મહાભારત · અધ્યાય 3.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.2.1
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः।
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३.२.१ ॥
સવાર થતાં, અક્લિષ્ટ કર્મવાળા તેઓ વનમાં જવા તૈયાર થયા ત્યારે, ભિક્ષાથી જીવતા બ્રાહ્મણો તેમની આગળ ઊભા રહ્યા. ત્યારે રાજા કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે તેમને કહ્યું.
3.2.2
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः ।
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥ ३.२.२ ॥
અમારું સર્વસ્વ, રાજ્ય અને શ્રી હરાઈ ગયાં છે; દુઃખી અમે ફળ, મૂળ અને માંસ ખાઈને વનમાં જઈશું.
3.2.3
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् ।
परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ॥ ३.२.३ ॥
વન દોષોથી ભરેલું છે, ત્યાં ઘણાં હિંસક પ્રાણીઓ અને સરીસૃપો છે; મને લાગે છે કે ત્યાં તમને ચોક્કસ કષ્ટ થશે.
3.2.4
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् ।
किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥ ३.२.४ ॥
બ્રાહ્મણોનું કષ્ટ દેવોને પણ થકવી દે; મારી વાત શી? હે વિપ્રો, તમને ગમે તેમ અહીંથી જ પાછા ફરો.
3.2.5
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः ।
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन ॥ ३.२.५ ॥
હે રાજન્, તમારી જે ગતિ છે તે જ અમારી; તેને અનુસરવા અમે તૈયાર છીએ. હે સદ્ધર્મદર્શી, તમે ભક્ત એવા અમને છોડવા યોગ્ય નથી.
3.2.6
स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते ।
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ॥ ३.२.६ ॥
દેવો પણ ભક્તો પ્રત્યે સ્નેહભર્યાં કર્મો કરે છે; ખાસ કરીને સદાચારનું પાલન કરનારા બ્રાહ્મણો પ્રત્યે.
3.2.7
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः ।
सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ॥ ३.२.७ ॥
બ્રાહ્મણો પ્રત્યે મારી પણ સદા પરમ ભક્તિ છે, હે દ્વિજો. પણ સહાયકોનો આ વિનાશ મને જાણે પીડી રહ્યો છે.
3.2.8
आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा ।
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ॥ ३.२.८ ॥
ફળ, મૂળ અને મૃગ લાવતા મારા એ જ ભાઈઓ હવે શોકથી ઉત્પન્ન દુઃખોથી મોહિત થયા છે.
3.2.9
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च ।
दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ॥ ३.२.९ ॥
દ્રૌપદીના અપમાન અને રાજ્યના હરણથી દુઃખી થયેલા આમને અહીં ક્લેશોમાં નાખવાનું સાહસ મને થતું નથી.
3.2.10
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव ।
स्वयमाहृत्य वन्यानि त्वानुयास्यामहे वयम् ॥ ३.२.१० ॥
હે રાજા, અમારા પોષણની ચિંતા તમારા હૃદયમાં ન રહે. અમે પોતે વનનો આહાર લાવીને તમારી પાછળ ચાલીશું.
3.2.11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिव तव ।
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥ ३.२.११ ॥
હે શિવ, ધ્યાન અને જપથી અમે તમારું કલ્યાણ કરીશું; અનુકૂળ કથાઓથી વનમાં તમારી સાથે આનંદ માણીશું.
3.2.12
एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह ।
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥ ३.२.१२ ॥
આ એમ જ છે, એમાં શંકા નથી; હું બ્રાહ્મણો સાથે આનંદ કરીશ. પણ મારી ન્યૂનતાની ભાવનાથી મને મારો જ તિરસ્કાર થતો દેખાય છે.
3.2.13
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृत्य भोजिनः ।
मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ॥ ३.२.१३ ॥
હું પોતે તમને બધાને લાવીને ભોજન કરતા કેવી રીતે જોઈશ? મારી ભક્તિને કારણે દુઃખ ભોગવતા તમને, અને અયોગ્ય ધૃતરાષ્ટ્રના પાપી પુત્રોને ધિક્કાર છે.
3.2.14
इत्युक्त्वा नृपतिः शोचन्निषसाद महीतले ॥ ३.२.१४ ॥
આમ કહીને, શોક કરતા રાજા ભૂમિ પર બેસી ગયા.
3.2.15
तमध्यात्मरतो विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ।
योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ३.२.१५ ॥
અધ્યાત્મમાં રત, વિદ્વાન, યોગ અને સાંખ્યમાં કુશળ શૌનક નામના દ્વિજે રાજાને આ કહ્યું.
3.2.16
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३.२.१६ ॥
શોકનાં હજારો અને હર્ષનાં સેંકડો કારણો દિવસે દિવસે મૂર્ખમાં પ્રવેશે છે, પંડિતમાં નહીં.
3.2.17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु ।
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ३.२.१७ ॥
જ્ઞાનથી વિરુદ્ધ, ઘણા દોષોવાળાં, કલ્યાણનો ઘાત કરતાં કર્મોમાં તમારા જેવા બુદ્ધિમાન આસક્ત થતા નથી.
3.2.18
अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोभिघातिनीम् ।
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्वय्यवस्थिता ॥ ३.२.१८ ॥
આઠ અંગોવાળી બુદ્ધિ જેને કહે છે, જે સર્વ કલ્યાણનો ઘાત કરે છે, શ્રુતિ-સ્મૃતિથી યુક્ત છે — હે રાજન, તે તમારામાં સ્થિત છે.
3.2.19
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।
ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ ३.२.१९ ॥
સાંભળવાની ઇચ્છા, શ્રવણ, ગ્રહણ, ધારણ, તેમજ ઊહાપોહ, અર્થવિજ્ઞાન અને તત્ત્વજ્ઞાન — આ બુદ્ધિના ગુણ છે.
3.2.20
अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनेष्वपि ।
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ॥ ३.२.२० ॥
ધનસંકટોમાં, કઠિન સ્થિતિઓમાં, આપત્તિઓમાં, પોતાના સ્વજનોમાં પણ — તમારા જેવા લોકો શારીરિક અને માનસિક દુઃખોથી ડગતા નથી.
3.2.21
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा ।
आत्मव्यवस्थानकरागीताः श्लोका महात्मना ॥ ३.२.२१ ॥
સાંભળો, પૂર્વે જનકે જેમ કહ્યું હતું તે હું કહીશ — આત્માને સ્થિર કરનારા, મહાત્માએ ગાયેલા શ્લોક.
3.2.22
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् ।
तयोर्व्याससमासाभ्यांशमोपायमिमं शृणु ॥ ३.२.२२ ॥
મન અને દેહથી ઉત્પન્ન થતાં બે દુઃખોથી જગત પીડાય છે. તેમને શમાવનારો આ ઉપાય સાંભળો — વિસ્તારથી અને સંક્ષેપમાં.
3.2.23
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् ।
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ॥ ३.२.२३ ॥
રોગ, અનિષ્ટનો સ્પર્શ, થાક અને ઇષ્ટનો વિયોગ — આ ચાર કારણોથી શારીરિક દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે.
3.2.24
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् ।
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगबलेन तु ॥ ३.२.२४ ॥
ત્યારે તેના પ્રતિકારથી અને સતત તેનું ચિંતન ન કરવાથી, ક્રિયાયોગના બળથી માનસિક અને શારીરિક પીડાનું શમન થાય છે.
3.2.25
मतिमन्तो व्यथोपेताः शमं प्रागेव कुर्वते ।
मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम् ॥ ३.२.२५ ॥
બુદ્ધિમાન લોકો વ્યથાથી પીડિત થાય ત્યારે પહેલેથી જ મનને શાંત કરે છે — પ્રિય વાર્તાઓ વડે અને મનુષ્યો માટે ભોગસામગ્રી લાવીને.
3.2.26
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते ।
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ॥ ३.२.२६ ॥
માનસિક દુઃખથી શરીર તપાવાય છે — ઘડામાં રહેલું પાણી તપેલા લોખંડના ગોળાથી ગરમ થાય તેમ.
3.2.27
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना ।
प्रशन्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ॥ ३.२.२७ ॥
તેથી જ્ઞાનથી માનસિક દુઃખ શાંત કરવું — પાણીથી અગ્નિ બુઝાવો તેમ. માનસિક દુઃખ શાંત થતાં શારીરિક દુઃખ પણ શાંત થાય છે.
3.2.28
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते ।
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ॥ ३.२.२८ ॥
માનસિક દુઃખનું મૂળ સ્નેહ જ છે એમ જાણવામાં આવે છે. સ્નેહથી જ જીવ આસક્ત થાય છે અને દુઃખના સંયોગને પામે છે.
3.2.29
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च ।
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ॥ ३.२.२९ ॥
દુઃખોનું મૂળ સ્નેહ છે, ભયો પણ સ્નેહથી જ જન્મે છે. શોક, હર્ષ અને શ્રમ — આ બધું સ્નેહથી જ પ્રવર્તે છે.
3.2.30
स्नेहात्कारुण्यरागौ च प्रजास्वीर्ष्यादयस्तथा ।
अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ॥ ३.२.३० ॥
સ્નેહથી જ કરુણા અને રાગ ઉત્પન્ન થાય છે; પ્રજાઓ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા વગેરે પણ એવી જ રીતે. આ બંને શ્રેયસ્કર નથી; તેમાંનું પહેલું વધુ ભારે ગણાયું છે.
3.2.31
कोटराग्निर्यथाऽशेषं समूलं पादपं दहेत् ।
धर्मार्थिनं तथाऽल्पोपि रागदोषो विनाशयेत् ॥ ३.२.३१ ॥
ઝાડના કોટરમાં લાગેલી આગ મૂળ સહિત આખા વૃક્ષને બાળી નાખે છે, તેમ ધર્મ-અર્થના અભિલાષીને થોડો પણ રાગદોષ નષ્ટ કરે છે.
3.2.32
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे ।
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ॥ ३.२.३२ ॥
વિયોગમાં તે ત્યાગી બને છે, પણ સમાગમમાં દોષ જોનાર. વૈરરહિત અને પરિગ્રહરહિત જીવ વૈરાગ્ય પામે છે.
3.2.33
तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् ।
स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ॥ ३.२.३३ ॥
તેથી સ્વપક્ષના લોકો, મિત્રો, ધનસંચય અને પોતાના શરીરથી ઉત્પન્ન થતો સ્નેહ પણ જ્ઞાનથી પાછો વાળવો જોઈએ.
3.2.34
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु ।
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ॥ ३.२.३४ ॥
જ્ઞાનયુક્ત, સંયમી, શાસ્ત્રજ્ઞ અને આત્મસંયમી લોકોમાં સ્નેહ ચોંટતો નથી, જેમ કમળના પાંદડા પર પાણી ચોંટતું નથી.
3.2.35
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते ।
इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते ॥ ३.२.३५ ॥
રાગથી અભિભૂત પુરુષ કામથી ખેંચાય છે. તેનામાં ઇચ્છા જન્મે છે, પછી તૃષ્ણા વધે છે.
3.2.36
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम् ।
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥ ३.२.३६ ॥
તૃષ્ણા ખરેખર સૌથી વધુ પાપી છે; મનુષ્યોમાં સતત ઉદ્વેગ કરનારી; અધર્મથી ભરેલી, ભયંકર અને પાપને અનુસરનારી છે.
3.2.37
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णांत्यजतः सुखम् ॥ ३.२.३७ ॥
દુર્બુદ્ધિઓ માટે જે છોડવી કઠિન છે, ઘડપણમાં પણ જે જીર્ણ થતી નથી, પ્રાણાંતક રોગ જેવી તે તૃષ્ણાને છોડનારને જ સુખ.
3.2.38
अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् ।
विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानलः ॥ ३.२.३८ ॥
તે તૃષ્ણા આદિ-અંત વિનાની છે અને માણસોના દેહની અંદર રહે છે; યોનિમાંથી ન જન્મેલા અગ્નિની જેમ તે જીવોનો નાશ કરે છે.
3.2.39
यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति ।
तथाऽकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ॥ ३.२.३९ ॥
પોતાનામાંથી જન્મેલા અગ્નિથી જેમ ઇંધન નાશ પામે છે, તેમ અસંયમી આત્મા સહજ લોભથી નાશ પામે છે.
3.2.40
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि ।
अर्थिभ्यः कालतस्तस्मान्नित्यमर्थवतां भयम्।
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ ३.२.४० ॥
રાજાથી, જળથી, અગ્નિથી, ચોરોથી, પોતાના સ્વજનોથી પણ, યાચકોથી, કાળથી—તેથી ધનવાનોને સદા ભય; પ્રાણીઓને મૃત્યુનો ભય હોય તેમ ધનવાનોને સદા ભય.
3.2.41
यथा ह्याभिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ॥ ३.२.४१ ॥
આકાશમાં પક્ષીઓ, ભૂમિ પર હિંસક પશુઓ, જળમાં માછલીઓ જેમ શિકારને ખાય છે, તેમ ધનવાનને સૌ ખાય છે.
3.2.42
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थं भजते नृणाम् ।
अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः।
तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ॥ ३.२.४२ ॥
કેટલાકને માટે ધન જ માણસોને અનર્થમાં નાખે છે; ધનને જ શ્રેય માની તેમાં આસક્ત માણસને શ્રેય મળતું નથી. તેથી ધન મેળવવાના સર્વ માર્ગો મનોમોહને વધારનારા છે.
3.2.43
कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च ।
अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ॥ ३.२.४३ ॥
કંજૂસાઈ, ગર્વ અને અભિમાન, ભય તથા ઉદ્વેગ — આ દુઃખો ધનથી ઉત્પન્ન થાય છે એમ જ્ઞાનીઓ જાણે છે; તે દેહધારીઓને થાય છે.
3.2.44
अर्थस्योपार्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ॥ ३.२.४४ ॥
ધન કમાવામાં દુઃખ, કમાયેલાની રક્ષામાં દુઃખ; નાશમાં દુઃખ, ખર્ચમાં પણ દુઃખ — ધનના કારણે જ માણસો આઘાત સહે છે.
3.2.45
अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रवः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ॥ ३.२.४५ ॥
ધન ત્યજવું દુઃખદાયક છે; સંભાળેલું ધન જ શત્રુ બની જાય છે; તે કષ્ટથી મળે છે — તેના નાશનો વિચાર ન કરવો.
3.2.46
असन्तोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ।
अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम्।
तस्मात्संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डितः ॥ ३.२.४६ ॥
અસંતોષમાં રત મૂર્ખો સંતોષ પામતા નથી; પંડિતો સંતોષ પામે છે. તૃષ્ણાનો કોઈ અંત નથી; સંતોષ જ પરમ સુખ છે. તેથી અહીં પંડિતો સંતોષને જ શ્રેષ્ઠ જુએ છે.
3.2.47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचयः ।
ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ ३.२.४७ ॥
યૌવન, રૂપ, જીવન, રત્નસંચય, ઐશ્વર્ય, પ્રિયજનોનો સહવાસ — આ બધું અનિત્ય છે; પંડિત તેમાં આસક્ત થતો નથી.
3.2.48
त्यजेत स च यांस्तस्मात्तज्जान्क्लेशान्सहेत च ।
न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः।
अतश्च धार्मिकैः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते ॥ ३.२.४८ ॥
તેથી તેમનો ત્યાગ કરવો અને તેમાંથી ઉત્પન્ન થતા ક્લેશો સહન કરવા. સંચય કરનાર કોઈ પણ ઉપદ્રવ વિનાનો જોવા મળતો નથી. તેથી ધાર્મિક પુરુષો નિષ્કામ ધનત્યાગની જ પ્રશંસા કરે છે.
3.2.49
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य नरीहता ।
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो ह्यस्पर्शनं नृणाम् ॥ ३.२.४९ ॥
ધર્મ માટે જેને ધનની ઇચ્છા હોય, તેના માટે માણસોમાં ઇચ્છારહિત હોવું શ્રેષ્ઠ છે. કાદવ ધોવા કરતાં તેને ન અડવું જ શ્રેયસ્કર છે.
3.2.50
युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि ।
धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ॥ ३.२.५० ॥
યુધિષ્ઠિર, આ રીતે ધનની બાબતમાં તારે ઇચ્છા ન કરવી જોઈએ. જો તારું કાર્ય ધર્મથી હોય, તો ધનથી ઇચ્છામુક્ત થા.
3.2.51
नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम ।
भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ॥ ३.२.५१ ॥
મારી આ ધનની ઇચ્છા ભોગની લાલસા માટે નથી. હે બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણોના ભરણપોષણ માટે જ હું ઇચ્છું છું, લોભથી નહીં.
3.2.52
कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे ।
भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ॥ ३.२.५२ ॥
હે બ્રાહ્મણ, ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેતો મારા જેવો માણસ પોતાના અનુયાયીઓનું ભરણપોષણ અને રક્ષણ કેવી રીતે ન કરે?
3.2.53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ ३.२.५३ ॥
સર્વ પ્રાણીઓમાં વહેંચીને લેવાનું દેખાય છે. તેવી જ રીતે ગૃહસ્થે રાંધનારાઓને પણ આપવું જોઈએ.
3.2.54
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ३.२.५४ ॥
ઘાસ, ભૂમિ, જળ અને ચોથી સત્ય તથા મધુર વાણી — સજ્જનોના ઘરોમાં આ કદી ખૂટતાં નથી.
3.2.55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥ ३.२.५५ ॥
થાકેલાને શય્યા, ઊભા રહીને થાકેલાને આસન, તરસ્યાને પાણી અને ભૂખ્યાને ભોજન આપવું જોઈએ.
3.2.56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्मः सनातनः।
प्रत्युत्थायाभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनाम् ॥ ३.२.५६ ॥
સ્નેહભરી દૃષ્ટિ, સદ્ભાવ અને મધુર વાણી આપવી; ઊઠીને આસન આપવું — આ સનાતન ધર્મ છે. આગળ વધી સ્વાગત કરવું અને વિધિપૂર્વક સત્કાર કરવો.
3.2.57
अग्निहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिवान्धवाः ।
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च निर्दहेयुरपूजिताः ॥ ३.२.५७ ॥
અગ્નિહોત્ર, બળદ, જ્ઞાતિજનો, અતિથિ અને બાંધવો, પુત્રો, પત્નીઓ અને સેવકો — અપૂજિત રહેશે તો (ગૃહસ્થને) બાળી નાખશે.
3.2.58
आत्मार्थं पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्पशून् ।
न चैकः स्वयमश्नीयाद्विधिवर्जं न निर्वपेत् ॥ ३.२.५८ ॥
પોતાના માટે જ અન્ન ન રાંધવું, વ્યર્થ પશુઓનો વધ ન કરવો; એકલા પોતે ન ખાવું, અને વિધિ વિના આહુતિ ન આપવી.
3.2.59
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ।
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातश्च दीयते ॥ ३.२.५९ ॥
કૂતરાઓ, શ્વપચો અને પક્ષીઓ માટે ભૂમિ પર (અન્ન) વેરવું જોઈએ; આ વૈશ્વદેવ નામનો બલિ છે, જે સાંજે અને સવારે આપવામાં આવે છે.
3.2.60
विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः ।
विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ॥ ३.२.६० ॥
તેથી (ગૃહસ્થે) હંમેશાં વિઘસ ખાનાર અને અમૃતભોજી હોવું જોઈએ; ભોજન પછી બચેલું તે વિઘસ છે, અને યજ્ઞ પછી બચેલું તે અમૃત છે.
3.2.61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ ३.२.६१ ॥
આંખ આપવી, મન આપવું, મધુર સત્ય વાણી આપવી; પાછળ જઈને સેવા કરવી — એ જ પંચદક્ષિણ યજ્ઞ છે.
3.2.62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमद्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत् ॥ ३.२.६२ ॥
રસ્તા પર રહીને, કષ્ટ વિના, થાકેલા અને અગાઉ ન જોયેલા માણસને જે અન્ન આપે છે, તેને મહાન પુણ્યફળ મળે છે.
3.2.63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे ।
तस्य धर्मं परंप्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥ ३.२.६३ ॥
એ રીતે ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને જીવનવૃત્તિ ચલાવનારનો ધર્મ પરમ ધર્મ કહેવાય છે — હે વિપ્ર, તમે તેને કેવું માનો છો?
3.2.64
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ३.२.६४ ॥
અરે, કેટલું મોટું કષ્ટ! આ જગત ઊલટું છે — જેનાથી સજ્જન શરમાય છે, તેનાથી જ દુર્જન ખુશ થાય છે.
3.2.65
शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विषसं बहु ।
मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥ ३.२.६५ ॥
અજ્ઞાની માણસ લિંગ અને પેટ માટે ઘણાં પાપ કરે છે; મોહ અને રાગના વશમાં આવીને ઇન્દ્રિયવિષયોને આધીન થઈ ચાલે છે.
3.2.66
ह्रियते बुध्यमानोपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः ।
विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्धान्तैरिव सारथिः ॥ ३.२.६६ ॥
જાણતો હોવા છતાં માણસ મોહક ઇન્દ્રિયો દ્વારા ખેંચાઈ જાય છે; દુષ્ટ, બેકાબૂ ઘોડાઓથી ગૂંચવાયેલા સારથિની જેમ.
3.2.67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा ।
तद्रा प्रादुर्भवत्यषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥ ३.२.६७ ॥
જ્યારે છ ઇન્દ્રિયો વિષયોને પામે છે, ત્યારે તેમના પૂર્વ સંકલ્પથી જન્મેલું મન પ્રગટ થાય છે.
3.2.68
मनो यस्येन्द्रियस्येह विषयान्याति सेवितुम् ।
वस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ॥ ३.२.६८ ॥
જે ઇન્દ્રિય દ્વારા મન અહીં વિષયોનો ઉપભોગ કરવા દોડે છે, તેને વશ થયેલામાં ઉત્સુકતા જન્મે છે અને પ્રવૃત્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.
3.2.69
ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः ।
विद्धः पतति लोभाग्नौज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ॥ ३.२.६९ ॥
ત્યારે સંકલ્પના બળથી, કામથી, વિષયરૂપી બાણોથી વીંધાયેલો તે લોભની અગ્નિમાં પડે છે, જેમ લોભથી પતંગિયું જ્યોતમાં પડે.
3.2.70
ततो दारैर्विहारैश्च मोहितश्च यथेप्सया ।
महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ॥ ३.२.७० ॥
પછી પત્નીઓ અને વિહારોથી મોહિત થઈને, મનગમતી રીતે, મહામોહના મુખમાં ડૂબેલો તે પોતાને ઓળખતો નથી.
3.2.71
एवं पतति संसारे तासुतास्विह योनिषु ।
अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ॥ ३.२.७१ ॥
આ રીતે તે સંસારમાં, અહીં આ આ યોનિઓમાં પડે છે; અવિદ્યા, કર્મ અને તૃષ્ણાથી ચક્રની જેમ ફેરવાતો.
3.2.72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते ।
जले भुवि तथाऽऽकाशे जायमानः पुनःपुनः ॥ ३.२.७२ ॥
બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધીના પ્રાણીઓમાં તે ફરે છે; જળમાં, ભૂમિ પર અને આકાશમાં વારંવાર જન્મ લેતો.
3.2.73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु ।
ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ॥ ३.२.७३ ॥
આ અબુધોની ગતિ છે; બુધોની ગતિ પણ મારી પાસેથી સાંભળો. જે ધર્મ અને શ્રેયમાં રત છે, મોક્ષમાં રમે છે તે લોકો.
3.2.74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७४ ॥
આ જ વેદવચન છે—કર્મ કર, અને ત્યાગ કર. તેથી આ બધા ધર્મોનું અભિમાનથી આચરણ ન કરવું.
3.2.75
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः ।
अलोभ इतिमार्गोऽयं धर्ममस्याष्टविधः स्मृतः ॥ ३.२.७५ ॥
યજ્ઞ, અધ્યયન, દાન, તપ, સત્ય, ક્ષમા, દમ અને અલોભ—ધર્મનો આ આઠ પ્રકારનો માર્ગ સ્મૃત છે.
3.2.76
अत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयाणपथे स्थितः ।
कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७६ ॥
અહીં પ્રથમ ચતુર્વર્ગ પિતૃયાણ માર્ગ પર સ્થિત છે. 'કરવું જોઈએ' એવું કહેલું કાર્ય અભિમાનથી આચરવું નહીં.
3.2.77
उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा ।
अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥ ३.२.७७ ॥
પરંતુ ઉત્તર દેવયાન માર્ગ સજ્જનો દ્વારા સદા આચરાયેલો છે. વિશુદ્ધાત્માએ આ અષ્ટાંગ માર્ગે જ આચરણ કરવું.
3.2.78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् ।
सम्यग्द्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ॥ ३.२.७८ ॥
સમ્યક્ સંકલ્પના સંબંધથી, સમ્યક્ ઇન્દ્રિયનિગ્રહથી, સમ્યક્ વિશેષ વ્રતોથી અને સમ્યક્ ગુરુસેવાથી.
3.2.79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् ।
सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ॥ ३.२.७९ ॥
યોગ્ય આહારના સંયમથી, યોગ્ય અધ્યયન અને શાસ્ત્રજ્ઞાનથી, યોગ્ય કર્મસંન્યાસથી અને યોગ્ય ચિત્તનિરોધથી.
3.2.80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यवशमागताः ॥ ३.२.८० ॥
આ રીતે સંસારને જીતવાની ઇચ્છાવાળા લોકો કર્મ કરે છે; રાગદ્વેષથી મુક્ત થઈને તેઓ ઐશ્વર્યના વશમાં આવે છે.
3.2.81
रुद्राः साध्यास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथ तथाश्विनौ ।
योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥ ३.२.८१ ॥
રુદ્રો, સાધ્યો, આદિત્યો, વસુઓ તથા બે અશ્વિનીકુમારો, યોગ અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત થઈને આ પ્રજાઓને ધારણ કરે છે.
3.2.82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ॥ ३.२.८२ ॥
હે કૌંતેય, તું પણ એ જ રીતે પૂર્ણ શમનો આશ્રય લઈ તપથી સિદ્ધિ શોધ; હે ભારત, યોગસિદ્ધિ પણ.
3.2.83
पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ॥ ३.२.८३ ॥
પિતા-માતાથી સંબંધિત સિદ્ધિ અને કર્મમય સિદ્ધિ તને પ્રાપ્ત થઈ છે; હવે દ્વિજોના પાલન માટે તપથી સિદ્ધિ શોધ.
3.2.84
सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहम् ।
तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ॥ ३.२.८४ ॥
સિદ્ધો જે જે ઇચ્છે છે તેના પર તેઓ અનુગ્રહ કરે છે; તેથી તપનો સંપૂર્ણ આશ્રય લઈ તારા મનોરથને પૂરો કર.