મહાભારત · અધ્યાય 3.196
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.196.1
मार्कण्डेयमृषयो ब्राह्मणा युधिष्ठिरश्च ।
पर्यपृच्छन्नृषिः केन दीर्घायुरासीद्बकः ॥ ३.१९६.१ ॥
માર્કંડેય, ઋષિઓ, બ્રાહ્મણો અને યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: ઋષિ બક કયા ઉપાયથી દીર્ઘાયુ બન્યા?
3.196.2
मार्कण्डेयस्तु तान्सर्वान्प्रत्युवाच महातपाः ।
दीर्घायुश्च बकोराजन्नृषिर्नात्र विचारणा ॥ ३.१९६.२ ॥
ત્યારે મહાતપસ્વી માર્કંડેયે તે બધાને ઉત્તર આપ્યો: હે રાજન, ઋષિ બક દીર્ઘાયુ હતા, આમાં સંદેહ નથી.
3.196.3
एतच्छ्रुत्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सह भारत ।
मार्कण्डेयं पर्यपृच्छद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३.१९६.३ ॥
આ સાંભળીને કુંતીપુત્ર ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે, હે ભારત, ભાઈઓ સાથે માર્કંડેયને પૂછ્યું.
3.196.4
बकदाल्भ्यौ महात्मानौ श्रूयेते चिरजीविनौ ।
सखायौ देवराजस् यतावृषी लोकसंमतौ ॥ ३.१९६.४ ॥
બક અને દાલ્ભ્ય, બંને મહાત્મા, ચિરંજીવી મિત્રો હતા એમ સાંભળ્યું છે; તેઓ દેવરાજ સમાન અને લોકમાન્ય ઋષિ હતા.
3.196.5
एतदिच्छामि भगवन्बकशक्रसमागमम् ।
सुखदुःखसमायुक्तं तत्त्वेन कथितं त्वया ॥ ३.१९६.५ ॥
હે ભગવન્, સુખદુઃખથી યુક્ત બક અને શક્રના સમાગમને હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; આપે તે યથાર્થ રીતે કહ્યું છે.
3.196.6
वृत्ते देवासुरे राजन्संग्रामे रोमहर्षणे ।
त्रयाणामपि लोकानामिन्द्रो लोकाधिपोऽभवत् ॥ ३.१९६.६ ॥
હે રાજન, દેવ અને અસુરોનું રોમાંચક યુદ્ધ થયા પછી ઇન્દ્ર ત્રણેય લોકોનો અધિપતિ બન્યો.
3.196.7
सम्यग्वर्षति पर्जन्ये सस्यसंपद उत्तमाः ।
निरामयाः सुधर्मिष्ठाः प्रजा धर्मपरायणाः।
मुदितश्च जनः सर्वः स्वधर्मेषु व्यवस्थितः ॥ ३.१९६.७ ॥
મેઘ સારી રીતે વરસે ત્યારે પાકની ઉત્તમ સમૃદ્ધિ થાય છે. પ્રજા રોગરહિત, અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ અને ધર્મપરાયણ રહે છે. સૌ લોકો આનંદિત રહીને પોતપોતાના ધર્મમાં સ્થિત રહે છે.
3.196.8
ताः प्रजा मुदिताः सर्वा दृष्ट्रा बलनिषूदनः ।
ततस्तु मुदितोराजन्देवराजः शतक्रतुः ॥ ३.१९६.८ ॥
તે સર્વ પ્રજાને આનંદિત જોઈને બલના સંહારક — હે રાજન્, ત્યારે દેવરાજ શતક્રતુ પણ આનંદિત થયા.
3.196.9
ऐरावतं समास्थाय अपश्यन्मुदिताः प्रजाः ।
आश्रमांश्च विचित्रांश् नदीश्च विविधाः शुभाः ॥ ३.१९६.९ ॥
ઐરાવત પર સવાર થઈને તેમણે આનંદિત પ્રજાને જોઈ; વિચિત્ર આશ્રમો અને અનેક શુભ નદીઓ પણ જોઈ.
3.196.10
नगराणि समृद्धानि घेटाञ्जनपदांस्तथा ।
प्रजापालनदक्षांश्च नरेन्द्रान्धर्मचारिणः ॥ ३.१९६.१० ॥
સમૃદ્ધ નગરો, ગામો અને જનપદો, તેમજ પ્રજાપાલનમાં કુશળ અને ધર્માચરણ કરનારા નરેશો પણ (તેમણે જોયા).
3.196.11
उदपानं प्रपा वापी तटाकानि सरांसि च ।
नानाब्रह्रह्मसमाचारैः सेवितानि द्विजोततमैः ॥ ३.१९६.११ ॥
કૂવા, પરબો, વાવ, તળાવ અને સરોવરો — વિવિધ વૈદિક આચાર પાળનારા ઉત્તમ બ્રાહ્મણો દ્વારા સેવાયેલાં.
3.196.12
ततोऽवतीर्य रम्यायां पृथ्व्यां राजञ्छतक्रतुः ।
तत्र रम्ये शिवे देशे बहुवृक्षसमाकुले ॥ ३.१९६.१२ ॥
પછી હે રાજન્, શતક્રતુ રમણીય પૃથ્વી પર ઉતર્યા અને ત્યાં અનેક વૃક્ષોથી ભરેલા તે રમણીય, શુભ પ્રદેશમાં પહોંચ્યા.
3.196.13
पूर्वस्यां दिशि रम्यायां समुद्राभ्याशतो नृप ।
तत्राश्रमपदं रम्यं मृगद्विजनिषेवितम्।
तत्राश्रमपदे रम्ये बकं पश्यति देवराट् ॥ ३.१९६.१३ ॥
હે રાજન, પૂર્વ દિશામાં, સમુદ્રની નજીક એક રમણીય સ્થળ છે. ત્યાં હરણાં અને પક્ષીઓથી સેવાયેલો સુંદર આશ્રમ છે. તે સુંદર આશ્રમમાં દેવરાજે બકને જોયો.
3.196.14
बकस्तु दृष्ट्वा देवेन्द्रं दृढं प्रीतमनाऽभवत् ।
पाद्यासनार्थदानेन फलमूलैरथार्चयत् ॥ ३.१९६.१४ ॥
બકે દેવેન્દ્રને જોઈને અત્યંત પ્રસન્નતા અનુભવી. પાદ્ય અને આસન આપીને તથા ફળમૂળ વડે તેમનો સત્કાર કર્યો.
3.196.15
सुखोपविष्टो वरदस्ततस्तु बलसूदनः ।
ततः प्रश्नं बकं देवं उवाच त्रिदशेश्वरः ॥ ३.१९६.१५ ॥
સુખપૂર્વક બેઠેલા વરદાતા બલસૂદને પછી બકને પ્રશ્ન પૂછીને કહ્યું.
3.196.16
शतं वर्षसहस्राणि मुने जातस्य तेऽनघ ।
समाख्याहि मम ब्रह्मन्किं दुःखं चिरजीविनाम् ॥ ३.१९६.१६ ॥
હે મુનિ, હે નિષ્પાપ, તમારો જન્મ સો હજાર વર્ષ પહેલાંનો છે. હે બ્રાહ્મણ, દીર્ઘજીવીઓને કયું દુઃખ હોય છે તે મને કહો.
3.196.17
अप्रियैः सह संवासः प्रियैश्चापि विनाभवः ।
असद्भिः संप्रयोगश्च तद्दुःखं चिरजीविनाम् ॥ ३.१९६.१७ ॥
અપ્રિય લોકો સાથે રહેવું, પ્રિયજનોથી વિયોગ અને દુષ્ટો સાથે સંગ — એ જ દીર્ઘજીવીઓનું દુઃખ છે.
3.196.18
पुत्रदारविनाशोऽत्र ज्ञातीनां सुहृदामपि ।
परेष्वायत्तता कृच्छ्रं किंनु दुःखतरं ततः ॥ ३.१९६.१८ ॥
અહીં પુત્રો અને પત્નીઓનો વિનાશ, સગાં અને મિત્રોનો પણ વિનાશ, બીજાઓ પર આધાર રાખવાની યાતના — આનાથી વધુ દુઃખદાયી શું હોય?
3.196.19
नान्यद्दुःखतरं किंचिल्लोकेषु प्रतिभाति मे ।
अर्थैर्विहीनः पुरुषः एरैः संपरिभूयते ॥ ३.१९६.१९ ॥
જગતમાં આના કરતાં વધુ દુઃખ બીજું કંઈ મને દેખાતું નથી; ધનહીન માણસ હાથીઓ જેવા (બળવાન) લોકો દ્વારા સંપૂર્ણ તિરસ્કૃત થાય છે.
3.196.20
अकुलानां कुले भावं कुलीनानां कुलक्षयम् ।
संयोगं विप्रयोगं च पश्यन्ति चिरजीविनः ॥ ३.१९६.२० ॥
ચિરજીવી (દેવો) અકુલીનોનું કુલીન કુળમાં જન્મ, કુલીનોના કુળનો નાશ, તથા સંયોગ અને વિયોગ જુએ છે.
3.196.21
अपिप्रत्यक्षमेवैतत्तव देघ शतक्रतो ।
अकुलानां समृद्धानां कथं कुलविपर्ययः ॥ ३.१९६.२१ ॥
હે દેવ, શતક્રતુ (ઇન્દ્ર), આ તો તમારી આંખ સામે જ બની રહ્યું છે. સમૃદ્ધ અકુલીનોના કુળમાં ઊથલપાથલ કેવી રીતે થાય છે?
3.196.22
देवदानवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसाः ।
प्राप्नुवन्ति विपर्यासं किंनु दुःखतरं ततः ॥ ३.१९६.२२ ॥
દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, મનુષ્યો, ઉરગો અને રાક્ષસો પણ વિપર્યય પામે છે; એના કરતાં વધુ દુઃખ શું હોય?
3.196.23
कुले जाताश् क्लिश्यन्ते दौष्कुलेयवशानुगाः ।
आढ्यैर्दरिद्राऽवमताः किंनु दुःखतरं ततः ॥ ३.१९६.२३ ॥
ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા લોકો નીચ કુળના લોકોના વશમાં રહીને ક્લેશ પામે છે; ધનિકો દ્વારા ગરીબો અપમાનિત થાય છે; એના કરતાં વધુ દુઃખ શું હોય?
3.196.24
लोके वैधर्म्यमेतत्तु दृश्ते बहुविस्तरम् ।
हीनज्ञानाश्च हृष्यन्ते क्लिश्यन्ते प्राज्ञकोविदाः।
बहुदुःखपरिक्लेशं मानुष्यमिह दृश्यते ॥ ३.१९६.२४ ॥
જગતમાં આ વિપરીત વ્યવસ્થા વ્યાપકપણે જોવા મળે છે: અલ્પજ્ઞો હર્ષ પામે છે; પ્રાજ્ઞ અને વિદ્વાનો ક્લેશ પામે છે. અહીં માનવજીવન ઘણા દુઃખ અને ક્લેશથી ભરેલું દેખાય છે.
3.196.25
पुनरेव महाभाग देवर्षिगणसेवित ।
समाख्याहि मम ब्रह्मन्किं सुखं चिरजीविनाम् ॥ ३.१९६.२५ ॥
હે મહાભાગ, દેવર્ષિગણોથી સેવિત બ્રહ્મન્, ચિરજીવીઓને સુખ શું છે તે મને ફરી કહો.
3.196.26
अष्टमे द्वादशे वाऽपि शाकं यः पचते गृहे ।
कुमित्राण्यनपाश्रित् किं वै सुखतरं ततः ॥ ३.१९६.२६ ॥
આઠમા કે બારમા દિવસે પણ જે ઘરે શાક રાંધે છે, ખરાબ મિત્રો પર આધાર રાખતો નથી — તેના કરતાં વધુ સુખી કોણ?
3.196.27
यत्राहानि न गण्यन्ते नैनमाहुर्महाशनम् ।
अपि शाकं पचानस्य सुखं वै मघवन्गृहे ॥ ३.१९६.२७ ॥
જ્યાં દિવસો ગણાતા નથી, જેને મહાભોજી કહેવાતો નથી — ઘરે શાક રાંધનારને પણ સુખ હોય છે, હે મઘવન્.
3.196.28
आर्जितं स्वेन वीर्येण नाप्यपाश्रित्य कंचन ।
फलशाकमपि श्रेयो भोक्तुं ह्यकृपणं गृहे ॥ ३.१९६.२८ ॥
પોતાના પરાક્રમથી કમાયેલું, કોઈના પર આધાર રાખ્યા વિના — ઘરે ઉદારતાથી ખાધેલાં ફળ અને શાક પણ શ્રેષ્ઠ છે.
3.196.29
परस्य तु गृहे भोक्तुः परिभूतस् नित्यशः ।
सुमृष्टमपि न श्रेयो विकल्पोऽयमतः सताम् ॥ ३.१९६.२९ ॥
પરના ઘરે ભોજન કરનાર હંમેશાં અપમાનિત થાય છે; સારી રીતે રાંધેલું ભોજન પણ તેના માટે શ્રેષ્ઠ નથી — તેથી સજ્જનો માટે આ વિકલ્પ જ નથી.
3.196.30
श्ववद्धि लोलुपो यस्तु परान्नं भोक्तुमिच्छति ।
धिगस्तु तस्य तद्भुक्तं कृपणस् दुरात्मनः ॥ ३.१९६.३० ॥
કૂતરાની જેમ લોભી થઈને જે પરાન્ન ખાવા ઇચ્છે છે, તે કૃપણ દુરાત્માના એ ભોજનને ધિક્કાર છે.
3.196.31
यो दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्च द्विजोत्तमः ।
शिष्टान्यन्नानि यो भुङ्क्ते किं वै सुखतरं ततः ॥ ३.१९६.३१ ॥
જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ અતિથિઓ, સેવકો અને પિતૃઓને આપીને બચેલું અન્ન જમે છે, તેનાથી વધુ સુખદ શું છે?
3.196.32
अतो मृष्टतरं नान्यत्पूतं किंचितच्छतक्रतो ।
दत्त्वा यस्त्वतिथिभ्योऽन्नं भुङ्क्ते तेनैव नित्यशः ॥ ३.१९६.३२ ॥
હે શતક્રતુ! અતિથિઓને અન્ન આપીને જે સદા તેમાંથી જ જમે છે, તેનાથી વધુ મધુર અને પવિત્ર બીજું કંઈ નથી.
3.196.33
तावतां गोसहस्राणां फलं प्राप्नोति दायकः ।
यदेनो यौवनकृतंतत्सर्वं नश्यते ध्रुवम् ॥ ३.१९६.३३ ॥
દાતા તેટલી હજાર ગાયોનું ફળ પામે છે; યૌવનમાં કરેલું જે કોઈ પાપ હોય તે બધું નિશ્ચિતપણે નષ્ટ થાય છે.
3.196.34
रसदक्षिणस् भुक्तस् द्विजस्य तु करे गतम् ।
यद्वारि वारिणा सिञ्चेत्तद्ध्येनस्तरते क्षणात् ॥ ३.१९६.३४ ॥
દ્વિજના હાથમાં રસદક્ષિણા સાથે જમેલું અન્ન, જળથી જળ છાંટવામાં આવે તેમ, પાપને ક્ષણમાં પાર કરાવે છે.
3.196.35
एताश्चान्याश्च वै बह्वीः कथयित्वा कथाः शुभाः ।
बकेन सह देवेन्द्र आपृच्छ्य त्रिदिवं गतः ॥ ३.१९६.३५ ॥
આ અને બીજી ઘણી શુભ કથાઓ કહીને, દેવેન્દ્ર બકથી વિદાય લઈને સ્વર્ગે ગયા.