोकाच्या अग्रभागी जाईल आणि अमरांसह प्रीतियोग प्राप्त करील.
3.189.6
तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः ।
सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः।
अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था ।
हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः ॥ ३.१८९.६ ॥
तेथे रमणीय, विशाल, शोकरहित, फुललेली, अत्यंत पवित्र कमळ-सरोवरे आहेत; त्यांत चिखल नाही, मासे भरलेली आहेत, सुंदर घाट आहेत, आणि सोनेरी पुंडरीक कमळांनी वेढलेली आहेत.
3.189.7
तासां तीरेष्वासते पुण्यभाजो ।
महीयमानाः पृथगप्सरोभिः।
सुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभि-
र्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टाः ॥ ३.१८९.७ ॥
त्यांच्या काठांवर पुण्यभागी लोक राहतात; वेगवेगळ्या अप्सरांकडून सन्मानित, पवित्र सुगंधाने अलंकृत आणि सोनेरी वर्णाच्या अप्सरांसह अत्यंत आनंदित होऊन.
3.189.8
परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति ।
दत्त्वाऽनड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति।
वासो दत्त्वा चान्द्रमसं तु लोकं ।
दत्त्वा हिरण्यममरत्वमेति ॥ ३.१८९.८ ॥
गाय दान करणारे परम लोक प्राप्त करतात; बैल दान करून सूर्यलोकाकडे जातात; वस्त्र दान करून चंद्रलोक प्राप्त करतात; सोने दान करून अमरत्व प्राप्त करतो.
3.189.9
धेनुं दत्त्वा सुप्रमां साधुदोहां ।
कल्याणवत्सामपलायिनीं च।
यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या-
स्तावद्वर्षाण्यासते देवलोके ॥ ३.१८९.९ ॥
उत्तम, सहज दुभती, सुंदर वासरू असलेली, पळून न जाणारी धेनू दान केल्यास, तिच्या अंगावरील जितके केस असतील तितकी वर्षे दाता देवलोकात राहतो.
3.189.10
अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति ।
हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम्।
धुरंधरं बलवन्तं युवानं ।
प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य ॥ ३.१८९.१० ॥
जो उत्तम व्रताचा, नांगर ओढणारा, अनंत शक्तीचा, जू वाहणारा, बलवान, तरुण बैल दान करतो, तो दहा धेनू दान करणाऱ्याचे लोक प्राप्त करतो.
3.189.11
ददाति यो वै कपिलां सचैलां ।
कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः।
तैस्तैर्गुणैः कामदुहाऽथ भूत्वा ।
नरं प्रदातारमुपैति नाकैः ॥ ३.१८९.११ ॥
जो वस्त्रासह कपिला गाय, कांश्याचे दोहनपात्र, धन आणि उत्तरीये दान करतो, तो त्या त्या गुणांनी कामधेनू होऊन दात्या माणसाला स्वर्गलोकांपर्यंत पोहोचवतो.
3.189.12
यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा-
स्तावत्फलं लभते गोप्रदाने।
पुत्रांसच् पौत्रांश्च कुलं च सर्व-
मासप्तमं तारयते परत्र ॥ ३.१८९.१२ ॥
गाईच्या शरीरावर जितके केस असतात, तितके फल गोदान करणाऱ्याला मिळते. तो पुत्र, नातवंडे आणि सातव्या पिढीपर्यंतचे सर्व कुल परलोकात तारून नेतो.
3.189.13
सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं ।
कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः।
धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय ।
लोका वसूनां सुलभा भवन्ति ॥ ३.१८९.१३ ॥
दक्षिणेसह, सुंदर सोन्याची शिंगे असलेली गाय, कांश्याचे दोहनपात्र, धन आणि उत्तरीये द्विजाला दान करणाऱ्याला वसूंची लोक सहज प्राप्त होतात.
3.189.14
स्वकर्मभिर्दानवसंनिरुद्धे ।
तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम्।
महार्णवे नौरिव वातयुक्ता ।
दानं गवां तारयते परत्र ॥ ३.१८९.१४ ॥
स्वकर्मांमुळे दानवांनी वेढलेल्या, घोर अंधाऱ्या नरकात पडणाऱ्याला, महासागरात वाऱ्याने चाललेली नाव जसे पैलतीरी नेते, तसे गोदान परलोकात तारते.
3.189.15
यो ब्राह्मदेयां तु ददाति कन्यां ।
भूमिप्रदानं च करोति विप्रे।
ददाति दानं विधिना च यश्च ।
स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य ॥ ३.१८९.१५ ॥
जो ब्राह्मणाला देण्यायोग्य कन्या देतो, ब्राह्मणाला भूमिदान करतो आणि विधिपूर्वक दान देतो, तो पुरंदराचे (इंद्राचे) लोक प्राप्त करतो.
3.189.16
यः सप्तवर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य ।
हव्यं त्वग्नौ नियतः साधुशीलः।
सप्तावरान्सप्तपूर्वान्पुनाति ।
पितामहानात्मना कर्मभिः स्वैः ॥ ३.१८९.१६ ॥
जो सात वर्षे संयमाने, सदाचाराने अग्नीत हविष्य अर्पण करतो, हे तार्क्ष्या, तो आपल्या स्वकर्मांनी सात पूर्वज आणि सात वंशजांना पवित्र करतो.
3.189.17
किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण-
माचक्ष्व मे पृच्तश्चारुरूपे।
त्वयाऽनुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां ।
यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् ॥ ३.१८९.१७ ॥
हे सुंदर रूपे, विचारणाऱ्या मला अग्निहोत्राचे प्राचीन व्रत काय आहे ते सांग. आज तुझ्याकडून उपदेश घेतलेला मी, अग्निहोत्राचे जे प्राचीन व्रत ती विद्या जाणतो.
3.189.18
न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि-
र्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित्।
बुभुत्सवः शुचिकामा हि देवा ।
नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति ॥ ३.१८९.१८ ॥
अशुद्ध, हात न धुतलेला, ब्रह्मज्ञान नसलेला, अविद्वान माणसाने होम करू नये. देव जाणण्याची इच्छा करणारे आणि शुचिता इच्छिणारे असतात; श्रद्धाहीनाचे हविष्य ते स्वीकारत नाहीत.
3.189.19
नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्या-
न्मोघं पुरा सिञ्चति तादृशो हि।
अपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य ।
न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम् ॥ ३.१८९.१९ ॥
देवहविष्यात अश्रोत्रियाला नेमू नये; असा माणूस व्यर्थच ओततो. हे तार्क्ष्या, अश्रोत्रिय अपूर्ण म्हटला आहे; असा माणसाने अग्निहोत्र करू नये.
3.189.20
रये वै कृशानुं जुह्वति श्रद्दधानाः ।
सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च।
गवां लोकं प्राप्यते पुण्यगन्धं ।
पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ॥ ३.१८९.२० ॥
श्रद्धेने सत्यव्रती होऊन जे अग्नीत आहुती देतात आणि हवनातून उरलेले अन्न खातात, ते पुण्यगंधाने भरलेले गोलोक प्राप्त करतात; परम देव आणि सत्य पाहतात.
3.189.21
क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे ।
कर्मोदये बुद्दिमभिप्रविष्टाम्।
प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य ।
पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे ॥ ३.१८९.२१ ॥
हे सुभगे, परलोकाच्या अवस्थेत, कर्मोदयाच्या वेळी, बुद्धीत प्रविष्ट झालेल्या क्षेत्रज्ञरूप प्रज्ञादेवीचा विचार करून मी तुला विचारतो: हे सुंदर रूपे, तू कोण आहेस?
3.189.22
अग्निहोत्रादहमभ्यागताऽस्मि ।
विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय।
त्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं ।
भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत् ॥ ३.१८९.२२ ॥
अग्निहोत्रातून मी आले आहे; श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे संशय छेदण्यासाठी. तुझ्या संयोगाने मी हे सांगते—भावात स्थिर राहून, सत्य अर्थ जसाच्या तसा.
3.189.23
न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति ।
विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः।
रूपं च ते दिव्यमनन्तकान्ति ।
प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि ॥ ३.१८९.२३ ॥
तुझ्यासारखी कोणीच नाही; श्रीदेवीसारखी तू अत्यंत तेजस्वी दिसतेस. तुझे रूप दिव्य आणि अनंत कांतीचे आहे; हे सुभगे, तू प्रज्ञादेवीला धारण करतेस.
3.189.24
श्रेष्ठानि यानि द्विपदांवरिष्ठ ।
यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति।
तैरेव चाहं संप्रवृद्धा भवामि ।
चाप्यायिता रूपवती च विप्र ॥ ३.१८९.२४ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, यज्ञांमध्ये विद्वान जे श्रेष्ठ पदार्थ अर्पण करतात, त्यानेच मी नीट वाढते; त्यानेच पोषित होऊन मी रूपवती होते, हे विप्रा.
3.189.25
यच्चापि पात्रमुपयुज्यते ह ।
वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा।
दिव्येन रूपेण प्रज्ञया च ।
तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन् ॥ ३.१८९.२५ ॥
लाकडाचे, लोखंडाचे किंवा मातीचे जे पात्र वापरले जाते, ते दिव्य रूपाने आणि प्रज्ञेने (घडवलेले असावे); त्यानेच सिद्धी मिळते, हे जाण, हे विद्वान.
3.189.26
परं पुराणं तमहं न वेद्मि ॥ ३.१८९.२६ ॥
त्या परम पुरातनाला मी जाणत नाही.
3.189.27
तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः ।
परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम्।
स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगै-
स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः ॥ ३.१८९.२७ ॥
त्या परमाला वेदज्ञ शरण गेले; परमांहूनही परम म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या पुरातनाला, स्वाध्याय, दान, व्रत आणि पुण्ययोगाने तपोधन, शोकरहित व मुक्त झाले.
3.189.28
तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः ।
सहस्रशाखो विपुलो विभाति।
तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति ।
मधूदकप्रस्रवणाः सुपुण्याः ॥ ३.१८९.२८ ॥
त्याच्या मध्यभागी पुण्यगंधाचा, सहस्र फांद्यांचा, विशाल असा एक वेतस वृक्ष शोभतो. त्याच्या मुळातून नद्या वाहतात; मधुर जलाचे झरे, अत्यंत पुण्यमय.
3.189.29
शाखांशाखां महानद्यः संयान्ति सिकताशयाः ।
धानापूपा मांसशाकाः सदापायसकर्दमाः ॥ ३.१८९.२९ ॥
फांदीफांदीतून महानद्या वाळूच्या शय्येवरून वाहतात; भाजलेले धान्य व पोळ्या, मांस व भाजी, नेहमी खिरीच्या चिखलाने युक्त.
3.189.30
यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ।
ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने ॥ ३.१८९.३० ॥
अग्नी ज्यांचे मुख आहे असे देव, इंद्रासह व मरुद्गणांसह, श्रेष्ठ यज्ञांनी पूजिले गेले; हे मुने, तेच परम पद.