มหาภารตะ · อัธยายะ 3.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.2.1
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः।
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३.२.१ ॥
เมื่อรุ่งอรุณมาถึง บรรดาปาณฑพผู้มิได้เดือดร้อนในการกระทำของตนกำลังจะออกไปสู่ป่า พราหมณ์ผู้เลี้ยงชีพด้วยการขออาหารยืนอยู่เบื้องหน้าพวกเขา ครั้งนั้นพระราชายุธิษฐิระ โอรสของพระนางกุนตี ตรัสกับพวกพราหมณ์เหล่านั้น
3.2.2
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः ।
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥ ३.२.२ ॥
พวกเราถูกชิงทรัพย์สมบัติทั้งหมด ถูกชิงราชสมบัติ และถูกชิงความรุ่งเรือง เป็นทุกข์ ต้องดำรงชีพด้วยผลไม้ รากไม้ และเนื้อสัตว์ จึงจะไปสู่ป่า
3.2.3
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् ।
परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ॥ ३.२.३ ॥
ป่านั้นเต็มไปด้วยภัยนานา มีสัตว์ร้ายและสัตว์เลื้อยคลานมากมาย ข้าพเจ้าเห็นว่าที่นั่นท่านทั้งหลายจะต้องได้รับความลำบากเป็นแน่
3.2.4
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् ।
किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥ ३.२.४ ॥
ความลำบากอาจทำให้แม้เหล่าเทพอ่อนแรงลงได้ ถ้าเป็นพราหมณ์แล้วยิ่งเป็นเช่นนั้น นับประสาอะไรกับข้าพเจ้า ข้าแต่พราหมณ์ทั้งหลาย จงกลับจากที่นี่ไปตามที่ท่านปรารถนาเถิด
3.2.5
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः ।
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन ॥ ३.२.५ ॥
ข้าแต่พระราชา ทางที่พระองค์จะเดิน พวกข้าพระองค์ก็พร้อมจะเดินตามไปเช่นกัน ข้าแต่ผู้เห็นธรรมอันแท้จริง พระองค์ไม่ควรละทิ้งพวกข้าพระองค์ซึ่งเป็นผู้ศรัทธาในพระองค์
3.2.6
स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते ।
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ॥ ३.२.६ ॥
แม้เหล่าเทพยังแสดงความรักใคร่ต่อผู้ศรัทธาของตน และโดยเฉพาะต่อพราหมณ์ผู้ยึดมั่นในความประพฤติอันดีงาม
3.2.7
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः ।
सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ॥ ३.२.७ ॥
ข้าแต่พวกทวิชา ความศรัทธาอย่างยิ่งของข้าพเจ้าต่อพราหมณ์ก็มีอยู่เสมอ แต่การที่สหายต้องพลัดพรากไปนี้ดูเหมือนจะทำให้ข้าพเจ้าทุกข์ระทมยิ่งนัก
3.2.8
आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा ।
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ॥ ३.२.८ ॥
พี่น้องของข้าพเจ้าเหล่านี้ ผู้เคยนำผลไม้ รากไม้ และเนื้อสัตว์มาให้ บัดนี้ต่างก็งุนงงเพราะความทุกข์อันเกิดจากความโศกเศร้า
3.2.9
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च ।
दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ॥ ३.२.९ ॥
เมื่อถูกทำให้อับอายเพราะการลากพระนางเทราปที และเมื่อถูกยึดราชสมบัติ ทั้งหมดนี้ทำให้พวกเขาทุกข์ระทม ข้าพเจ้าไม่อาจทนให้พวกเขาต้องมาลำบากลำบนในป่านี้ได้
3.2.10
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव ।
स्वयमाहृत्य वन्यानि त्वानुयास्यामहे वयम् ॥ ३.२.१० ॥
ข้าแต่พระราชา ขอพระองค์อย่าให้ความกังวลเรื่องการเลี้ยงดูพวกเราอยู่ในพระทัยเลย พวกข้าพระองค์จะนำอาหารจากป่ามาเอง แล้วติดตามพระองค์ไป
3.2.11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिव तव ।
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥ ३.२.११ ॥
ข้าแต่ผู้เป็นมงคล พวกข้าพระองค์จะทำความเจริญให้แก่พระองค์ด้วยการภาวนาและสวดมนต์ และจะรื่นเริงร่วมกับพระองค์ในป่าด้วยเรื่องเล่าที่น่ายินดี
3.2.12
एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह ।
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥ ३.२.१२ ॥
เป็นเช่นนั้นจริง ไม่ต้องสงสัย ข้าพเจ้าจะรื่นเริงอยู่กับพวกพราหมณ์ แต่ด้วยความรู้สึกว่าตนเองด้อยกว่า ข้าพเจ้าเหมือนเห็นว่าตนเองถูกปฏิเสธ
3.2.13
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृत्य भोजिनः ।
मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ॥ ३.२.१३ ॥
ข้าพเจ้าจะเห็นพวกท่านทั้งหมดได้อย่างไร เมื่อข้าพเจ้าต้องนำอาหารมาให้ท่านรับประทานด้วยตนเอง และพวกท่านต้องลำบากเพราะความภักดีต่อข้าพเจ้า ขอให้โอรสของธฤตราษฎร์ผู้บาปหนาและไม่คู่ควรนั้นถูกประณาม
3.2.14
इत्युक्त्वा नृपतिः शोचन्निषसाद महीतले ॥ ३.२.१४ ॥
เมื่อตรัสดังนี้แล้ว พระราชาทรงโศกเศร้า ประทับนั่งลงบนพื้นดิน
3.2.15
तमध्यात्मरतो विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ।
योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ३.२.१५ ॥
ครั้งนั้น พราหมณ์ผู้ฉลาดรอบรู้และยินดีในการพิจารณาตนเองชื่อเศานกะ ผู้ชำนาญในโยคะและสางขยะ ได้กล่าวคำเหล่านี้แก่พระราชา
3.2.16
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३.२.१६ ॥
เหตุแห่งความโศกนับพันและเหตุแห่งความยินดีนับร้อยย่อมเข้ามาสู่คนโง่ทุกวันๆ แต่ไม่เข้าสู่ผู้มีปัญญา
3.2.17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु ।
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ३.२.१७ ॥
ผู้มีปัญญาเช่นท่านย่อมไม่ยึดติดกับการกระทำที่ขัดต่อความรู้ เต็มไปด้วยโทษมากมาย และทำลายความดีงาม
3.2.18
अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोभिघातिनीम् ।
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्वय्यवस्थिता ॥ ३.२.१८ ॥
ปัญญาที่เรียกกันว่ามีแปดองค์ ซึ่งทำลายความดีงามทั้งปวง และประกอบด้วยศรุติและสมฤติ ข้าแต่พระราชา ปัญญานั้นตั้งอยู่ในพระองค์
3.2.19
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।
ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ ३.२.१९ ॥
ความปรารถนาจะฟัง การได้ยิน การรับไว้ การทรงจำไว้ ทั้งการใคร่ครวญและไตร่ตรอง ความรู้ในความหมาย และความรู้ในสัจธรรม เหล่านี้คือคุณสมบัติของปัญญา
3.2.20
अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनेष्वपि ।
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ॥ ३.२.२० ॥
แม้ในความลำบากด้านทรัพย์สิน แม้ในที่คับขัน แม้ในภยันตราย แม้ในหมู่ญาติของตนเอง ผู้เช่นท่านก็ไม่จมลงด้วยทุกข์ทางกายและใจ
3.2.21
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा ।
आत्मव्यवस्थानकरागीताः श्लोका महात्मना ॥ ३.२.२१ ॥
จงฟังเถิด เราจะเล่าสิ่งที่พระชนกตรัสร้องไว้แต่ปางก่อน คือคาถาที่ตั้งอยู่บนการสถาปนาตน ซึ่งท่านผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ขับร้องไว้
3.2.22
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् ।
तयोर्व्याससमासाभ्यांशमोपायमिमं शृणु ॥ ३.२.२२ ॥
โลกถูกทุกข์สองประการที่เกิดจากใจและจากกายบีบคั้นอยู่ จงฟังวิธีระงับทุกข์ทั้งสองนี้ ทั้งโดยพิสดารและโดยย่อ
3.2.23
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् ।
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ॥ ३.२.२३ ॥
ทุกข์ทางกายเกิดขึ้นจากเหตุสี่ประการ คือโรค การสัมผัสสิ่งที่ไม่น่าพอใจ ความเหน็ดเหนื่อย และการพลัดพรากจากสิ่งที่รัก
3.2.24
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् ।
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगबलेन तु ॥ ३.२.२४ ॥
เมื่อต่อต้านทุกข์นั้นและไม่คิดถึงมันอยู่เสมอ ความทุกข์ทั้งทางใจและทางกายก็สงบลง ด้วยพลังแห่งการปฏิบัติที่ประกอบด้วยวินัย
3.2.25
मतिमन्तो व्यथोपेताः शमं प्रागेव कुर्वते ।
मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम् ॥ ३.२.२५ ॥
ผู้มีปัญญาซึ่งถูกความทุกข์รบกวนย่อมทำให้จิตสงบเสียก่อน ด้วยเรื่องราวอันน่ายินดีและการนำความเพลิดเพลินมาให้แก่มนุษย์
3.2.26
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते ।
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ॥ ३.२.२६ ॥
ร่างกายย่อมถูกเผาผลาญด้วยทุกข์ทางใจเป็นแน่ ดุจน้ำในหม้อที่ถูกความร้อนจากก้อนเหล็กแดงเผา
3.2.27
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना ।
प्रशन्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ॥ ३.२.२७ ॥
เพราะฉะนั้น ควรทำให้ทุกข์ทางใจสงบด้วยปัญญา ดุจไฟที่ดับด้วยน้ำ เมื่อทุกข์ทางใจสงบลง ทุกข์ทางกายก็สงบตามไปด้วย
3.2.28
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते ।
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ॥ ३.२.२८ ॥
ความยึดติดเป็นที่รู้กันว่าเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ทางใจ เพราะความยึดติด สัตว์ย่อมเกาะเกี่ยว และเข้าไปประสบกับความทุกข์
3.2.29
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च ।
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ॥ ३.२.२९ ॥
ทุกข์ทั้งหลายมีความยึดติดเป็นราก และความกลัวทั้งหลายก็เกิดจากความยึดติด ความโศก ความยินดี และความเหน็ดเหนื่อย ทั้งหมดนี้ย่อมเกิดขึ้นจากความยึดติด
3.2.30
स्नेहात्कारुण्यरागौ च प्रजास्वीर्ष्यादयस्तथा ।
अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ॥ ३.२.३० ॥
จากความยึดติด เกิดความเมตตาและความกำหนัด และเกิดความริษยาและอื่น ๆ ต่อสัตว์ทั้งหลาย ทั้งสองอย่างนี้ไม่นำไปสู่ความดี และในสองอย่างนั้น อย่างแรกเป็นที่ระลึกกันว่าหนักกว่า
3.2.31
कोटराग्निर्यथाऽशेषं समूलं पादपं दहेत् ।
धर्मार्थिनं तथाऽल्पोपि रागदोषो विनाशयेत् ॥ ३.२.३१ ॥
ไฟในโพรงไม้ย่อมเผาต้นไม้ทั้งต้นพร้อมทั้งราก ฉันใด แม้โทษเล็กน้อยของความกำหนัดก็ย่อมทำลายผู้แสวงหาธรรมและทรัพย์ ฉันนั้น
3.2.32
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे ।
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ॥ ३.२.३२ ॥
เมื่อพลัดพราก ผู้ละวางย่อมไม่มีโทษ แต่เมื่อพบกัน ผู้เห็นโทษย่อมเห็นโทษ สัตว์ผู้ปราศจากเวรและปราศจากสิ่งสะสม ย่อมบรรลุความคลายกำหนัด
3.2.33
तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् ।
स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ॥ ३.२.३३ ॥
เพราะฉะนั้น ควรหันความรักใคร่ที่มีต่อญาติของตน ต่อมิตร และต่อการสะสมทรัพย์ รวมทั้งความรักที่เกิดจากร่างกายของตน กลับคืนมาด้วยปัญญา
3.2.34
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु ।
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ॥ ३.२.३४ ॥
ความรักใคร่ไม่เกาะติดกับผู้ที่ประกอบด้วยปัญญา ผู้มีวินัย ผู้รู้คัมภีร์ และผู้ฝึกตนแล้ว ดุจน้ำที่ไม่เกาะติดใบบัว
3.2.35
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते ।
इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते ॥ ३.२.३५ ॥
บุรุษผู้ถูกความกำหนัดครอบงำย่อมถูกกามฉุดลากไป ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นในเขา แล้วตัณหาก็เจริญขึ้น
3.2.36
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम् ।
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥ ३.२.३६ ॥
ตัณหาเป็นสิ่งที่บาปที่สุดในบรรดาสิ่งทั้งปวง ทำให้มนุษย์เดือดร้อนอยู่เสมอ เต็มไปด้วยอธรรม น่ากลัว และผูกพันอยู่กับบาป
3.2.37
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णांत्यजतः सुखम् ॥ ३.२.३७ ॥
ตัณหาที่คนโง่ละได้ยาก ซึ่งไม่แก่ลงแม้คนจะแก่ลง ซึ่งเปรียบเหมือนโรคร้ายที่คร่าชีวิต ผู้ละตัณหานั้นได้ย่อมมีความสุข
3.2.38
अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् ।
विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानलः ॥ ३.२.३८ ॥
ตัณหานั้นไม่มีจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุด ดำรงอยู่ภายในร่างกายของมนุษย์ ย่อมทำลายสรรพสัตว์ ดุจไฟที่ไม่ได้เกิดจากครรภ์
3.2.39
यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति ।
तथाऽकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ॥ ३.२.३९ ॥
ดุจเชื้อฟืนที่ถูกไฟซึ่งเกิดจากตัวมันเองเผาจนสิ้นไป ฉันใด ผู้ไม่ข่มใจตนก็ย่อมพินาศด้วยความโลภที่มีมาแต่กำเนิด ฉันนั้น
3.2.40
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि ।
अर्थिभ्यः कालतस्तस्मान्नित्यमर्थवतां भयम्।
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ ३.२.४० ॥
จากพระราชา จากน้ำ จากไฟ จากโจร แม้จากญาติของตน จากผู้ขอทาน จากกาลเวลา เพราะฉะนั้น ผู้มั่งคั่งย่อมอยู่กับความกลัวอยู่เสมอ ดุจสัตว์ทั้งหลายที่กลัวความตายอยู่เสมอ
3.2.41
यथा ह्याभिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ॥ ३.२.४१ ॥
เหมือนดังที่เหยื่อถูกนกกินในท้องฟ้า ถูกสัตว์ร้ายกินบนแผ่นดิน และถูกปลากินในน้ำ ฉันใด คนมั่งมีก็ถูกทุกคนกินฉันนั้น
3.2.42
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थं भजते नृणाम् ।
अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः।
तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ॥ ३.२.४२ ॥
สำหรับบางคน ทรัพย์เพียงอย่างเดียวนำความพินาศมาสู่มนุษย์ คนที่ยึดติดกับทรัพย์ว่าเป็นความดีสูงสุด ย่อมไม่บรรลุความดีสูงสุด ดังนั้น วิธีแสวงหาทรัพย์ทั้งปวงย่อมเพิ่มความหลงในใจ
3.2.43
कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च ।
अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ॥ ३.२.४३ ॥
ความตระหนี่ ความทะนงและความหยิ่งยโส ความกลัว และความกระวนกระวายด้วย ปราชญ์ทั้งหลายรู้ว่าทุกข์เหล่านี้เกิดจากทรัพย์ และย่อมเกิดแก่ผู้มีร่างกาย
3.2.44
अर्थस्योपार्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ॥ ३.२.४४ ॥
การหาทรัพย์ก็เป็นทุกข์ การรักษาสิ่งที่หามาได้ก็เป็นทุกข์ การสูญเสียก็เป็นทุกข์ การใช้จ่ายก็เป็นทุกข์ และเพราะทรัพย์นั้นเอง ผู้คนจึงถูกทำลาย
3.2.45
अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रवः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ॥ ३.२.४५ ॥
การละทิ้งทรัพย์เป็นทุกข์ ทรัพย์ที่ถูกรักษาไว้ก็กลับกลายเป็นศัตรู ได้มาก็ด้วยความทุกข์ จึงไม่ควรครุ่นคิดถึงการสูญเสียของเหล่านั้น
3.2.46
असन्तोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ।
अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम्।
तस्मात्संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डितः ॥ ३.२.४६ ॥
คนหลงที่มุ่งแต่ความไม่พอใจย่อมไม่บรรลุความพอใจ ส่วนปราชญ์ย่อมบรรลุได้ ความกระหายไม่มีที่สิ้นสุด ความพอใจคือความสุขสูงสุด ดังนั้น ปราชญ์จึงเห็นความพอใจเป็นสิ่งสูงสุดในโลกนี้
3.2.47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचयः ।
ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ ३.२.४७ ॥
วัยหนุ่มสาว รูป ชีวิต กองแก้วมณี อำนาจ และการอยู่ร่วมกับผู้เป็นที่รัก ล้วนไม่เที่ยง ปราชญ์ไม่ควรโลภในสิ่งเหล่านั้น
3.2.48
त्यजेत स च यांस्तस्मात्तज्जान्क्लेशान्सहेत च ।
न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः।
अतश्च धार्मिकैः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते ॥ ३.२.४८ ॥
เพราะฉะนั้น ควรละสิ่งเหล่านั้นและอดทนต่อความทุกข์ที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้น ไม่มีใครที่สะสมทรัพย์แล้วจะเห็นว่าปลอดจากความยุ่งยาก ดังนั้น ผู้มีธรรมจึงสรรเสริญการสละทรัพย์ที่แสวงหาโดยปราศจากความอยาก
3.2.49
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य नरीहता ।
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो ह्यस्पर्शनं नृणाम् ॥ ३.२.४९ ॥
สำหรับผู้ที่ความปรารถนาในทรัพย์เพื่อธรรม การไม่มีความปรารถนาในหมู่มนุษย์ย่อมดีกว่า เพราะการไม่แตะต้องโคลนดีกว่าการล้างโคลนออกจริงๆ
3.2.50
युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि ।
धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ॥ ३.२.५० ॥
ยุธิษฐิระ เจ้าไม่ควรปรารถนาทรัพย์เช่นนี้ หากการกระทำของเจ้าเป็นไปด้วยธรรม เจ้าก็ควรปลดปล่อยความอยากในทรัพย์เสีย
3.2.51
नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम ।
भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ॥ ३.२.५१ ॥
ความปรารถนาทรัพย์ของข้าพเจ้านี้ มิใช่เพื่อความอยากเสพสุขจากทรัพย์ โอ พราหมณ์ ข้าพเจ้าปรารถนาเพียงเพื่อเลี้ยงดูพราหมณ์ทั้งหลาย มิใช่เพราะความโลภ
3.2.52
कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे ।
भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ॥ ३.२.५२ ॥
โอ พราหมณ์ ผู้ที่ดำรงชีวิตในขั้นคฤหัสถ์ เช่นข้าพเจ้า จะไม่เลี้ยงดูและคุ้มครองผู้ที่ติดตามตนได้อย่างไร
3.2.53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ ३.२.५३ ॥
การแบ่งปันเห็นได้ในสรรพสัตว์ทั้งปวง ฉันใด คฤหัสถ์ก็ควรให้แก่ผู้ที่ทำอาหารให้ตนฉันนั้น
3.2.54
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ३.२.५४ ॥
หญ้า แผ่นดิน น้ำ และสี่ คือวาจาอ่อนหวานและสัตย์จริง สิ่งเหล่านี้ในเรือนของคนดีไม่เคยขาดเลย
3.2.55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥ ३.२.५५ ॥
ควรให้ที่นอนแก่ผู้อ่อนล้า ให้ที่นั่งแก่ผู้เหน็ดเหนื่อยจากการยืน ให้น้ำแก่ผู้กระหายน้ำ และให้อาหารแก่ผู้หิวโหย
3.2.56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्मः सनातनः।
प्रत्युत्थायाभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनाम् ॥ ३.२.५६ ॥
ควรให้สายตาที่เมตตา ให้ใจที่มีไมตรี และให้วาจาอ่อนหวาน ควรลุกขึ้นและเชิญให้นั่ง นี่คือธรรมอันเป็นนิรันดร์ ควรลุกขึ้นต้อนรับแขก เข้าไปหา และบูชาตามธรรมเนียมอันควร
3.2.57
अग्निहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिवान्धवाः ।
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च निर्दहेयुरपूजिताः ॥ ३.२.५७ ॥
ไฟบูชาอัคนิโหตร วัว ญาติ แขก มิตรสหาย บุตร ภรรยา และคนรับใช้ หากไม่ได้รับการให้เกียรติ ย่อมเผาผลาญคฤหัสถ์นั้น
3.2.58
आत्मार्थं पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्पशून् ।
न चैकः स्वयमश्नीयाद्विधिवर्जं न निर्वपेत् ॥ ३.२.५८ ॥
ไม่ควรหุงอาหารเพื่อตนเองเพียงผู้เดียว และไม่ควรฆ่าสัตว์เปล่าประโยชน์ ไม่ควรกินเพียงลำพัง และไม่ควรถวายบูชาโดยปราศจากพิธีที่กำหนด
3.2.59
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ।
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातश्च दीयते ॥ ३.२.५९ ॥
ควรโปรยอาหารลงบนพื้นดินให้แก่สุนัข แก่คนจัณฑาล และแก่นกทั้งหลาย นี่เรียกว่าเวศวเทวพลี และถวายในตอนเย็นและตอนเช้า
3.2.60
विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः ।
विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ॥ ३.२.६० ॥
ดังนั้น ควรเป็นผู้กินเศษอาหาร (วิฆส) และเป็นผู้กินอมฤตเสมอ เศษอาหารหลังการกินคือวิฆส และเศษจากยัญบูชาคืออมฤต
3.2.61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ ३.२.६१ ॥
ควรให้สายตา ให้ใจ และให้วาจาที่อ่อนหวานและสัตย์จริง ควรติดตามและรับใช้ผู้อื่น นี่คือยัญที่มีค่าตอบแทนห้าประการ
3.2.62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमद्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत् ॥ ३.२.६२ ॥
ผู้ใดให้อาหารโดยไม่ลำบากแก่คนเหนื่อยล้าที่ไม่เคยพบกันมาก่อนขณะที่กำลังเดินทาง ผลแห่งบุญของเขาย่อมยิ่งใหญ่
3.2.63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे ।
तस्य धर्मं परंप्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥ ३.२.६३ ॥
เขาเรียกธรรมของผู้ที่ดำเนินชีวิตเช่นนี้ขณะอยู่ในขั้นคฤหัสถ์ว่าเป็นธรรมอันสูงสุด ข้าแต่พราหมณ์ ท่านเห็นอย่างไร
3.2.64
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ३.२.६४ ॥
ช่างเป็นความทุกข์ยากที่ยิ่งใหญ่เสียนี่กระไร โลกนี้กลับตาลปัตร สิ่งที่ทำให้คนดีละอายใจ กลับทำให้คนชั่วพอใจ
3.2.65
शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विषसं बहु ।
मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥ ३.२.६५ ॥
เพราะอวัยวะเพศและท้อง คนโง่ย่อมก่อความชั่วมากมาย ถูกความหลงและราคะครอบงำ ตกอยู่ใต้อำนาจของวัตถุแห่งอินทรีย์
3.2.66
ह्रियते बुध्यमानोपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः ।
विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्धान्तैरिव सारथिः ॥ ३.२.६६ ॥
แม้จะรู้ตัวอยู่ คนก็ถูกอินทรีย์อันยั่วยวนพาไป เหมือนนายสารถีที่สติสัมปชัญญะสับสน เมื่อม้าพยศชั่วร้ายควบไปอย่างไม่เป็นทิศทาง
3.2.67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा ।
तद्रा प्रादुर्भवत्यषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥ ३.२.६७ ॥
เมื่ออินทรีย์ทั้งหกมาถึงวัตถุของตน ใจที่เกิดจากความปรารถนาที่ตั้งไว้ก่อนแล้วก็ผุดขึ้น
3.2.68
मनो यस्येन्द्रियस्येह विषयान्याति सेवितुम् ।
वस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ॥ ३.२.६८ ॥
เมื่อใจพุ่งไปยังวัตถุแห่งอินทรีย์ใดในโลกนี้เพื่อเสพสุข ผู้ที่ใจถูกอินทรีย์นั้นครอบงำย่อมเกิดความกระหายอยาก และการดิ้นรนก็เกิดขึ้น
3.2.69
ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः ।
विद्धः पतति लोभाग्नौज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ॥ ३.२.६९ ॥
จากนั้น ด้วยพลังแห่งความตั้งใจ ถูกราคะยิงด้วยลูกศรคือวัตถุแห่งอินทรีย์ เขาก็ตกลงสู่กองไฟแห่งความโลภ เหมือนแมลงเม่าที่บินเข้าสู่เปลวไฟเพราะความโลภ
3.2.70
ततो दारैर्विहारैश्च मोहितश्च यथेप्सया ।
महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ॥ ३.२.७० ॥
จากนั้น ถูกภรรยาและการเสพสุขทำให้หลงใหล ทำตามความปรารถนาของตน จมอยู่ในปากแห่งมหาโมหะ เขาจึงไม่รู้จักตนเอง
3.2.71
एवं पतति संसारे तासुतास्विह योनिषु ।
अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ॥ ३.२.७१ ॥
เช่นนี้เขาตกอยู่ในสังสารวัฏ ไปสู่กำเนิดนี้และกำเนิดนั้นในโลกนี้ ถูกอวิชชา กรรม และตัณหาหมุนไปเหมือนล้อ
3.2.72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते ।
जले भुवि तथाऽऽकाशे जायमानः पुनःपुनः ॥ ३.२.७२ ॥
ตั้งแต่พระพรหมลงมาจนถึงหญ้าปลายเข็ม เขาหมุนเวียนอยู่ในหมู่สัตว์ เกิดแล้วเกิดอีกในน้ำ บนแผ่นดิน และในอากาศ
3.2.73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु ।
ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ॥ ३.२.७३ ॥
นี่คือหนทางของผู้ไม่รู้ จงฟังจากข้าด้วยถึงหนทางของผู้รู้ คือคนที่ยินดีในธรรมและความดีสูงสุด ที่ชื่นชอบในความหลุดพ้น
3.2.74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७४ ॥
นี่คือพระวจนะแห่งพระเวท จงทำการงานและละทิ้งการงานนั้นเสีย เพราะฉะนั้น ไม่ควรปฏิบัติธรรมทั้งหลายเหล่านี้ด้วยความถือตัว
3.2.75
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः ।
अलोभ इतिमार्गोऽयं धर्ममस्याष्टविधः स्मृतः ॥ ३.२.७५ ॥
การบูชายัญ การศึกษา การให้ทาน ตบะ ความสัตย์ ความอดทน การควบคุมตน และการไม่โลภ นี่คือหนทางแห่งธรรม ซึ่งกล่าวกันว่ามีแปดประการ
3.2.76
अत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयाणपथे स्थितः ।
कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७६ ॥
ที่นี่ชุดสี่ประการแรกตั้งอยู่บนเส้นทางของบรรพบุรุษ หน้าที่ที่ประกาศว่า ควรทำ ไม่ควรปฏิบัติด้วยความถือตัว
3.2.77
उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा ।
अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥ ३.२.७७ ॥
ส่วนเส้นทางเทพทางเหนือนั้น ผู้ดีมีคุณธรรมได้ปฏิบัติมาตลอดเวลา ผู้มีจิตบริสุทธิ์ควรดำเนินไปตามหนทางแปดส่วนนี้เท่านั้น
3.2.78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् ।
सम्यग्द्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ॥ ३.२.७८ ॥
ด้วยความปรารถนาที่ชอบ ด้วยการควบคุมอินทรีย์ที่ชอบ ด้วยวัตรพิเศษที่ชอบ และด้วยการรับใช้ครูอาจารย์อย่างชอบ
3.2.79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् ।
सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ॥ ३.२.७९ ॥
ด้วยการควบคุมอาหารอย่างเหมาะสม ด้วยการศึกษาและความรู้ในคัมภีร์อย่างถูกต้อง ด้วยการสละการงานอย่างถูกต้อง และด้วยการควบคุมจิตอย่างถูกต้อง
3.2.80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यवशमागताः ॥ ३.२.८० ॥
ผู้ปรารถนาจะชนะสังสารวัฏย่อมปฏิบัติการงานเช่นนี้ หลุดพ้นจากราคะและโทสะ บรรลุถึงอำนาจสูงสุด
3.2.81
रुद्राः साध्यास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथ तथाश्विनौ ।
योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥ ३.२.८१ ॥
รุทรทั้งหลาย สาธยะ และอาทิตย์ทั้งหลายเช่นนั้น วสุทั้งหลาย และอัศวินทั้งคู่ ผู้ประกอบด้วยอำนาจแห่งโยคะและความเป็นใหญ่ ย่อมค้ำจุนสรรพสัตว์เหล่านี้
3.2.82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ॥ ३.२.८२ ॥
ดังนั้น แม้เจ้าเอง โอ้บุตรแห่งกุนตี จงดำรงอยู่ในความสงบอย่างเต็มที่ และแสวงหาความสำเร็จด้วยตบะ รวมทั้งความสำเร็จแห่งโยคะ โอ้ทายาทแห่งภรตะ
3.2.83
पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ॥ ३.२.८३ ॥
ความสำเร็จที่เกิดจากบิดาและมารดา และความสำเร็จที่เกิดจากการกระทำ เจ้าได้บรรลุแล้ว บัดนี้จงแสวงหาความสำเร็จด้วยตบะ เพื่อการเลี้ยงดูผู้เกิดสองครั้ง
3.2.84
सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहम् ।
तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ॥ ३.२.८४ ॥
ผู้สำเร็จแล้วทั้งหลาย สิ่งใดที่ปรารถนา ย่อมประทานพระกรุณาในสิ่งนั้น ฉะนั้น จงดำรงอยู่ในตบะให้เต็มที่ และทำให้ความปรารถนาในใจของตนสำเร็จเถิด