મહાભારત · અધ્યાય 3.190
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.190.1
ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह ।
कथयस्वति चरितं मनोर्वैवस्वतस्य च ॥ ३.१९०.१ ॥
ત્યારે તે પાંડવે ફરી માર્કંડેયને કહ્યું, "વૈવસ્વત મનુનું ચરિત્ર કહો."
3.190.2
विवस्वतः सुतो राजन्महर्षिः सुप्रतापवान् ।
बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ॥ ३.१९०.२ ॥
હે રાજન, વિવસ્વાનનો પુત્ર અતિ પ્રતાપી મહર્ષિ થયો. હે નરશ્રેષ્ઠ, તેની કાંતિ પ્રજાપતિ સમાન હતી.
3.190.3
ओजसातेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः ।
अतिचक्राम पितरं मनुः स्वंच पितामहम् ॥ ३.१९०.३ ॥
ઓજ, તેજ, લક્ષ્મી અને તપમાં ખાસ કરીને મનુએ પોતાના પિતાને અને પોતાના દાદાને પણ વટાવી દીધા.
3.190.4
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः ।
एकपादस्थितस्तीव्रं चकार सुमहत्तपः ॥ ३.१९०.४ ॥
વિશાલા અને બદરીમાં તે નરાધિપ બાહુઓ ઊંચા કરીને, એક પગે ઊભો રહીને અતિ તીવ્ર મહાન તપ કરવા લાગ્યો.
3.190.5
अवाकूशिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम् ।
सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा ॥ ३.१९०.५ ॥
માથું નીચું નમાવીને, આંખો પલક માર્યા વિના દૃઢતાથી રાખીને, તેણે ત્યારે દસ હજાર વર્ષ ઘોર તપ કર્યું.
3.190.6
तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम् ।
चीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत् ॥ ३.१९०.६ ॥
એક વાર તપ કરતા, ભીના વલ્કલ અને જટા ધારણ કરેલા તેની પાસે ચીરિણીના કિનારે આવીને એક માછલીએ આ વચન કહ્યું.
3.190.7
भगवन्क्षुद्रमत्स्येस्मि बलवद्भ्यो भयंमम ।
मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत ॥ ३.१९०.७ ॥
હે ભગવન્, હું એક નાની માછલી છું; બળવાન જીવોથી મને ભય છે. હે સુવ્રત, માછલીઓથી મારી રક્ષા કરવી આપને યોગ્ય છે.
3.190.8
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्यं विशेषतः ।
भक्षयन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी ॥ ३.१९०.८ ॥
બળવાન માછલીઓ નબળી માછલીને, ખાસ કરીને માછલીને, હંમેશાં ખાઈ જાય છે; આ અમારી વિહિત સનાતન આજીવિકા છે.
3.190.9
तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः ।
त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृतेप्रतिकृतं तव ॥ ३.१९०.९ ॥
તેથી ભયના મહાપ્રવાહમાં ડૂબતા મને, ખાસ કરીને, બચાવવું આપને યોગ્ય છે. આપના ઉપકારનો બદલો હું અવશ્ય વાળીશ.
3.190.10
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाऽभिपरिप्लुतः ।
मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम् ॥ ३.१९०.१० ॥
માછલીના વચનો સાંભળીને કરુણાથી ભરાયેલા વૈવસ્વત મનુએ પોતે પોતાના હાથે તે માછલીને ઉપાડી લીધી.
3.190.11
उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः ।
अलिञ्जरे प्राक्षिपत्तं चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥ ३.१९०.११ ॥
વૈવસ્વત મનુ તે માછલીને પાણીના કિનારે લઈ જઈને, ચંદ્રકિરણ જેવી પ્રભાવાળી તે માછલીને એક ઘડામાં નાખી.
3.190.12
स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः ।
पुत्रवत्स्वीकरोत्तस्मै मनुर्भावं विशेषतः ॥ ३.१९०.१२ ॥
હે રાજન્, તે માછલી ત્યાં વધવા લાગી, અત્યંત સત્કાર પામતી. મનુએ તેના પ્રત્યે પુત્ર જેવો વિશેષ સ્નેહ રાખ્યો.
3.190.13
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत् ।
अलिञ्जरजले चैव नासौ समभवत्किल ॥ ३.१९०.१३ ॥
પછી ઘણા સમય પછી તે માછલી અતિશય મોટી થઈ ગઈ; ખરેખર તે તે ઘડાના પાણીમાં સમાઈ શકી નહીં.
3.190.14
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत ।
भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय ॥ ३.१९०.१४ ॥
પછી તે માછલીએ મનુને જોઈને ફરીથી કહ્યું, 'હે ભગવન્, હવે મારા માટે બીજું સ્થાન સારી રીતે નક્કી કરી આપો.'
3.190.15
उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मनुः ।
तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा ॥ ३.१९०.१५ ॥
પછી તે ભગવાન મનુએ તે ઘડામાંથી તે માછલીને ઉપાડી અને તેને એક મોટી વાવમાં લઈ ગયા.
3.190.16
तत्रतं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय ।
अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून् ॥ ३.१९०.१६ ॥
ત્યાં મનુએ તેને નાખી દીધી, હે શત્રુનગર જીતનારા; પછી તે માછલી ફરીથી ઘણાં વર્ષો સુધી વધતી રહી.
3.190.17
द्वियोजनायता वापी विस्तृताचापि योजनम् ।
तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन ॥ ३.१९०.१७ ॥
તે વાવ બે યોજન લાંબી અને એક યોજન પહોળી હતી; છતાં હે કમળનયન, તે માછલી તેમાં પણ સમાઈ નહીં.
3.190.18
विचेष्टितुं च कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशांपते ।
मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत ॥ ३.१९०.१८ ॥
હે કૌંતેય, હે પ્રજાપતિ, તે વાવમાં તે માછલીને હલનચલન પણ કરવું મુશ્કેલ હતું; ત્યારે તે માછલીએ મનુને જોઈને ફરીથી વાત કરી.
3.190.19
नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रियाम् ।
गङ्गां नांत्रापि शक्तोस्मि वस्तुं मतिमतांवर ॥ ३.१९०.१९ ॥
હે ભગવાન, હે સાધુ, મને સમુદ્રની પ્રિય મહિષી ગંગા પાસે લઈ જાઓ. અહીં રહેવા પણ હું સમર્થ નથી, હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ.
3.190.20
निदेशे हि मया तुभ्यं स्थातव्यमनसूयता ।
वृद्धिर्हि परमा प्राप्ता त्वत्कृते हि मयाऽनघ ॥ ३.१९०.२० ॥
તારા આદેશમાં ઈર્ષ્યા વિના મારે રહેવું જોઈએ. હે નિષ્પાપ, તારા કારણે જ મને પરમ વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે.
3.190.21
एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी ।
नदीं गङ्गां तत्रचैनं स्वयं प्राक्षिपदेव च ॥ ३.१९०.२१ ॥
આમ કહેવાયા પછી, સંયમી ભગવાન મનુએ માછલીને લઈ જઈને ગંગા નદીમાં ત્યાં પોતે જ તેને ફેંકી દીધી.
3.190.22
स तत्र ववृधे मत्स्यः कंचित्रालमरिंदम ।
गतः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत् ॥ ३.१९०.२२ ॥
હે શત્રુદમન, તે માછલી ત્યાં થોડા સમય સુધી વધી. પછી મનુને જોઈને માછલીએ આ વચનો કહ્યાં.
3.190.23
गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो ।
समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति ॥ ३.१९०.२३ ॥
હે પ્રભુ, ગંગામાં મારી વિશાળતાને કારણે હું હલી પણ શકતી નથી. મને ઝડપથી સમુદ્ર સુધી લઈ જાઓ. પ્રસન્ન થાઓ, હે ભગવાન.
3.190.24
उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् ।
समुद्रमनयत्पार्त तत्रचैनमवासृजत् ॥ ३.१९०.२४ ॥
પછી મનુએ પોતે ગંગાના જળમાંથી માછલીને ઉપાડીને સમુદ્ર સુધી લઈ જઈને ત્યાં તેને છોડી મૂકી.
3.190.25
सुमहानपि मत्स्यस्तु स मनोर्नयतस्तदा ।
आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै ॥ ३.१९०.२५ ॥
તે માછલી અતિશય મોટી હોવા છતાં, મનુ તેને લઈ જતા હતા ત્યારે તે ઇચ્છા મુજબ ઊંચકી શકાય એવી અને સ્પર્શ તથા ગંધમાં સુખદ બની ગઈ.
3.190.26
यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो ननुना तदा ।
तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥ ३.१९०.२६ ॥
જ્યારે મનુએ તે માછલીને સમુદ્રમાં નાખી, ત્યારે માછલીએ હસતાં હસતાં મનુને આ વચન કહ્યું.
3.190.27
भगवन्हि कृता रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः ।
प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम ॥ ३.१९०.२७ ॥
હે ભગવન્, તમે મારી સર્વ રીતે, વિશેષ રૂપે રક્ષા કરી છે; હવે સમય પ્રમાણે જે કાર્ય કરવાનું છે તે મારી પાસેથી સાંભળો.
3.190.28
अचिराद्भगवन्बौममिदं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति ॥ ३.१९०.२८ ॥
હે ભગવન્, જલદી આ ભૂમિજ સ્થાવર અને જંગમ સર્વ, હે મહાભાગ, પ્રલયને પામશે.
3.190.29
संप्रक्षालनकालोऽयंलोकानां समुपस्थितः ।
तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्ययत्ते हितमनुत्तमम् ॥ ३.१९०.२९ ॥
લોકોને શુદ્ધ કરવાનો આ સમય આવી પહોંચ્યો છે; તેથી આજે હું તમને તમારું સર્વોત્તમ હિત જણાવું છું.
3.190.30
त्रसानां स्तावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति ।
तस्य सर्वस् संप्राप्तः कालः परमदारुणः ॥ ३.१९०.३० ॥
ત્રસ અને સ્થાવર જીવોમાંથી જે ચાલે છે અને જે નથી ચાલતાં, તે સર્વને માટે અત્યંત ભયંકર કાળ આવી પહોંચ્યો છે.
3.190.31
नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटारका ।
तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने ॥ ३.१९०.३१ ॥
તમારે મજબૂત, દોરડાં બાંધેલી એક નાવ બનાવડાવવી. હે મહામુનિ, ત્યાં સપ્તર્ષિઓ સાથે ચઢી જજો.
3.190.32
बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा ।
तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः ॥ ३.१९०.३२ ॥
મેં પહેલાં કહેલાં બધાં બીજ ભાગ પાડીને સારી રીતે સાચવીને એ નાવમાં ચઢાવજો.
3.190.33
नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्ततो मुनिजनप्रिय ।
आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस ॥ ३.१९०.३३ ॥
નાવમાં ઊભા રહીને મારી રાહ જોજો, હે મુનિજનપ્રિય. હું શૃંગી રૂપે આવીશ; તેના વડે તમે મને ઓળખશો, હે તાપસ.
3.190.34
एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोसि व्रजाम्यहम् ।
ता न शक्या महत्यो वै आपस्तर्तुं मया विना।
नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं मे त्वया विभो ॥ ३.१९०.३४ ॥
આ બધું તમારે આ રીતે જ કરવાનું છે; તમને કહી દીધું છે, હવે હું જાઉં છું. આ મોટા જળરાશિને મારા વિના પાર કરવું શક્ય નથી. હે વિભો, મારા આ વચનમાં તમારે જરાય શંકા ન કરવી.
3.190.35
एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत ।
जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम् ॥ ३.१९०.३५ ॥
'આ રીતે કરીશ' એમ કહીને તેણે તે માછલીને ઉત્તર આપ્યો. પછી એકબીજાની રજા લઈને તેઓ ઇચ્છા મુજબ ચાલ્યા ગયા.
3.190.36
ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह ।
बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा।
नौकया शुभयावीर महोर्मिणमरिंदम ॥ ३.१९०.३६ ॥
ત્યારપછી, હે મહારાજ, માછલીએ કહ્યા પ્રમાણે મનુએ બધાં બીજ લઈને ત્યારે નાવ વડે મોટા મોજાંવાળા સાગરમાં પ્રવાસ કર્યો. હે શુભયાત્રાના વીર, હે શત્રુદમન.
3.190.37
चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपते ।
सच तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय।
शृङ्गी तत्राजगागाशु तदा भरतसत्तम ॥ ३.१९०.३७ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, મનુએ તે માછલી વિશે વિચાર્યું. હે શત્રુનગરવિજેતા, તે માછલીએ તેમનો વિચાર જાણીને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તરત જ શિંગડાવાળી બનીને ત્યાં આવી.
3.190.38
तं दृष्ट्वा मनुजव्याघ्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे ।
शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम् ॥ ३.१९०.३८ ॥
હે મનુષ્યોમાં વ્યાઘ્ર, મનુએ જળસાગરમાં તે શિંગડાવાળી માછલીને જોઈ; કહ્યા પ્રમાણેના રૂપમાં તે પર્વતની જેમ ઊંચી ઊભેલી હતી.
3.190.39
वटारकमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि ।
मनुर्मनुजशार्दूल तस् शृङ्गे न्यवेशयत् ॥ ३.१९०.३९ ॥
પછી મનુએ, હે મનુષ્યોમાં સિંહ, વડના રેસાથી બનેલું દોરડું માછલીના માથા પર, તેના શિંગડા સાથે બાંધ્યું.
3.190.40
संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय ।
वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि ॥ ३.१९०.४० ॥
તે દોરડાથી બંધાયેલી માછલી, હે શત્રુનગરવિજેતા, મોટા વેગથી હોડીને ખારા પાણીમાં ખેંચી ગઈ.
3.190.41
स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर ।
नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा ॥ ३.१९०.४१ ॥
હે મનુષ્યોના સ્વામી, તેઓ તે હોડીથી સમુદ્ર પાર કરી ગયા; તે મોજાંથી નાચતી હોય એમ અને પાણીથી ગર્જતી હોય એમ હતી.
3.190.42
क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ ।
घूर्णते चपलेव स्री मत्ता परपुरंजय ॥ ३.१९०.४२ ॥
તે મહાસાગરમાં મોટા પવનોથી હલાવાયેલી તે હોડી, હે શત્રુનગરવિજેતા, ઉન્મત્ત અને ચંચળ સ્ત્રીની જેમ ઘૂમતી હતી.
3.190.43
नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे ।
सर्वं सलिलमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुङ्गव ॥ ३.१९०.४३ ॥
ન પૃથ્વી દેખાતી, ન દિશાઓ કે ઉપદિશાઓ; બધું જળ જ હતું — આકાશ અને સ્વર્ગ પણ. હે નરશ્રેષ્ઠ!
3.190.44
एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ ।
अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यस्तथैव च ॥ ३.१९०.४४ ॥
ત્યારે જગત આવી ગૂંચવણમાં હતું, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યારે સપ્તર્ષિઓ, મનુ અને મત્સ્ય પણ દેખાયા.
3.190.45
एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः ।
चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये ॥ ३.१९०.४५ ॥
આ રીતે તે મત્સ્ય ઘણાં વર્ષો સુધી, હે રાજન, તે જળરાશિમાં થાક્યા વિના તે નૌકા ખેંચતો રહ્યો.
3.190.46
ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं भरतर्षभ ।
तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन ॥ ३.१९०.४६ ॥
પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હિમાલયનું જે સૌથી ઊંચું શિખર હતું ત્યાં તે મત્સ્યે તે નૌકા ખેંચી, હે કુરુનંદન.
3.190.47
अथाब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः ।
अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम् ॥ ३.१९०.४७ ॥
ત્યારે તે મત્સ્યે હસતાં હસતાં ધીમેથી તે ઋષિઓને કહ્યું: "હિમાલયના આ શિખર પર નૌકાને તરત બાંધો; વિલંબ ન કરો."
3.190.48
सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ ।
नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा ॥ ३.१९०.४८ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, મત્સ્યનું વચન સાંભળીને તે ઋષિઓએ તરત જ હિમાલયના તે શિખર પર તે નૌકા બાંધી.
3.190.49
तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम् ।
ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ३.१९०.४९ ॥
હિમાલયનું તે શ્રેષ્ઠ શિખર 'નૌબંધન' નામે પ્રસિદ્ધ છે; આજે પણ તે વિખ્યાત છે. હે કૌંતેય, હે ભરતર્ષભ, તેને એ જ રીતે જાણ.
3.190.50
अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितस्तदा ।
अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते।
मत्स्यरूपेण यूयं च मयाऽस्मान्मोक्षिता भयात् ॥ ३.१९०.५० ॥
ત્યારે એકત્ર થયેલા તે ઋષિઓને અનિમિષે કહ્યું: "હું પ્રજાપતિ બ્રહ્મા છું; મારાથી શ્રેષ્ઠ કોઈ મળતું નથી. મત્સ્યરૂપે મેં તમને ભયથી મુક્ત કર્યા હતા."
3.190.51
मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुपाः ।
स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्चयच्चेङ्गं यच्चा नेङ्गति ॥ ३.१९०.५१ ॥
મનુ દ્વારા દેવ, અસુર અને મનુષ્યો સહિત સર્વ પ્રજાઓ અને સર્વ લોકો સર્જાવાના છે — જે ચાલે છે અને જે ચાલતું નથી.
3.190.52
तपसा चापि तीव्रेण प्रतिभाऽस्य भविष्यति ।
मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति।
इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः ॥ ३.१९०.५२ ॥
ઉગ્ર તપથી પણ તેની પ્રતિભા થશે; મારી કૃપાથી પ્રજાસર્જનમાં તે મોહને પ્રાપ્ત નહીં થાય." આમ કહીને મત્સ્ય ક્ષણભરમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો.
3.190.53
स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम् ।
प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः ॥ ३.१९०.५३ ॥
પ્રજાઓનું સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી વૈવસ્વત મનુ પોતે જ પ્રજા-સર્જનમાં અત્યંત મૂંઝાયા; ત્યારે તેમણે મહાન તપ કર્યું.
3.190.54
तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे ।
सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ ॥ ३.१९०.५४ ॥
મહાન તપથી યુક્ત થઈ તેમણે ત્યારે સર્જન આરંભ્યું; હે ભરતર્ષભ, મનુએ પોતે યથાવિધિ સર્વ પ્રજાઓને સર્જી.
3.190.55
इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् ।
आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया ॥ ३.१९०.५५ ॥
આ રીતે આ મત્સ્યક નામનું પુરાણ વર્ણવાયું. સર્વ પાપોને હરનારું આ આખ્યાન મેં કહ્યું.
3.190.56
य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः ।
स सुखी सर्वपूर्णार्थः सर्वलोकमियान्नरः ॥ ३.१९०.५६ ॥
જે મનુષ્ય મનુનું આ ચરિત્ર આદિથી નિત્ય સાંભળે છે, તે સુખી થાય છે, તેના સર્વ અર્થ પૂર્ણ થાય છે અને તે સર્વ લોક પામે છે.