महाभारत · अध्याय 3.190
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.190.1
ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह ।
कथयस्वति चरितं मनोर्वैवस्वतस्य च ॥ ३.१९०.१ ॥
तेव्हा तो पांडव पुन्हा मार्कंडेयांना म्हणाला, "वैवस्वत मनूचे चरित्र सांगा."
3.190.2
विवस्वतः सुतो राजन्महर्षिः सुप्रतापवान् ।
बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ॥ ३.१९०.२ ॥
हे राजा, विवस्वानाचा पुत्र अत्यंत प्रतापी महर्षी झाला. हे नरश्रेष्ठा, त्याची कांती प्रजापतीसारखी होती.
3.190.3
ओजसातेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः ।
अतिचक्राम पितरं मनुः स्वंच पितामहम् ॥ ३.१९०.३ ॥
ओज, तेज, लक्ष्मी आणि तप यांत विशेषतः मनूने आपल्या पित्याला आणि स्वतःच्या पितामहालाही मागे टाकले.
3.190.4
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः ।
एकपादस्थितस्तीव्रं चकार सुमहत्तपः ॥ ३.१९०.४ ॥
विशाला आणि बदरीत तो नराधिप बाहू वर उंचावून, एका पायावर उभा राहून अत्यंत तीव्र महान तप करू लागला.
3.190.5
अवाकूशिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम् ।
सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा ॥ ३.१९०.५ ॥
मान खाली वाकवून, डोळे न मिटता दृढपणे ठेवून, त्याने तेव्हा दहा हजार वर्षे घोर तप केले.
3.190.6
तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम् ।
चीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत् ॥ ३.१९०.६ ॥
एके दिवशी तप करणाऱ्या, ओल्या वल्कलांनी आणि जटा धारण केलेल्या त्याच्याजवळ चीरिणीच्या तीरावर येऊन एक मासा हे वचन बोलला.
3.190.7
भगवन्क्षुद्रमत्स्येस्मि बलवद्भ्यो भयंमम ।
मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत ॥ ३.१९०.७ ॥
हे भगवन्, मी एक लहान मासा आहे; बलवानांपासून मला भय आहे. हे सुव्रता, माशांपासून माझे रक्षण करणे तुम्हाला योग्य आहे.
3.190.8
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्यं विशेषतः ।
भक्षयन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी ॥ ३.१९०.८ ॥
बलवान मासे दुर्बल माशाला, विशेषतः माशाला, नेहमी खातात; ही आमची विहित सनातन उपजीविका आहे.
3.190.9
तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः ।
त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृतेप्रतिकृतं तव ॥ ३.१९०.९ ॥
म्हणून भयाच्या महाप्रवाहात बुडणाऱ्या मला, विशेषतः, वाचवणे तुम्हाला योग्य आहे. तुमच्या उपकाराची परतफेड मी नक्की करीन.
3.190.10
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाऽभिपरिप्लुतः ।
मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम् ॥ ३.१९०.१० ॥
माशाचे बोल ऐकून करुणेने व्यापलेल्या वैवस्वत मनूने स्वतःच्या हाताने त्या माशाला उचलले.
3.190.11
उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः ।
अलिञ्जरे प्राक्षिपत्तं चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥ ३.१९०.११ ॥
वैवस्वत मनू त्या माशाला पाण्याच्या काठी नेऊन, चंद्रकिरणांसारख्या तेजस्वी त्या माशाला एका मडक्यात टाकले.
3.190.12
स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः ।
पुत्रवत्स्वीकरोत्तस्मै मनुर्भावं विशेषतः ॥ ३.१९०.१२ ॥
हे राजा, तो मासा तिथे वाढू लागला, अत्यंत सत्कार पावत. मनूने त्याच्यावर पुत्रासारखे विशेष प्रेम केले.
3.190.13
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत् ।
अलिञ्जरजले चैव नासौ समभवत्किल ॥ ३.१९०.१३ ॥
नंतर बराच काळ लोटल्यावर तो मासा अतिशय मोठा झाला; खरोखरच तो त्या घागरीतील पाण्यात मावेना.
3.190.14
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत ।
भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय ॥ ३.१९०.१४ ॥
तेव्हा तो मासा मनूकडे पाहून पुन्हा म्हणाला, 'हे भगवन्, आता माझ्यासाठी दुसरे स्थान नीट ठरवून द्या.'
3.190.15
उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मनुः ।
तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा ॥ ३.१९०.१५ ॥
मग त्या भगवान मनूने त्या घागरीतून तो मासा उचलून एका मोठ्या तळ्यात नेला.
3.190.16
तत्रतं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय ।
अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून् ॥ ३.१९०.१६ ॥
तेथे मनूने तिला सोडले, हे शत्रुनगरविजयी; आणि तो मासा पुन्हा बरीच वर्षे वाढत राहिला.
3.190.17
द्वियोजनायता वापी विस्तृताचापि योजनम् ।
तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन ॥ ३.१९०.१७ ॥
तो तळे दोन योजने लांब व एक योजन रुंद होते; तरीही हे कमलनयना, तो मासा त्यातही मावला नाही.
3.190.18
विचेष्टितुं च कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशांपते ।
मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत ॥ ३.१९०.१८ ॥
हे कौंतेया, हे नरपती, त्या तळ्यात त्या माशाला हालचालही करता येईना; तेव्हा मासा मनूकडे पाहून पुन्हा बोलला.
3.190.19
नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रियाम् ।
गङ्गां नांत्रापि शक्तोस्मि वस्तुं मतिमतांवर ॥ ३.१९०.१९ ॥
हे भगवान, हे साधो, मला समुद्राची प्रिय महिषी गंगेकडे घेऊन जा. येथे राहण्यासही मी समर्थ नाही, हे बुद्धिमानांत श्रेष्ठ.
3.190.20
निदेशे हि मया तुभ्यं स्थातव्यमनसूयता ।
वृद्धिर्हि परमा प्राप्ता त्वत्कृते हि मयाऽनघ ॥ ३.१९०.२० ॥
तुझ्या आज्ञेत मत्सरावाचून मला राहिले पाहिजे. हे निष्पाप, तुझ्यामुळेच मला परम वृद्धी प्राप्त झाली आहे.
3.190.21
एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी ।
नदीं गङ्गां तत्रचैनं स्वयं प्राक्षिपदेव च ॥ ३.१९०.२१ ॥
असे सांगितले गेल्यावर, संयमी भगवान मनूने मत्स्याला नेऊन गंगा नदीत तेथे स्वतः त्याला टाकले.
3.190.22
स तत्र ववृधे मत्स्यः कंचित्रालमरिंदम ।
गतः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत् ॥ ३.१९०.२२ ॥
हे शत्रुदमना, तो मत्स्य तेथे काही काळ वाढला. मग मनूला पाहून मत्स्य हे शब्द बोलला.
3.190.23
गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो ।
समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति ॥ ३.१९०.२३ ॥
हे प्रभो, गंगेत माझ्या विशालतेमुळे मला हालचाल करता येत नाही. मला लवकर समुद्रापर्यंत घेऊन जा. प्रसन्न व्हा, हे भगवान.
3.190.24
उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् ।
समुद्रमनयत्पार्त तत्रचैनमवासृजत् ॥ ३.१९०.२४ ॥
मग मनूने स्वतः गंगेच्या पाण्यातून मत्स्याला उचलून समुद्रापर्यंत नेले आणि तेथे त्याला सोडले.
3.190.25
सुमहानपि मत्स्यस्तु स मनोर्नयतस्तदा ।
आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै ॥ ३.१९०.२५ ॥
तो मासा अतिशय मोठा असूनही, मनू त्याला नेत असताना तो इच्छेनुसार वाहता येण्याजोगा झाला आणि स्पर्शाने व गंधाने सुखकर वाटू लागला.
3.190.26
यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो ननुना तदा ।
तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥ ३.१९०.२६ ॥
मनूने तो मासा समुद्रात टाकला तेव्हा तो मासा हसल्यासारखा होऊन मनूला हे शब्द म्हणाला.
3.190.27
भगवन्हि कृता रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः ।
प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम ॥ ३.१९०.२७ ॥
हे भगवन्, आपण माझे सर्व प्रकारे, विशेषतः रक्षण केलेत; आता जे कर्तव्य वेळेवर करायचे आहे ते माझ्याकडून ऐका.
3.190.28
अचिराद्भगवन्बौममिदं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति ॥ ३.१९०.२८ ॥
हे भगवन्, लवकरच हे पृथ्वीवरील स्थावर आणि जंगम सर्व काही, हे महाभाग, प्रलयाला जाईल.
3.190.29
संप्रक्षालनकालोऽयंलोकानां समुपस्थितः ।
तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्ययत्ते हितमनुत्तमम् ॥ ३.१९०.२९ ॥
लोकांचे प्रक्षालन करण्याची वेळ आली आहे; म्हणून आज मी तुला तुझे परम हित सांगतो.
3.190.30
त्रसानां स्तावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति ।
तस्य सर्वस् संप्राप्तः कालः परमदारुणः ॥ ३.१९०.३० ॥
त्रस आणि स्थावर प्राण्यांमध्ये जे चालते आणि जे चालत नाही, त्या सर्वांसाठी अत्यंत भयंकर काळ आला आहे.
3.190.31
नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटारका ।
तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने ॥ ३.१९०.३१ ॥
तुम्हासाठी मजबूत, दोर बांधलेली एक नाव बनवून घ्यावी. हे महामुने, तिच्यावर सप्तर्षींसह चढावे.
3.190.32
बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा ।
तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः ॥ ३.१९०.३२ ॥
मी पूर्वी सांगितलेली सर्व बीजे भागभागांत नीट जपून त्या नावेत चढवावीत.
3.190.33
नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्ततो मुनिजनप्रिय ।
आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस ॥ ३.१९०.३३ ॥
नावेत उभा राहून माझी वाट पाहा, हे मुनिजनप्रिया. मी शृंगीच्या रूपाने येईन; त्यावरून तू मला ओळखशील, हे तापसा.
3.190.34
एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोसि व्रजाम्यहम् ।
ता न शक्या महत्यो वै आपस्तर्तुं मया विना।
नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं मे त्वया विभो ॥ ३.१९०.३४ ॥
हे सर्व तुला असेच करावयाचे आहे; तुला सांगितले गेले आहे, आता मी जातो. ही मोठी जलसंपत्ती माझ्याविना ओलांडणे शक्य नाही. हे विभो, माझ्या या शब्दांविषयी तू जराही शंका घेऊ नकोस.
3.190.35
एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत ।
जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम् ॥ ३.१९०.३५ ॥
'असेच करीन' असे म्हणून त्याने त्या माशाला उत्तर दिले. मग एकमेकांची रजा घेऊन ते इच्छेप्रमाणे निघून गेले.
3.190.36
ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह ।
बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा।
नौकया शुभयावीर महोर्मिणमरिंदम ॥ ३.१९०.३६ ॥
मग, हे महाराजा, माशाने सांगितल्याप्रमाणे मनूने सर्व बीजे घेऊन त्या वेळी नावेने मोठ्या लाटांच्या सागरात प्रवास केला. हे शुभयात्रेच्या वीरा, हे शत्रुदमना.
3.190.37
चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपते ।
सच तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय।
शृङ्गी तत्राजगागाशु तदा भरतसत्तम ॥ ३.१९०.३७ ॥
हे पृथ्वीपते, मनूने त्या माशाचा विचार केला. हे शत्रुनगरविजेत्या, तो मासा त्याचा विचार जाणून, हे भरतश्रेष्ठा, तत्काळ शिंगे असलेला होऊन तेथे आला.
3.190.38
तं दृष्ट्वा मनुजव्याघ्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे ।
शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम् ॥ ३.१९०.३८ ॥
हे मनुष्यांतील व्याघ्रा, मनूने जलसागरात त्या शिंगे असलेल्या माशाला पाहिले; सांगितल्याप्रमाणे त्या रूपात तो पर्वतासारखा उंच उभा होता.
3.190.39
वटारकमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि ।
मनुर्मनुजशार्दूल तस् शृङ्गे न्यवेशयत् ॥ ३.१९०.३९ ॥
मग मनूने, हे मनुष्यांतील सिंहा, वडाच्या तंतूंनी बनवलेला दोर माशाच्या डोक्यावर, त्याच्या शिंगाला बांधला.
3.190.40
संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय ।
वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि ॥ ३.१९०.४० ॥
त्या दोराने बांधलेला मासा, हे शत्रुनगरविजेत्या, मोठ्या वेगाने नावेला खाऱ्या पाण्यात ओढत नेला.
3.190.41
स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर ।
नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा ॥ ३.१९०.४१ ॥
हे मनुष्यांच्या स्वामी, तो त्या नावेतून समुद्र पार झाला; ती लाटांनी नाचत असल्यासारखी आणि पाण्याने गर्जत असल्यासारखी होती.
3.190.42
क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ ।
घूर्णते चपलेव स्री मत्ता परपुरंजय ॥ ३.१९०.४२ ॥
त्या महासागरात मोठ्या वाऱ्यांनी हलवलेली ती नाव, हे शत्रुनगरविजेत्या, उन्मत्त आणि चंचल स्त्रीप्रमाणे घुमत होती.
3.190.43
नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे ।
सर्वं सलिलमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुङ्गव ॥ ३.१९०.४३ ॥
पृथ्वी दिसत नव्हती, दिशा व उपदिशाही दिसत नव्हत्या; सर्व काही पाणीच होते — आकाश व स्वर्गही. हे नरश्रेष्ठा!
3.190.44
एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ ।
अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यस्तथैव च ॥ ३.१९०.४४ ॥
तेव्हा जग अशा गोंधळात असताना, हे भरतश्रेष्ठा, सप्तर्षी, मनू आणि मत्स्य हे दिसू लागले.
3.190.45
एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः ।
चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये ॥ ३.१९०.४५ ॥
अशा प्रकारे तो मत्स्य अनेक वर्षे, हे राजा, त्या जलराशीत न थकता ती नाव ओढत राहिला.
3.190.46
ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं भरतर्षभ ।
तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन ॥ ३.१९०.४६ ॥
मग, हे भरतश्रेष्ठा, हिमालयाचे जे सर्वोच्च शिखर होते तेथवर त्या माशाने ती नाव ओढली, हे कुरुनंदना.
3.190.47
अथाब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः ।
अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम् ॥ ३.१९०.४७ ॥
तेव्हा तो मासा हसत हळूच त्या ऋषींना म्हणाला, "हिमालयाच्या या शिखरावर ही नाव लगेच बांधा; उशीर करू नका."
3.190.48
सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ ।
नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा ॥ ३.१९०.४८ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, माशाचे बोल ऐकून त्या ऋषींनी तातडीने हिमालयाच्या त्या शिखरावर ती नाव बांधली.
3.190.49
तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम् ।
ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ३.१९०.४९ ॥
हिमालयातील ते श्रेष्ठ शिखर 'नौबंधन' नावाने ओळखले जाते; आजही ते प्रसिद्ध आहे. हे कौन्तेया, हे भरतर्षभा, ते तसेच जाण.
3.190.50
अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितस्तदा ।
अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते।
मत्स्यरूपेण यूयं च मयाऽस्मान्मोक्षिता भयात् ॥ ३.१९०.५० ॥
तेव्हा एकत्र जमलेल्या त्या ऋषींना अनिमिष म्हणाला: "मी प्रजापती ब्रह्मा आहे; माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी आढळत नाही. मत्स्यरूपाने मी तुम्हाला भयातून मुक्त केले."
3.190.51
मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुपाः ।
स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्चयच्चेङ्गं यच्चा नेङ्गति ॥ ३.१९०.५१ ॥
मनूद्वारे देव, असुर व मानवांसह सर्व प्रजा आणि सर्व लोक निर्माण व्हायचे आहेत — जे चालते आणि जे चालत नाही.
3.190.52
तपसा चापि तीव्रेण प्रतिभाऽस्य भविष्यति ।
मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति।
इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः ॥ ३.१९०.५२ ॥
कठोर तपानेही याची प्रतिभा वाढेल; माझ्या कृपेने प्रजासृष्टीत तो मोहात पडणार नाही." असे बोलून मत्स्य क्षणात अदृश्य झाला.
3.190.53
स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम् ।
प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः ॥ ३.१९०.५३ ॥
प्रजा निर्माण करण्याच्या इच्छेने वैवस्वत मनू स्वतःच प्रजासृष्टीत अत्यंत मोहित झाला; तेव्हा त्याने महान तप केले.
3.190.54
तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे ।
सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ ॥ ३.१९०.५४ ॥
महान तपाने युक्त होऊन त्याने तेव्हा सृष्टी करण्यास आरंभ केला; हे भरतर्षभा, मनूने स्वतः यथावत सर्व प्रजा निर्माण केल्या.
3.190.55
इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् ।
आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया ॥ ३.१९०.५५ ॥
अशा प्रकारे हे मात्स्यक नावाचे पुराण सांगितले गेले. सर्व पापांचे हरण करणारे हे आख्यान मी सांगितले.
3.190.56
य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः ।
स सुखी सर्वपूर्णार्थः सर्वलोकमियान्नरः ॥ ३.१९०.५६ ॥
जो मनुष्य मनूचे हे चरित्र आरंभापासून नित्य ऐकतो, तो सुखी होतो, त्याचे सर्व हेतू पूर्ण होतात आणि तो सर्व लोकांना प्राप्त करतो.