महाभारत · अध्याय 3.196
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.196.1
मार्कण्डेयमृषयो ब्राह्मणा युधिष्ठिरश्च ।
पर्यपृच्छन्नृषिः केन दीर्घायुरासीद्बकः ॥ ३.१९६.१ ॥
मार्कंडेय, ऋषी, ब्राह्मण आणि युधिष्ठिर यांनी विचारले: ऋषी बक कोणत्या उपायाने दीर्घायुषी झाला?
3.196.2
मार्कण्डेयस्तु तान्सर्वान्प्रत्युवाच महातपाः ।
दीर्घायुश्च बकोराजन्नृषिर्नात्र विचारणा ॥ ३.१९६.२ ॥
तेव्हा महातपस्वी मार्कंडेय त्या सर्वांना म्हणाले: हे राजा, ऋषी बक दीर्घायुषी होते, यात शंका नाही.
3.196.3
एतच्छ्रुत्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सह भारत ।
मार्कण्डेयं पर्यपृच्छद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३.१९६.३ ॥
हे ऐकून कुंतीपुत्र धर्मराज युधिष्ठिर, हे भरता, आपल्या बंधूंसह मार्कंडेयांना विचारते झाले.
3.196.4
बकदाल्भ्यौ महात्मानौ श्रूयेते चिरजीविनौ ।
सखायौ देवराजस् यतावृषी लोकसंमतौ ॥ ३.१९६.४ ॥
बक आणि दाल्भ्य हे दोन महात्मे चिरंजीव सखे होते असे ऐकिवात आहे; ते देवराजासारखे आणि लोकमान्य ऋषी होते.
3.196.5
एतदिच्छामि भगवन्बकशक्रसमागमम् ।
सुखदुःखसमायुक्तं तत्त्वेन कथितं त्वया ॥ ३.१९६.५ ॥
हे भगवन्, सुखदुःखांनी युक्त असा बक आणि शक्र यांचा समागम मला ऐकायचा आहे; तो आपण यथार्थ सांगावा.
3.196.6
वृत्ते देवासुरे राजन्संग्रामे रोमहर्षणे ।
त्रयाणामपि लोकानामिन्द्रो लोकाधिपोऽभवत् ॥ ३.१९६.६ ॥
हे राजा, देव आणि असुर यांच्यातील रोमांचकारी युद्ध संपल्यावर इंद्र तिन्ही लोकांचा अधिपती झाला.
3.196.7
सम्यग्वर्षति पर्जन्ये सस्यसंपद उत्तमाः ।
निरामयाः सुधर्मिष्ठाः प्रजा धर्मपरायणाः।
मुदितश्च जनः सर्वः स्वधर्मेषु व्यवस्थितः ॥ ३.१९६.७ ॥
मेघ चांगला पाऊस पाडतो तेव्हा पिकांची उत्तम समृद्धी होते. प्रजा रोगरहित, अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि धर्मपरायण असते. सर्व लोक आनंदित राहून आपापल्या धर्मात स्थिर असतात.
3.196.8
ताः प्रजा मुदिताः सर्वा दृष्ट्रा बलनिषूदनः ।
ततस्तु मुदितोराजन्देवराजः शतक्रतुः ॥ ३.१९६.८ ॥
ती सर्व प्रजा आनंदित झालेली पाहून बलनिषूदनाने — हे राजन, तेव्हा देवराज शतक्रतूही आनंदित झाला.
3.196.9
ऐरावतं समास्थाय अपश्यन्मुदिताः प्रजाः ।
आश्रमांश्च विचित्रांश् नदीश्च विविधाः शुभाः ॥ ३.१९६.९ ॥
ऐरावतावर आरूढ होऊन त्याने आनंदित प्रजा पाहिल्या; विचित्र आश्रम आणि अनेक शुभ नद्याही पाहिल्या.
3.196.10
नगराणि समृद्धानि घेटाञ्जनपदांस्तथा ।
प्रजापालनदक्षांश्च नरेन्द्रान्धर्मचारिणः ॥ ३.१९६.१० ॥
समृद्ध नगरे, गावे आणि जनपदे, तसेच प्रजापालनात कुशल आणि धर्माचरण करणारे नरेशही त्याने पाहिले.
3.196.11
उदपानं प्रपा वापी तटाकानि सरांसि च ।
नानाब्रह्रह्मसमाचारैः सेवितानि द्विजोततमैः ॥ ३.१९६.११ ॥
विहिरी, पाणपोया, पायऱ्यांच्या विहिरी, तळी आणि सरोवरे — विविध वैदिक आचार पाळणाऱ्या उत्तम ब्राह्मणांनी सेविलेली.
3.196.12
ततोऽवतीर्य रम्यायां पृथ्व्यां राजञ्छतक्रतुः ।
तत्र रम्ये शिवे देशे बहुवृक्षसमाकुले ॥ ३.१९६.१२ ॥
मग हे राजा, शतक्रतू रमणीय पृथ्वीवर उतरला आणि तेथे अनेक वृक्षांनी व्यापलेल्या त्या रमणीय, शुभ प्रदेशात आला.
3.196.13
पूर्वस्यां दिशि रम्यायां समुद्राभ्याशतो नृप ।
तत्राश्रमपदं रम्यं मृगद्विजनिषेवितम्।
तत्राश्रमपदे रम्ये बकं पश्यति देवराट् ॥ ३.१९६.१३ ॥
हे राजा, पूर्व दिशेला, समुद्राजवळ एक रमणीय स्थान आहे. तेथे हरिण व पक्ष्यांनी भरलेला एक सुंदर आश्रम आहे. त्या सुंदर आश्रमात देवराजाने बकाला पाहिले.
3.196.14
बकस्तु दृष्ट्वा देवेन्द्रं दृढं प्रीतमनाऽभवत् ।
पाद्यासनार्थदानेन फलमूलैरथार्चयत् ॥ ३.१९६.१४ ॥
बकाने देवेंद्राला पाहून अत्यंत आनंद झाला. पाद्य व आसन देऊन आणि फळमुळांनी त्याने त्यांचा सत्कार केला.
3.196.15
सुखोपविष्टो वरदस्ततस्तु बलसूदनः ।
ततः प्रश्नं बकं देवं उवाच त्रिदशेश्वरः ॥ ३.१९६.१५ ॥
सुखाने बसलेला वरदाता बलसूदन मग बकाला प्रश्न विचारून म्हणाला.
3.196.16
शतं वर्षसहस्राणि मुने जातस्य तेऽनघ ।
समाख्याहि मम ब्रह्मन्किं दुःखं चिरजीविनाम् ॥ ३.१९६.१६ ॥
हे मुनी, हे निष्पाप, तुझा जन्म शेकडो हजारो वर्षांपूर्वीचा आहे. हे ब्रह्मन्, दीर्घजीवींना कोणते दुःख असते ते मला सांग.
3.196.17
अप्रियैः सह संवासः प्रियैश्चापि विनाभवः ।
असद्भिः संप्रयोगश्च तद्दुःखं चिरजीविनाम् ॥ ३.१९६.१७ ॥
अप्रियांसोबत राहणे, प्रियजनांपासून वियोग आणि दुष्टांचा संग — हेच दीर्घजीवींचे दुःख आहे.
3.196.18
पुत्रदारविनाशोऽत्र ज्ञातीनां सुहृदामपि ।
परेष्वायत्तता कृच्छ्रं किंनु दुःखतरं ततः ॥ ३.१९६.१८ ॥
येथे पुत्र व पत्नींचा नाश, नातेवाईक व मित्रांचाही नाश, दुसऱ्यांवर अवलंबून राहण्याचे कष्ट — यापेक्षा अधिक दुःखदायी काय असेल?
3.196.19
नान्यद्दुःखतरं किंचिल्लोकेषु प्रतिभाति मे ।
अर्थैर्विहीनः पुरुषः एरैः संपरिभूयते ॥ ३.१९६.१९ ॥
जगात यापेक्षा अधिक दुःख मला दुसरे काही दिसत नाही; धनहीन पुरुषाचा हत्तींसारख्या (बलवान) लोकांकडून पूर्ण अपमान होतो.
3.196.20
अकुलानां कुले भावं कुलीनानां कुलक्षयम् ।
संयोगं विप्रयोगं च पश्यन्ति चिरजीविनः ॥ ३.१९६.२० ॥
दीर्घजीवी (देव) अकुलीनांचे कुलीन कुलात जन्म घेणे, कुलीनांच्या कुलाचा नाश, तसेच संयोग आणि वियोग पाहतात.
3.196.21
अपिप्रत्यक्षमेवैतत्तव देघ शतक्रतो ।
अकुलानां समृद्धानां कथं कुलविपर्ययः ॥ ३.१९६.२१ ॥
हे देवा, शतक्रतो (इंद्रा), हे तर तुझ्या डोळ्यांसमोरच घडत आहे. समृद्ध अकुलीनांच्या कुलात उलथापालथ कशी होते?
3.196.22
देवदानवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसाः ।
प्राप्नुवन्ति विपर्यासं किंनु दुःखतरं ततः ॥ ३.१९६.२२ ॥
देव, दानव, गंधर्व, मनुष्य, उरग आणि राक्षस हेही विपर्यय पावतात; त्यापेक्षा अधिक दुःख कोणते?
3.196.23
कुले जाताश् क्लिश्यन्ते दौष्कुलेयवशानुगाः ।
आढ्यैर्दरिद्राऽवमताः किंनु दुःखतरं ततः ॥ ३.१९६.२३ ॥
उत्तम कुलात जन्मलेले लोक नीच कुलातल्यांच्या अधीन राहून क्लेश भोगतात; श्रीमंतांकडून गरीब अपमानित होतात; त्यापेक्षा अधिक दुःख कोणते?
3.196.24
लोके वैधर्म्यमेतत्तु दृश्ते बहुविस्तरम् ।
हीनज्ञानाश्च हृष्यन्ते क्लिश्यन्ते प्राज्ञकोविदाः।
बहुदुःखपरिक्लेशं मानुष्यमिह दृश्यते ॥ ३.१९६.२४ ॥
जगात ही विपरीत व्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर दिसते: अल्पज्ञ आनंदित होतात आणि प्राज्ञ व विद्वान क्लेश भोगतात. येथे मानवी जीवन मोठ्या दुःखाने आणि क्लेशांनी भरलेले दिसते.
3.196.25
पुनरेव महाभाग देवर्षिगणसेवित ।
समाख्याहि मम ब्रह्मन्किं सुखं चिरजीविनाम् ॥ ३.१९६.२५ ॥
हे महाभाग, देवर्षिगणांनी सेविलेल्या ब्रह्मन्, चिरजीवींना सुख कशात आहे ते मला पुन्हा सांगा.
3.196.26
अष्टमे द्वादशे वाऽपि शाकं यः पचते गृहे ।
कुमित्राण्यनपाश्रित् किं वै सुखतरं ततः ॥ ३.१९६.२६ ॥
अष्टमी किंवा द्वादशीलाही जो घरी भाजी शिजवतो, वाईट मित्रांवर अवलंबून राहत नाही — त्याहून अधिक सुखी कोण?
3.196.27
यत्राहानि न गण्यन्ते नैनमाहुर्महाशनम् ।
अपि शाकं पचानस्य सुखं वै मघवन्गृहे ॥ ३.१९६.२७ ॥
जिथे दिवस मोजले जात नाहीत, ज्याला महाभोजी म्हणत नाहीत — घरी भाजी शिजवणाऱ्यालाही सुख असते, हे मघवन्.
3.196.28
आर्जितं स्वेन वीर्येण नाप्यपाश्रित्य कंचन ।
फलशाकमपि श्रेयो भोक्तुं ह्यकृपणं गृहे ॥ ३.१९६.२८ ॥
स्वतःच्या पराक्रमाने मिळवलेले, कोणावरही अवलंबून न राहता — घरी उदारपणे खाल्लेली फळे व भाजीही श्रेष्ठ.
3.196.29
परस्य तु गृहे भोक्तुः परिभूतस् नित्यशः ।
सुमृष्टमपि न श्रेयो विकल्पोऽयमतः सताम् ॥ ३.१९६.२९ ॥
दुसऱ्याच्या घरी जेवणारा नेहमी अपमानित होतो; उत्तम शिजवलेले अन्नही त्याला श्रेयस्कर नाही — म्हणून सत्पुरुषांसाठी हा पर्यायच नाही.
3.196.30
श्ववद्धि लोलुपो यस्तु परान्नं भोक्तुमिच्छति ।
धिगस्तु तस्य तद्भुक्तं कृपणस् दुरात्मनः ॥ ३.१९६.३० ॥
कुत्र्यासारखा लोभी होऊन जो परान्न खाऊ इच्छितो, त्या कृपण दुरात्म्याच्या त्या भोजनाला धिक्कार असो.
3.196.31
यो दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्च द्विजोत्तमः ।
शिष्टान्यन्नानि यो भुङ्क्ते किं वै सुखतरं ततः ॥ ३.१९६.३१ ॥
जो श्रेष्ठ द्विज अतिथी, सेवक आणि पितरांना देऊन उरलेले अन्न खातो, त्यापेक्षा अधिक सुखकर काय आहे?
3.196.32
अतो मृष्टतरं नान्यत्पूतं किंचितच्छतक्रतो ।
दत्त्वा यस्त्वतिथिभ्योऽन्नं भुङ्क्ते तेनैव नित्यशः ॥ ३.१९६.३२ ॥
हे शतक्रतो! अतिथींना अन्न देऊन जो नेहमी त्यातूनच खातो, त्यापेक्षा अधिक मधुर आणि पवित्र दुसरे काहीही नाही.
3.196.33
तावतां गोसहस्राणां फलं प्राप्नोति दायकः ।
यदेनो यौवनकृतंतत्सर्वं नश्यते ध्रुवम् ॥ ३.१९६.३३ ॥
दाता तितक्या हजार गायींचे फळ प्राप्त करतो; तारुण्यात घडलेले जे काही पाप असेल, ते सर्व निश्चितच नष्ट होते.
3.196.34
रसदक्षिणस् भुक्तस् द्विजस्य तु करे गतम् ।
यद्वारि वारिणा सिञ्चेत्तद्ध्येनस्तरते क्षणात् ॥ ३.१९६.३४ ॥
द्विजाच्या हातात रसदक्षिणेसह खाल्लेले अन्न, पाण्याने पाण्याला शिंपडावे तसे, पापाला क्षणात पार करते.
3.196.35
एताश्चान्याश्च वै बह्वीः कथयित्वा कथाः शुभाः ।
बकेन सह देवेन्द्र आपृच्छ्य त्रिदिवं गतः ॥ ३.१९६.३५ ॥
हे आणि इतर अनेक शुभ कथा सांगून, देवेंद्र बकाचा निरोप घेऊन स्वर्गाला गेला.