ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 3.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.2.1
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः।
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३.२.१ ॥
ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਜਦੋਂ ਬਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹ ਗਏ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
3.2.2
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः ।
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥ ३.२.२ ॥
ਸਾਡਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਹੈ; ਦੁਖੀ ਅਸੀਂ ਫਲ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾ ਕੇ ਬਨ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੇ।
3.2.3
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् ।
परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ॥ ३.२.३ ॥
ਬਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜੀਵ ਅਤੇ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ।
3.2.4
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् ।
किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥ ३.२.४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥਕਾ ਦੇਵੇ; ਮੇਰੀ ਕੀ ਗੱਲ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਓ।
3.2.5
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः ।
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन ॥ ३.२.५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਗਤੀ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਹੇ ਸਦਧਰਮ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
3.2.6
स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते ।
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ॥ ३.२.६ ॥
ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ।
3.2.7
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः ।
सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ॥ ३.२.७ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਵੀ ਸਦਾ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ। ਪਰ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
3.2.8
आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा ।
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ॥ ३.२.८ ॥
ਫਲ, ਮੂਲ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਉਹੀ ਭਰਾ ਹੁਣ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
3.2.9
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च ।
दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ॥ ३.२.९ ॥
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਮੈਂ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
3.2.10
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव ।
स्वयमाहृत्य वन्यानि त्वानुयास्यामहे वयम् ॥ ३.२.१० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਡੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਜੰਗਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਾਂਗੇ।
3.2.11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिव तव ।
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥ ३.२.११ ॥
ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਾਂਗੇ; ਅਨੁਕੂਲ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰਮਾਂਗੇ।
3.2.12
एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह ।
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥ ३.२.१२ ॥
ਇਹ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਰਮਾਂਗਾ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਨਿਮਾਣਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਹੀ ਤਿਰਸਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
3.2.13
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृत्य भोजिनः ।
मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ॥ ३.२.१३ ॥
ਮੈਂ ਆਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਖਾਂਦਿਆਂ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪਾਪੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ।
3.2.14
इत्युक्त्वा नृपतिः शोचन्निषसाद महीतले ॥ ३.२.१४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
3.2.15
तमध्यात्मरतो विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ।
योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ३.२.१५ ॥
ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਵਿਦਵਾਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ੌਨਕ ਨਾਮ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
3.2.16
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३.२.१६ ॥
ਦੁੱਖ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਾਰਨ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਮੂਰਖ ਵਿੱਚ ਵੜਦੇ ਹਨ, ਪੰਡਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
3.2.17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु ।
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ३.२.१७ ॥
ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਫਸਦੇ ਨਹੀਂ।
3.2.18
अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोभिघातिनीम् ।
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्वय्यवस्थिता ॥ ३.२.१८ ॥
ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਜਿਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ — ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
3.2.19
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।
ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ ३.२.१९ ॥
ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਰਵਣ, ਗ੍ਰਹਿਣ, ਧਾਰਣ, ਅਤੇ ਊਹਾਪੋਹ, ਅਰਥ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ — ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।
3.2.20
अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनेष्वपि ।
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ॥ ३.२.२० ॥
ਧਨ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਔਖੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ — ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢਹਿੰਦੇ ਨਹੀਂ।
3.2.21
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा ।
आत्मव्यवस्थानकरागीताः श्लोका महात्मना ॥ ३.२.२१ ॥
ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ — ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਗਾਏ ਸਨ।
3.2.22
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् ।
तयोर्व्याससमासाभ्यांशमोपायमिमं शृणु ॥ ३.२.२२ ॥
ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਉਪਾਅ ਸੁਣੋ — ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ।
3.2.23
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् ।
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ॥ ३.२.२३ ॥
ਰੋਗ, ਅਣਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਛੋਹ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
3.2.24
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् ।
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगबलेन तु ॥ ३.२.२४ ॥
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਨਾ ਸੋਚਣ ਨਾਲ, ਕਿਰਿਆ-ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.2.25
मतिमन्तो व्यथोपेताः शमं प्रागेव कुर्वते ।
मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम् ॥ ३.२.२५ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਪਿਆਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਭੋਗ-ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਲਿਆ ਕੇ।
3.2.26
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते ।
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ॥ ३.२.२६ ॥
ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਤਪੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.2.27
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना ।
प्रशन्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ॥ ३.२.२७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਂਗ। ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.2.28
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते ।
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ॥ ३.२.२८ ॥
ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਮੋਹ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.2.29
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च ।
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ॥ ३.२.२९ ॥
ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੋਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਰ ਵੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮਦੇ ਹਨ। ਸੋਗ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ — ਇਹ ਸਭ ਮੋਹ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।
3.2.30
स्नेहात्कारुण्यरागौ च प्रजास्वीर्ष्यादयस्तथा ।
अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ॥ ३.२.३० ॥
ਮੋਹ ਤੋਂ ਹੀ ਤਰਸ ਅਤੇ ਰਾਗ ਜਨਮਦੇ ਹਨ; ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
3.2.31
कोटराग्निर्यथाऽशेषं समूलं पादपं दहेत् ।
धर्मार्थिनं तथाऽल्पोपि रागदोषो विनाशयेत् ॥ ३.२.३१ ॥
ਰੁੱਖ ਦੇ ਖੋਖਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਰਾਗ-ਦੋਸ਼ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
3.2.32
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे ।
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ॥ ३.२.३२ ॥
ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿਆਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ। ਵੈਰ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵ ਵਿਰਾਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.2.33
तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् ।
स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ॥ ३.२.३३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਵੈ-ਪੱਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਧਨ-ਸੰਚਯ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.2.34
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु ।
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ॥ ३.२.३४ ॥
ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਸੰਜਮੀ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
3.2.35
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते ।
इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते ॥ ३.२.३५ ॥
ਰਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।
3.2.36
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम् ।
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥ ३.२.३६ ॥
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਉਦਵੇਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ।
3.2.37
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णांत्यजतः सुखम् ॥ ३.२.३७ ॥
ਜੋ ਦੁਰਬੁੱਧੀਆਂ ਲਈ ਛੱਡਣੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਜੀਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਰਗੀ ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਹੈ।
3.2.38
अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् ।
विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानलः ॥ ३.२.३८ ॥
ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
3.2.39
यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति ।
तथाऽकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ॥ ३.२.३९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਬਾਲਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬੇਕਾਬੂ ਆਤਮਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਲੋਭ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
3.2.40
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि ।
अर्थिभ्यः कालतस्तस्मान्नित्यमर्थवतां भयम्।
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ ३.२.४० ॥
ਰਾਜੇ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ, ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਮੰਗਤਿਆਂ ਤੋਂ, ਸਮੇਂ ਤੋਂ—ਇਸ ਲਈ ਧਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਡਰ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਵਾਂਗ ਧਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਡਰ ਹੈ।
3.2.41
यथा ह्याभिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ॥ ३.२.४१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੂੰਖਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਨਵਾਨ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.2.42
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थं भजते नृणाम् ।
अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः।
तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ॥ ३.२.४२ ॥
ਕਈਆਂ ਲਈ ਧਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਨਰਥ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਧਨ ਨੂੰ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਮਨ ਦਾ ਮੋਹ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
3.2.43
कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च ।
अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ॥ ३.२.४३ ॥
ਕੰਜੂਸੀ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਣ, ਡਰ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ — ਇਹ ਦੁੱਖ ਧਨ ਤੋਂ ਜਨਮਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3.2.44
अर्थस्योपार्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ॥ ३.२.४४ ॥
ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ; ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਖ਼ਰਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ — ਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਲੋਕ ਸੱਟਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
3.2.45
अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रवः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ॥ ३.२.४५ ॥
ਧਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਹੀ ਵੈਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ — ਉਸਦੇ ਨਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ।
3.2.46
असन्तोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ।
अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम्।
तस्मात्संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डितः ॥ ३.२.४६ ॥
ਅਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਮੂਰਖ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਗਿਆਨੀ ਸੰਤੋਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
3.2.47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचयः ।
ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ ३.२.४७ ॥
ਜਵਾਨੀ, ਰੂਪ, ਜੀਵਨ, ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸੰਚਯ, ਐਸ਼ਵਰਜ, ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਥ — ਇਹ ਸਭ ਅਨਿੱਤ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
3.2.48
त्यजेत स च यांस्तस्मात्तज्जान्क्लेशान्सहेत च ।
न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः।
अतश्च धार्मिकैः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते ॥ ३.२.४८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਲੇਸ਼ ਵੀ ਸਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੰਚਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਉਪਦਰਵ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਧਨ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3.2.49
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य नरीहता ।
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो ह्यस्पर्शनं नृणाम् ॥ ३.२.४९ ॥
ਧਰਮ ਲਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਚਿੱਕੜ ਧੋਣ ਨਾਲੋਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।
3.2.50
युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि ।
धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ॥ ३.२.५० ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਨ ਤੋਂ ਇੱਛਾ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ।
3.2.51
नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम ।
भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ॥ ३.२.५१ ॥
ਮੇਰੀ ਇਹ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਲੋਭ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
3.2.52
कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे ।
भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ॥ ३.२.५२ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰੇ?
3.2.53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ ३.२.५३ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਨੂੰ ਰਸੋਈ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.2.54
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ३.२.५४ ॥
ਤੂੜੀ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ — ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ।
3.2.55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥ ३.२.५५ ॥
ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰਾ, ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਥੱਕੇ ਨੂੰ ਆਸਨ, ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.2.56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्मः सनातनः।
प्रत्युत्थायाभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनाम् ॥ ३.२.५६ ॥
ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ, ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਉੱਠ ਕੇ ਆਸਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.2.57
अग्निहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिवान्धवाः ।
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च निर्दहेयुरपूजिताः ॥ ३.२.५७ ॥
ਅਗਨੀਹੋਤਰ, ਬਲਦ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਬੰਧੂ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕ — ਜੇ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਪਾਉਣ ਤਾਂ (ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਨੂੰ) ਸਾੜ ਦੇਣਗੇ।
3.2.58
आत्मार्थं पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्पशून् ।
न चैकः स्वयमश्नीयाद्विधिवर्जं न निर्वपेत् ॥ ३.२.५८ ॥
ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਅੰਨ ਨਾ ਪਕਾਵੇ, ਬੇਕਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੇ; ਇਕੱਲਾ ਆਪ ਨਾ ਖਾਵੇ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਹੁਤੀ ਨਾ ਦੇਵੇ।
3.2.59
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ।
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातश्च दीयते ॥ ३.२.५९ ॥
ਕੁੱਤਿਆਂ, ਸ਼ਵਪਚਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ (ਅੰਨ) ਖਿਲਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਬਲੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
3.2.60
विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः ।
विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ॥ ३.२.६० ॥
ਇਸ ਲਈ (ਗ੍ਰਹਿਸਥ) ਸਦਾ ਵਿਘਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਹੀ ਵਿਘਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
3.2.61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ ३.२.६१ ॥
ਅੱਖ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੀ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਇਹੀ ਪੰਜ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲਾ ਯੱਗ ਹੈ।
3.2.62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमद्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत् ॥ ३.२.६२ ॥
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬਿਨਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਅੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
3.2.63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे ।
तस्य धर्मं परंप्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥ ३.२.६३ ॥
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ — ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ?
3.2.64
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ३.२.६४ ॥
ਅਹੋ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਲਟਾ ਹੈ — ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਧੂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਅਸਾਧੂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.2.65
शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विषसं बहु ।
मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥ ३.२.६५ ॥
ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੇਟ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੋਹ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
3.2.66
ह्रियते बुध्यमानोपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः ।
विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्धान्तैरिव सारथिः ॥ ३.२.६६ ॥
ਜਾਣਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਮਨ-ਮੋਹਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਟ, ਬੇਕਾਬੂ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਮਾਏ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ।
3.2.67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा ।
तद्रा प्रादुर्भवत्यषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥ ३.२.६७ ॥
ਜਦੋਂ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਮਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.2.68
मनो यस्येन्द्रियस्येह विषयान्याति सेवितुम् ।
वस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ॥ ३.२.६८ ॥
ਜਿਸ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਲਈ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.2.69
ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः ।
विद्धः पतति लोभाग्नौज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ॥ ३.२.६९ ॥
ਤਦ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਕਾਮ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲੋਭ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਪਤੰਗਾ ਲਾਟ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
3.2.70
ततो दारैर्विहारैश्च मोहितश्च यथेप्सया ।
महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ॥ ३.२.७० ॥
ਫਿਰ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਮੋਹ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
3.2.71
एवं पतति संसारे तासुतास्विह योनिषु ।
अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ॥ ३.२.७१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ।
3.2.72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते ।
जले भुवि तथाऽऽकाशे जायमानः पुनःपुनः ॥ ३.२.७२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿਨਕੇ ਤੱਕ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ।
3.2.73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु ।
ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ॥ ३.२.७३ ॥
ਇਹ ਅਬੁਧਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਬੁਧਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਮੇਰ ਤੋਂ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਮੋਕ੍ਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3.2.74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७४ ॥
ਇਹੀ ਵੇਦ-ਵਚਨ ਹੈ—ਕਰਮ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਤਿਆਗੋ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਚਰਣ ਨਾ ਕਰੇ।
3.2.75
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः ।
अलोभ इतिमार्गोऽयं धर्ममस्याष्टविधः स्मृतः ॥ ३.२.७५ ॥
ਯਗ, ਅਧਿਐਨ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਸੱਚ, ਖਿਮਾ, ਦਮ ਅਤੇ ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ—ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
3.2.76
अत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयाणपथे स्थितः ।
कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७६ ॥
ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਚਤੁਰਵਰਗ ਪਿਤ੍ਰਯਾਣ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਕਾਰਜ 'ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਚਰਣ ਨਾ ਕਰੇ।
3.2.77
उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा ।
अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥ ३.२.७७ ॥
ਪਰ ਉੱਤਰ ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ ਸਦਾ ਸਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਚਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੁੱਧ-ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਇਸੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਆਚਰਣ ਕਰੇ।
3.2.78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् ।
सम्यग्द्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ॥ ३.२.७८ ॥
ਸਮਿਆਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ, ਸਮਿਆਕ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ, ਸਮਿਆਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਮਿਆਕ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ।
3.2.79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् ।
सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ॥ ३.२.७९ ॥
ਠੀਕ ਆਹਾਰ ਦੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ, ਠੀਕ ਅਧਿਅਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਠੀਕ ਕਰਮ-ਸੰਨਿਆਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਠੀਕ ਚਿੱਤ-ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ।
3.2.80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यवशमागताः ॥ ३.२.८० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਗ-ਦਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3.2.81
रुद्राः साध्यास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथ तथाश्विनौ ।
योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥ ३.२.८१ ॥
ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧਯ, ਆਦਿਤਯ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।
3.2.82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ॥ ३.२.८२ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਸ਼ਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਲੱਭ; ਹੇ ਭਾਰਤ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਵੀ।
3.2.83
पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ॥ ३.२.८३ ॥
ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਮਯੀ ਸਿੱਧੀ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਲੱਭ।
3.2.84
सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहम् ।
तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ॥ ३.२.८४ ॥
ਸਿੱਧ ਜੋ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤਪ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ।