మహాభారతం · అధ్యాయం 3.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.2.1
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः।
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३.२.१ ॥
తెల్లవారినప్పుడు, చలించని కర్మలు గల వారు అడవికి వెళ్లబోతుండగా, భిక్షాన్నం తినే బ్రాహ్మణులు వారి ముందు నిలిచారు. అప్పుడు రాజు కుంతీపుత్రుడైన యుధిష్ఠిరుడు వారితో అన్నాడు.
3.2.2
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः ।
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥ ३.२.२ ॥
మా సర్వస్వం, రాజ్యం, సిరిసంపదలు అపహరించబడి, దుఃఖితులమై మేము ఫలాలు, దుంపలు, మాంసం తింటూ అడవికి వెళ్తాము.
3.2.3
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् ।
परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ॥ ३.२.३ ॥
అడవి ఎన్నో దోషాలతో నిండి ఉంది, అందులో అనేక క్రూరమృగాలు, సరీసృపాలు ఉన్నాయి; అక్కడ మీకు తప్పక కష్టం కలుగుతుందని నేను భావిస్తున్నాను.
3.2.4
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् ।
किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥ ३.२.४ ॥
బ్రాహ్మణులకు కష్టం దేవతలను కూడా బాధించేది; నా గురించి ఏముంది? బ్రాహ్మణులారా, మీకు ఇష్టమైనట్లు ఇక్కడి నుంచే తిరిగి వెళ్లండి.
3.2.5
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः ।
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन ॥ ३.२.५ ॥
రాజా, మీ మార్గమే మా మార్గం; దానిని అనుసరించడానికే మేము సిద్ధంగా ఉన్నాము. సద్ధర్మాన్ని చూసేవాడా, భక్తులమైన మమ్మల్ని విడిచిపెట్టడం మీకు తగదు.
3.2.6
स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते ।
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ॥ ३.२.६ ॥
దేవతలు కూడా భక్తుల పట్ల స్నేహపూర్వక కార్యాలు చేస్తారు; ముఖ్యంగా సదాచారాన్ని పాటించే బ్రాహ్మణుల పట్ల.
3.2.7
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः ।
सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ॥ ३.२.७ ॥
బ్రాహ్మణుల పట్ల నాకూ ఎల్లప్పుడూ గొప్ప భక్తి ఉంది, ఓ ద్విజులారా. కానీ సహాయకులను కోల్పోవడం నన్ను బాధిస్తోంది.
3.2.8
आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा ।
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ॥ ३.२.८ ॥
పండ్లు, దుంపలు, జింకలను తెచ్చిన నా సోదరులే ఇప్పుడు శోకజనిత దుఃఖాలతో మోహితులై ఉన్నారు.
3.2.9
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च ।
दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ॥ ३.२.९ ॥
ద్రౌపది అవమానం, రాజ్యాపహరణంతో దుఃఖించిన వీరిని ఇక్కడ క్లేశాలలో ముంచడానికి నేను సాహసించలేను.
3.2.10
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव ।
स्वयमाहृत्य वन्यानि त्वानुयास्यामहे वयम् ॥ ३.२.१० ॥
రాజా, మా పోషణ గురించిన చింత నీ హృదయంలో ఉండకూడదు. మేమే అడవి ఫలాలు తెచ్చి నిన్ను అనుసరిస్తాము.
3.2.11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिव तव ।
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥ ३.२.११ ॥
ఓ శుభుడా, ధ్యానం, జపంతో నీకు మేలు చేస్తాము; అనుకూలమైన కథలతో అడవిలో నీతో ఆనందిస్తాము.
3.2.12
एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह ।
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥ ३.२.१२ ॥
ఇది అలాగే ఉంది, సందేహం లేదు; బ్రాహ్మణులతో నేను రమిస్తాను. కానీ నా న్యూనతా భావం వల్ల నన్ను నేనే తిరస్కరించుకుంటున్నట్లు కనిపిస్తోంది.
3.2.13
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृत्य भोजिनः ।
मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ॥ ३.२.१३ ॥
నేనే మిమ్మల్ని అందరినీ తీసుకువచ్చి భోజనం చేస్తుండగా ఎలా చూడగలను? నా భక్తి వల్ల బాధపడుతున్న మిమ్మల్ని, అనర్హులైన ధృతరాష్ట్రుని పాపుల పుత్రులను ధిక్కరిస్తున్నాను.
3.2.14
इत्युक्त्वा नृपतिः शोचन्निषसाद महीतले ॥ ३.२.१४ ॥
ఇలా చెప్పి, దుఃఖిస్తూ రాజు నేలపై కూర్చున్నాడు.
3.2.15
तमध्यात्मरतो विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ।
योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ३.२.१५ ॥
ఆధ్యాత్మ చింతనలో నిమగ్నుడైన, విద్వాంసుడైన, యోగ సాంఖ్యాలలో నిపుణుడైన శౌనకుడనే బ్రాహ్మణుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు.
3.2.16
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३.२.१६ ॥
శోకానికి వేయి కారణాలు, ఆనందానికి వందలాది కారణాలు ప్రతిరోజూ మూర్ఖునిలో ప్రవేశిస్తాయి; పండితునిలో కావు.
3.2.17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु ।
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ३.२.१७ ॥
జ్ఞానానికి విరుద్ధమైన, అనేక దోషాలతో కూడిన, శ్రేయస్సును నాశనం చేసే కర్మలలో మీలాంటి బుద్ధిమంతులు ఆసక్తి చూపరు.
3.2.18
अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोभिघातिनीम् ।
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्वय्यवस्थिता ॥ ३.२.१८ ॥
ఎనిమిది అంగాలు గల బుద్ధి అని పిలిచేది, అన్ని శ్రేయస్సులను నాశనం చేసేది, శ్రుతి స్మృతులతో కూడినది — ఓ రాజా, అది నీలో నిలిచి ఉంది.
3.2.19
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।
ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ ३.२.१९ ॥
వినాలనే ఆసక్తి, వినడం, గ్రహించడం, ధరించడం, అలాగే ఊహాపోహం, అర్థవిజ్ఞానం, తత్త్వజ్ఞానం — ఇవే బుద్ధి గుణాలు.
3.2.20
अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनेष्वपि ।
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ॥ ३.२.२० ॥
ధనసంకటాలలో, కఠిన పరిస్థితులలో, ఆపదలలో, స్వజనాల మధ్యలో కూడా — మీ వంటివారు శారీరక, మానసిక దుఃఖాలతో కుంగిపోరు.
3.2.21
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा ।
आत्मव्यवस्थानकरागीताः श्लोका महात्मना ॥ ३.२.२१ ॥
వినండి, పూర్వం జనకుడు ఏవిధంగా చెప్పాడో అది చెబుతాను — ఆత్మను స్థిరపరచే, మహాత్ముడు పాడిన శ్లోకాలను.
3.2.22
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् ।
तयोर्व्याससमासाभ्यांशमोपायमिमं शृणु ॥ ३.२.२२ ॥
మనసు, దేహం నుండి పుట్టిన రెండు దుఃఖాలతో ప్రపంచం పీడించబడుతోంది. వాటిని శమింపజేసే ఈ ఉపాయాన్ని — విస్తారంగా, సంక్షేపంగా — వినండి.
3.2.23
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् ।
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ॥ ३.२.२३ ॥
వ్యాధి, అనిష్టాల స్పర్శ, అలసట, ఇష్టమైనవాటి వియోగం — ఈ నాలుగు కారణాల వల్ల శారీరక దుఃఖం కలుగుతుంది.
3.2.24
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् ।
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगबलेन तु ॥ ३.२.२४ ॥
అప్పుడు దానికి ప్రతీకారం చేయడం వల్ల, నిరంతరం దాని గురించి ఆలోచించకపోవడం వల్ల, మానసిక, శారీరక బాధలు శమిస్తాయి — క్రియాయోగ బలంతో.
3.2.25
मतिमन्तो व्यथोपेताः शमं प्रागेव कुर्वते ।
मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम् ॥ ३.२.२५ ॥
బుద్ధిమంతులు బాధతో బాధపడినప్పుడు ముందుగానే మనసును శాంతపరుస్తారు — ప్రియమైన కథలతో, మనుషులకు భోగాలను తెచ్చి ఇవ్వడంతో.
3.2.26
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते ।
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ॥ ३.२.२६ ॥
మానసిక దుఃఖంతో శరీరం తపింపబడుతుంది — కుండలో ఉన్న నీరు వేడిచేసిన ఇనుప ముద్దతో వేడెక్కినట్లు.
3.2.27
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना ।
प्रशन्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ॥ ३.२.२७ ॥
అందువల్ల జ్ఞానంతో మానసిక దుఃఖాన్ని శాంతింపజేయాలి — నీటితో అగ్నిని చల్లార్చినట్లు. మానసిక దుఃఖం శాంతిస్తే శారీరక దుఃఖం కూడా శాంతిస్తుంది.
3.2.28
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते ।
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ॥ ३.२.२८ ॥
మానసిక దుఃఖానికి మూలం అనుబంధమే అని గుర్తించబడుతుంది. అనుబంధం వల్లనే ప్రాణి చిక్కుకొని దుఃఖంతో కలుస్తుంది.
3.2.29
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च ।
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ॥ ३.२.२९ ॥
దుఃఖాలు అనుబంధం మూలంగా ఉంటాయి; భయాలు కూడా అనుబంధం నుండే పుడతాయి. శోకం, హర్షం, శ్రమ — ఇవన్నీ అనుబంధం వల్లనే ప్రవర్తిస్తాయి.
3.2.30
स्नेहात्कारुण्यरागौ च प्रजास्वीर्ष्यादयस्तथा ।
अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ॥ ३.२.३० ॥
అనుబంధం నుండే కరుణ, రాగం పుడతాయి; ప్రజలపై అసూయ మొదలైనవి కూడా అంతే. ఈ రెండూ శ్రేయస్కరం కావు; వీటిలో మొదటిది మరింత బరువైనదిగా భావించబడుతుంది.
3.2.31
कोटराग्निर्यथाऽशेषं समूलं पादपं दहेत् ।
धर्मार्थिनं तथाऽल्पोपि रागदोषो विनाशयेत् ॥ ३.२.३१ ॥
చెట్టు తొర్రలో రేగిన మంట వేరుతో సహా మొత్తం చెట్టును కాల్చివేసినట్లు, ధర్మార్థులను స్వల్పమైన రాగదోషం కూడా నాశనం చేస్తుంది.
3.2.32
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे ।
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ॥ ३.२.३२ ॥
వియోగంలో త్యాగి అవుతాడు, కానీ కలయికలో దోషాన్ని చూసేవాడు. వైరం లేని, పరిగ్రహం లేని జీవుడు విరాగాన్ని పొందుతాడు.
3.2.33
तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् ।
स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ॥ ३.२.३३ ॥
అందుచేత, స్వపక్షుల పట్ల, మిత్రుల పట్ల, ధనసంచయం పట్ల, తన శరీరం నుండి పుట్టే స్నేహాన్ని కూడా జ్ఞానంతో వెనక్కి మళ్లించాలి.
3.2.34
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु ।
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ॥ ३.२.३४ ॥
జ్ఞానయుక్తులు, సంయమి, శాస్త్రజ్ఞులు, ఆత్మనియంత్రితులైన వారిపై స్నేహం అంటుకోదు; తామరాకుపై నీరు నిలవనట్లు.
3.2.35
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते ।
इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते ॥ ३.२.३५ ॥
రాగానికి లొంగిపోయిన మనిషి కామంచేత లాగబడతాడు. అతనిలో ఇచ్ఛ పుడుతుంది; తరువాత తృష్ణ పెరుగుతుంది.
3.2.36
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम् ।
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥ ३.२.३६ ॥
తృష్ణ నిశ్చయంగా అన్నిటికంటే పాపిష్ఠి; మనుషులలో నిత్య ఉద్వేగాన్ని కలిగించేది; అధర్మంతో నిండినది, భయంకరమైనది, పాపాన్ని అనుసరించేది.
3.2.37
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णांत्यजतः सुखम् ॥ ३.२.३७ ॥
దుర్బుద్ధులకు విడువరానిది, ముసలివాడైనా క్షీణించనిది, ప్రాణాలను హరించే ఆ రోగంలాంటి తృష్ణను విడిచినవానికే సుఖం.
3.2.38
अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् ।
विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानलः ॥ ३.२.३८ ॥
ఆ తృష్ణ ఆది అంతాలు లేనిది; మనుషుల దేహంలోనే ఉండేది; యోనిలో పుట్టని అగ్నిలా ప్రాణులను నాశనం చేస్తుంది.
3.2.39
यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति ।
तथाऽकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ॥ ३.२.३९ ॥
తనలోనుంచే పుట్టిన అగ్నితో ఇంధనం నశించినట్లే, నిగ్రహించని ఆత్మ సహజమైన లోభంతో నశిస్తుంది.
3.2.40
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि ।
अर्थिभ्यः कालतस्तस्मान्नित्यमर्थवतां भयम्।
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ ३.२.४० ॥
రాజు నుంచి, నీటి నుంచి, అగ్ని నుంచి, దొంగల నుంచి, స్వజనుల నుంచి కూడా, యాచకుల నుంచి, కాలం నుంచి—అందువల్ల ధనవంతులకు ఎల్లప్పుడూ భయం; ప్రాణులకు మృత్యువు భయంలా ధనవంతులకు ఎప్పుడూ భయం.
3.2.41
यथा ह्याभिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ॥ ३.२.४१ ॥
ఆకాశంలో పక్షులచేత, భూమిపై క్రూరమృగాలచేత, నీటిలో చేపలచేత ఆహారం తినబడినట్లే, ధనవంతుడు అందరిచేత భక్షించబడతాడు.
3.2.42
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थं भजते नृणाम् ।
अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः।
तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ॥ ३.२.४२ ॥
కొందరికి ధనమే మనుషులను అనర్థంలోకి నెడుతుంది; ధనమే శ్రేయస్సుగా భావించి దానికి అంటుకున్నవాడికి శ్రేయస్సు లభించదు. కాబట్టి ధనార్జన మార్గాలన్నీ మనోమోహాన్ని పెంచేవే.
3.2.43
कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च ।
अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ॥ ३.२.४३ ॥
లోభం, గర్వం, అహంకారం, భయం, ఆందోళన కూడా — ఈ దుఃఖాలు ధనం వల్ల పుట్టేవని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు; ఇవి దేహధారులకు కలుగుతాయి.
3.2.44
अर्थस्योपार्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ॥ ३.२.४४ ॥
ధనాన్ని సంపాదించడంలో దుఃఖం; సంపాదించినదాన్ని కాపాడడంలో దుఃఖం; నష్టంలో దుఃఖం, ఖర్చులో దుఃఖం — ధనకారణంగానే మనుషులు బాధలు పొందుతారు.
3.2.45
अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रवः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ॥ ३.२.४५ ॥
ధనాన్ని విడిచిపెట్టడం దుఃఖం; కాపాడబడిన ధనమే శత్రువులవుతుంది; అది కష్టంతో లభిస్తుంది — దాని నాశనం గురించి చింతించకూడదు.
3.2.46
असन्तोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ।
अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम्।
तस्मात्संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डितः ॥ ३.२.४६ ॥
అసంతృప్తిలో మునిగిన మూఢులు సంతృప్తిని పొందరు; పండితులు సంతృప్తిని పొందుతారు. దాహానికి అంతం లేదు; సంతృప్తియే పరమ సుఖం. కాబట్టి ఇక్కడ పండితులు సంతృప్తినే అత్యున్నతంగా చూస్తారు.
3.2.47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचयः ।
ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ ३.२.४७ ॥
యౌవనం, రూపం, జీవితం, రత్నసంచయం, ఐశ్వర్యం, ప్రియులతో సహవాసం — ఇవన్నీ అనిత్యం; పండితుడు వీటిపై ఆసక్తి చూపడు.
3.2.48
त्यजेत स च यांस्तस्मात्तज्जान्क्लेशान्सहेत च ।
न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः।
अतश्च धार्मिकैः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते ॥ ३.२.४८ ॥
కాబట్టి వాటిని విడిచిపెట్టాలి; వాటి వల్ల కలిగే క్లేశాలను సహించాలి. సంచయం చేసినవాడెవడూ ఉపద్రవం లేకుండా కనిపించడు. అందువల్ల ధార్మికులు కోరికలేని ధనత్యాగాన్నే ప్రశంసిస్తారు.
3.2.49
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य नरीहता ।
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो ह्यस्पर्शनं नृणाम् ॥ ३.२.४९ ॥
ధర్మం కోసం ధనాన్ని కోరేవానికి మనుషులలో కోరిక లేకుండుటే శ్రేష్ఠం. బురదను కడిగేకంటే దాన్ని తాకకుండుటే మేలు.
3.2.50
युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि ।
धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ॥ ३.२.५० ॥
యుధిష్ఠిరా, ఇలా ధనంపై కోరిక పెట్టుకోవడం నీకు తగదు. నీ కార్యం ధర్మంతో ఉంటే, ధనం నుండి కోరికలేనివాడవు కమ్ము.
3.2.51
नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम ।
भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ॥ ३.२.५१ ॥
ఈ నా ధన కాంక్ష భోగాన్ని అనుభవించాలనే కోరికతో కాదు. ఓ బ్రాహ్మణా, బ్రాహ్మణుల పోషణ కోసమే నేను కోరుతున్నాను, లోభంతో కాదు.
3.2.52
कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे ।
भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ॥ ३.२.५२ ॥
ఓ బ్రాహ్మణా, గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్న నా వంటివాడు తన అనుచరులను పోషించి రక్షించకుండా ఎలా ఉండగలడు?
3.2.53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ ३.२.५३ ॥
అన్ని ప్రాణులలోనూ పంచుకోవడం కనిపిస్తుంది. అలాగే గృహస్థుడు వంట చేసుకునే వారికి కూడా ఇవ్వాలి.
3.2.54
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ३.२.५४ ॥
గడ్డి, భూమి, నీరు, నాలుగవదిగా సత్యమైన మధుర వాక్కు — సజ్జనుల గృహాలలో ఇవి ఎప్పుడూ తరగవు.
3.2.55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥ ३.२.५५ ॥
బాధితునికి శయ్యను, నిలబడి అలసినవానికి ఆసనాన్ని, దాహంతో ఉన్నవానికి నీటిని, ఆకలితో ఉన్నవానికి భోజనాన్ని ఇవ్వాలి.
3.2.56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्मः सनातनः।
प्रत्युत्थायाभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनाम् ॥ ३.२.५६ ॥
ప్రేమపూర్వక చూపును, సద్భావాన్ని, మధురవాక్కును ఇవ్వాలి; లేచి ఆసనాన్ని ఇవ్వాలి — ఇదే సనాతన ధర్మం. ఎదురేగి స్వాగతించి యథావిధిగా సత్కరించాలి.
3.2.57
अग्निहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिवान्धवाः ।
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च निर्दहेयुरपूजिताः ॥ ३.२.५७ ॥
అగ్నిహోత్రం, ఎద్దు, బంధువులు, అతిథులు, బంధుమిత్రులు, పుత్రులు, భార్యలు, సేవకులు — పూజింపబడకపోతే (గృహస్థుని) దహించివేస్తారు.
3.2.58
आत्मार्थं पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्पशून् ।
न चैकः स्वयमश्नीयाद्विधिवर्जं न निर्वपेत् ॥ ३.२.५८ ॥
తన కోసమే అన్నం వండకూడదు, వృథాగా పశువులను చంపకూడదు; ఒంటరిగా తానే తినకూడదు, విధి లేకుండా నైవేద్యం అర్పించకూడదు.
3.2.59
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ।
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातश्च दीयते ॥ ३.२.५९ ॥
కుక్కలకు, శ్వపచులకు (చండాలురకు), పక్షులకు నేలపై (ఆహారాన్ని) చల్లాలి; ఇది వైశ్వదేవం అనే బలి; ఇది సాయంత్రం, ఉదయం ఇవ్వబడుతుంది.
3.2.60
विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः ।
विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ॥ ३.२.६० ॥
అందువల్ల (గృహస్థుడు) ఎల్లప్పుడూ విఘసాన్ని (మిగిలిన ఆహారాన్ని) తినేవాడిగా, అమృత భోజనుడిగా ఉండాలి; భుక్తశేషమే విఘసం, యజ్ఞశేషమే అమృతం.
3.2.61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ ३.२.६१ ॥
కన్నును ఇవ్వాలి, మనసును ఇవ్వాలి, మధురమైన సత్యవాక్కును ఇవ్వాలి; వెంట నడిచి సేవ చేయాలి — అదే పంచదక్షిణ యజ్ఞం.
3.2.62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमद्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत् ॥ ३.२.६२ ॥
దారిలో ఉంటూ, ఇబ్బంది లేకుండా, అలసిపోయిన, ఇంతకు ముందు చూడని వ్యక్తికి అన్నం ఇచ్చేవాడికి గొప్ప పుణ్యఫలం లభిస్తుంది.
3.2.63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे ।
तस्य धर्मं परंप्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥ ३.२.६३ ॥
ఈ విధంగా గృహస్థాశ్రమంలో ఉంటూ జీవనం సాగించేవాడిని పరమ ధర్మం అంటారు — ఓ విప్రుడా, నీవు దీన్ని ఎలా భావిస్తావు?
3.2.64
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ३.२.६४ ॥
అయ్యో, ఎంత గొప్ప కష్టం! ఈ ప్రపంచం తలకిందులుగా ఉంది — దేనివల్ల మంచివాడు సిగ్గుపడతాడో, దానివల్ల చెడ్డవాడు సంతోషిస్తాడు.
3.2.65
शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विषसं बहु ।
मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥ ३.२.६५ ॥
అజ్ఞానియైన మనిషి లింగం, కడుపు కోసం ఎన్నో పాపాలు చేస్తాడు; మోహం, రాగం వశమై, ఇంద్రియ విషయాల వశంలో నడుచుకుంటాడు.
3.2.66
ह्रियते बुध्यमानोपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः ।
विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्धान्तैरिव सारथिः ॥ ३.२.६६ ॥
తెలిసినప్పటికీ మనిషి మనోహరమైన ఇంద్రియాల వల్ల ఈడ్వబడతాడు; చెడ్డ, అదుపులేని గుర్రాలవల్ల గందరగోళపడ్డ సారథి ఈడ్వబడినట్లు.
3.2.67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा ।
तद्रा प्रादुर्भवत्यषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥ ३.२.६७ ॥
ఆరు ఇంద్రియాలు విషయాలను చేరినప్పుడు, వాటి పూర్వ సంకల్పం నుండి పుట్టిన మనస్సు ప్రత్యక్షమవుతుంది.
3.2.68
मनो यस्येन्द्रियस्येह विषयान्याति सेवितुम् ।
वस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ॥ ३.२.६८ ॥
ఇక్కడ ఏ ఇంద్రియం వల్ల మనస్సు విషయాలను అనుభవించడానికి పరుగెత్తుతుందో, దానికి వశమైన వానిలో ఆసక్తి కలుగుతుంది, ప్రవృత్తి పుడుతుంది.
3.2.69
ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः ।
विद्धः पतति लोभाग्नौज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ॥ ३.२.६९ ॥
అప్పుడు సంకల్ప బలంతో, కామంతో, విషయాలనే బాణాలతో గుచ్చబడినవాడు లోభాగ్నిలో పడతాడు, దీపజ్వాలలో పురుగు పడినట్లు లోభం వల్ల.
3.2.70
ततो दारैर्विहारैश्च मोहितश्च यथेप्सया ।
महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ॥ ३.२.७० ॥
తరువాత భార్యలతో, విహారాలతో మోహితుడై, తన కోరిక ప్రకారం, మహామోహ ముఖంలో మునిగి, తనను తాను గ్రహించడు.
3.2.71
एवं पतति संसारे तासुतास्विह योनिषु ।
अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ॥ ३.२.७१ ॥
ఈ విధంగా అతడు సంసారంలో, ఇక్కడ ఈ యోనులలో పడిపోతాడు; అవిద్య, కర్మ, తృష్ణల చేత చక్రంలా తిప్పబడుతూ.
3.2.72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते ।
जले भुवि तथाऽऽकाशे जायमानः पुनःपुनः ॥ ३.२.७२ ॥
బ్రహ్మ మొదలు గడ్డి వరకు ఉన్న ప్రాణులలో అతడు తిరుగుతాడు; నీటిలో, భూమిపై, ఆకాశంలో మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మిస్తూ.
3.2.73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु ।
ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ॥ ३.२.७३ ॥
ఇది అబుధుల మార్గం; బుధుల మార్గాన్ని కూడా నా నుండి వినుము. ధర్మంలో, శ్రేయస్సులో ఆసక్తితో, విమోక్షంలో రమించేవారు.
3.2.74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७४ ॥
ఇదే వేద వచనం: కర్మను చేయు, దానిని త్యజించు అని. కాబట్టి ఈ ధర్మాలన్నింటినీ అహంకారంతో ఆచరించకూడదు.
3.2.75
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः ।
अलोभ इतिमार्गोऽयं धर्ममस्याष्टविधः स्मृतः ॥ ३.२.७५ ॥
యజ్ఞం, అధ్యయనం, దానం, తపస్సు, సత్యం, క్షమ, దమం, అలోభం—ఇదే ధర్మానికి ఎనిమిది విధాల మార్గం అని చెప్పబడింది.
3.2.76
अत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयाणपथे स्थितः ।
कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७६ ॥
ఇక్కడ మొదటి చతుర్వర్గం పితృయాన మార్గంలో స్థిరంగా ఉంది. 'చేయవలసినది' అని చెప్పబడిన కార్యాన్ని అహంకారంతో ఆచరించకూడదు.
3.2.77
उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा ।
अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥ ३.२.७७ ॥
అయితే ఉత్తర దేవయాన మార్గం ఎల్లప్పుడూ సజ్జనులచే ఆచరించబడినది. విశుద్ధ ఆత్మ కలవాడు ఈ అష్టాంగ మార్గంలోనే ఆచరించాలి.
3.2.78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् ।
सम्यग्द्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ॥ ३.२.७८ ॥
సరైన సంకల్పంతో అనుబంధం వల్ల, సరైన ఇంద్రియ నిగ్రహం వల్ల, సరైన ప్రత్యేక వ్రతాల వల్ల, సరైన గురుసేవ వల్ల.
3.2.79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् ।
सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ॥ ३.२.७९ ॥
సరైన ఆహార నియమం వలన, సరైన అధ్యయనం మరియు శాస్త్ర జ్ఞానం వలన, సరైన కర్మ-సన్న్యాసం వలన, మరియు సరైన చిత్త-నిరోధం వలన.
3.2.80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यवशमागताः ॥ ३.२.८० ॥
ఈ విధంగా సంసారాన్ని జయించాలని కోరువారు కర్మలు చేస్తారు; రాగద్వేషాల నుండి విముక్తులై, ఐశ్వర్యానికి వశులై ఉంటారు.
3.2.81
रुद्राः साध्यास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथ तथाश्विनौ ।
योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥ ३.२.८१ ॥
రుద్రులు, సాధ్యులు, ఆదిత్యులు, వసువులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినులు, యోగ ఐశ్వర్యంతో కూడినవారై, ఈ ప్రజలను ధరిస్తున్నారు.
3.2.82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ॥ ३.२.८२ ॥
కౌంతేయా, నీవు కూడా అలాగే పూర్ణ శాంతిని ఆశ్రయించి, తపస్సు ద్వారా సిద్ధిని కోరుకో; భారతా, యోగసిద్ధినీ కూడా.
3.2.83
पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ॥ ३.२.८३ ॥
తల్లిదండ్రులతో సంబంధమైన సిద్ధి, కర్మమయమైన సిద్ధి నీకు లభించాయి; ఇప్పుడు ద్విజులను పోషించేందుకు తపస్సు ద్వారా సిద్ధిని కోరుకో.
3.2.84
सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहम् ।
तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ॥ ३.२.८४ ॥
సిద్ధులు ఏది కోరుకుంటారో దానికి అనుగ్రహం చూపుతారు; కాబట్టి తపస్సును పూర్తిగా ఆశ్రయించి నీ మనోరథాన్ని నెరవేర్చుకో.