महाभारत · अध्याय 3.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.2.1
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः।
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३.२.१ ॥
पहाट झाल्यावर, अक्लिष्टकर्मा असलेले ते वनात जाण्यास निघाले असता, भिक्षेवर जगणारे ब्राह्मण त्यांच्यापुढे उभे राहिले. तेव्हा राजा कुंतीपुत्र युधिष्ठिर त्यांना म्हणाला.
3.2.2
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः ।
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥ ३.२.२ ॥
आमचे सर्वस्व, राज्य व श्री हरण झाल्यामुळे दुःखी झालेले आम्ही फळे, मुळे, मांस खाऊन वनात जाऊ.
3.2.3
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् ।
परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ॥ ३.२.३ ॥
वन दोषांनी भरलेले आहे, तेथे अनेक हिंस्र प्राणी व सरपटणारे प्राणी आहेत; तेथे तुम्हाला निश्चितच क्लेश होतील असे मला वाटते.
3.2.4
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् ।
किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥ ३.२.४ ॥
ब्राह्मणांचा क्लेश देवांनाही पीडा देईल; माझ्याबद्दल काय बोलावे? हे विप्रहो, तुम्हाला हवे तसे येथूनच परत जा.
3.2.5
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः ।
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन ॥ ३.२.५ ॥
हे राजा, तुमची जी गती तीच आमचीही; तिचा अवलंब करण्यास आम्ही सिद्ध आहोत. हे सद्धर्म जाणणाऱ्या, भक्त अशा आम्हांस सोडणे तुम्हांस योग्य नाही.
3.2.6
स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते ।
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ॥ ३.२.६ ॥
देवसुद्धा भक्तांप्रती स्नेहपूर्ण कर्मे करतात; विशेषतः सदाचाराचा अवलंब करणाऱ्या ब्राह्मणांप्रती.
3.2.7
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः ।
सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ॥ ३.२.७ ॥
ब्राह्मणांबद्दल माझीही सदैव परम भक्ती आहे, हे द्विजांनो. पण सहाय्यकांचा हा विनाश मला जणू पीडा देत आहे.
3.2.8
आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा ।
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ॥ ३.२.८ ॥
फळे, कंद आणि हरणे आणणारे माझे सर्व बंधू आता शोकजन्य दुःखांनी मोहित झाले आहेत.
3.2.9
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च ।
दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ॥ ३.२.९ ॥
द्रौपदीची विटंबना आणि राज्याचे हरण यांमुळे दुःखी झालेल्या यांना येथे क्लेशांत ढकलण्याचे धैर्य मला होत नाही.
3.2.10
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव ।
स्वयमाहृत्य वन्यानि त्वानुयास्यामहे वयम् ॥ ३.२.१० ॥
हे राजा, आमच्या पोषणाची चिंता तुमच्या मनात नसावी. आम्ही स्वतः वनातील अन्न आणून तुमच्या मागे राहू.
3.2.11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिव तव ।
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥ ३.२.११ ॥
हे शिवा, ध्यान आणि जपाने आम्ही तुमचे कल्याण करू; अनुकूल कथांनी वनात तुमच्याबरोबर आनंद घेऊ.
3.2.12
एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह ।
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥ ३.२.१२ ॥
हे असेच आहे, यात संशय नाही; मी ब्राह्मणांबरोबर रमेन. पण माझ्या न्यूनतेच्या भावनेने मला स्वतःचाच धिक्कार होत असल्याचे दिसते.
3.2.13
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृत्य भोजिनः ।
मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ॥ ३.२.१३ ॥
मी स्वतः तुम्हा सर्वांना आणून भोजन करणारे कसे पाहीन? माझ्या भक्तीमुळे क्लेश भोगणाऱ्या तुम्हाला आणि अयोग्य धृतराष्ट्रपुत्र पापी लोकांना धिक्कार असो.
3.2.14
इत्युक्त्वा नृपतिः शोचन्निषसाद महीतले ॥ ३.२.१४ ॥
असे बोलून, शोक करीत राजा भूमीवर बसला.
3.2.15
तमध्यात्मरतो विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ।
योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ३.२.१५ ॥
अध्यात्मात रमलेला, विद्वान, योग आणि सांख्यात कुशल शौनक नावाचा द्विज राजाला असे म्हणाला.
3.2.16
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३.२.१६ ॥
दुःखाची हजारो आणि आनंदाची शेकडो कारणे दिवसेंदिवस मूर्खात शिरतात, पंडितात नाही.
3.2.17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु ।
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ३.२.१७ ॥
ज्ञानाच्या विरुद्ध, अनेक दोषांनी भरलेल्या, कल्याणाचा घात करणाऱ्या कर्मांमध्ये तुमच्यासारखे बुद्धिमान आसक्त होत नाहीत.
3.2.18
अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोभिघातिनीम् ।
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्वय्यवस्थिता ॥ ३.२.१८ ॥
आठ अंगांची बुद्धी असे म्हणतात, जी सर्व कल्याणाचा घात करते, श्रुती-स्मृतींनी युक्त आहे — हे राजा, ती तुझ्यात स्थित आहे.
3.2.19
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।
ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ ३.२.१९ ॥
ऐकण्याची इच्छा, श्रवण, ग्रहण, धारण तसेच ऊहापोह, अर्थविज्ञान आणि तत्त्वज्ञान — हे बुद्धीचे गुण आहेत.
3.2.20
अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनेष्वपि ।
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ॥ ३.२.२० ॥
आर्थिक अडचणींमध्ये, कठीण प्रसंगांमध्ये, संकटांमध्ये, अगदी स्वजनांमध्येही — आपल्यासारखे लोक शारीरिक आणि मानसिक दुःखांनी खचत नाहीत.
3.2.21
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा ।
आत्मव्यवस्थानकरागीताः श्लोका महात्मना ॥ ३.२.२१ ॥
ऐका, पूर्वी जनकाने जे सांगितले ते मी सांगतो — आत्म्याला स्थिर करणारे, महात्म्याने गायलेले श्लोक.
3.2.22
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् ।
तयोर्व्याससमासाभ्यांशमोपायमिमं शृणु ॥ ३.२.२२ ॥
मन आणि देह यांपासून उद्भवणाऱ्या दोन दुःखांनी जग पीडित आहे. त्यांचे शमन करणारा हा उपाय ऐका — विस्ताराने आणि संक्षेपाने.
3.2.23
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् ।
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ॥ ३.२.२३ ॥
रोग, अनिष्टाचा स्पर्श, श्रम आणि इष्टाचा वियोग — या चार कारणांनी शारीरिक दुःख उत्पन्न होते.
3.2.24
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् ।
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगबलेन तु ॥ ३.२.२४ ॥
तेव्हा त्याचा प्रतिकार केल्याने आणि सतत त्याचे चिंतन न केल्याने, क्रियायोगाच्या बळाने मानसिक व शारीरिक व्यथांचे शमन होते.
3.2.25
मतिमन्तो व्यथोपेताः शमं प्रागेव कुर्वते ।
मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम् ॥ ३.२.२५ ॥
बुद्धिमान लोक व्यथेने पीडित झाल्यावर आधीच मनाची शांती करतात — प्रिय कथांनी आणि माणसांसाठी भोगसाधने आणून.
3.2.26
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते ।
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ॥ ३.२.२६ ॥
मानसिक दुःखाने शरीर तापते — घागरीतील पाणी तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्याने तापते तसे.
3.2.27
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना ।
प्रशन्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ॥ ३.२.२७ ॥
म्हणून ज्ञानाने मानसिक दुःख शांत करावे — पाण्याने अग्नी विझवावा तसे. मानसिक दुःख शांत झाले की शारीरिक दुःखही शांत होते.
3.2.28
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते ।
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ॥ ३.२.२८ ॥
मानसिक दुःखाचे मूळ स्नेह असल्याचे जाणले जाते. स्नेहानेच प्राणी आसक्त होतो आणि दुःखाच्या संयोगाला प्राप्त होतो.
3.2.29
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च ।
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ॥ ३.२.२९ ॥
दुःखांचे मूळ स्नेह आहे, भयेही स्नेहातूनच जन्मतात. शोक, हर्ष आणि श्रम — हे सर्व स्नेहानेच प्रवृत्त होते.
3.2.30
स्नेहात्कारुण्यरागौ च प्रजास्वीर्ष्यादयस्तथा ।
अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ॥ ३.२.३० ॥
स्नेहातूनच करुणा आणि राग उत्पन्न होतात; प्रजांविषयीचा मत्सर इत्यादीही तसेच. हे दोन्ही कल्याणकारक नाहीत; त्यांपैकी पहिले अधिक गुरु मानले आहे.
3.2.31
कोटराग्निर्यथाऽशेषं समूलं पादपं दहेत् ।
धर्मार्थिनं तथाऽल्पोपि रागदोषो विनाशयेत् ॥ ३.२.३१ ॥
झाडाच्या ढोलीतील अग्नी जसा मुळासकट संपूर्ण झाड जाळतो, तसा धर्म-अर्थाची इच्छा करणाऱ्या माणसाला थोडासाही रागदोष नष्ट करतो.
3.2.32
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे ।
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ॥ ३.२.३२ ॥
वियोगात तो त्यागी होतो, पण संयोगात दोष पाहणारा. वैररहित व परिग्रहरहित जीव विरागाला प्राप्त होतो.
3.2.33
तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् ।
स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ॥ ३.२.३३ ॥
म्हणून स्वपक्षीय, मित्र, धनसंचय आणि स्वतःच्या शरीरापासून उत्पन्न होणारा स्नेह ज्ञानाने परत फिरवावा.
3.2.34
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु ।
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ॥ ३.२.३४ ॥
ज्ञानी, संयमी, शास्त्रज्ञ व आत्मसंयमी लोकांच्या ठायी स्नेह चिकटत नाही, जसे कमळाच्या पानावर पाणी चिकटत नाही.
3.2.35
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते ।
इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते ॥ ३.२.३५ ॥
रागाने वश झालेला मनुष्य कामाने ओढला जातो. त्याच्या ठायी इच्छा उत्पन्न होते, मग तृष्णा वाढते.
3.2.36
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम् ।
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥ ३.२.३६ ॥
तृष्णा ही सर्वात पापी आहे; माणसांत सतत उद्वेग निर्माण करणारी; अधर्माने भरलेली, भयंकर आणि पापाशी जोडलेली.
3.2.37
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णांत्यजतः सुखम् ॥ ३.२.३७ ॥
जी दुर्बुद्धींना सोडणे कठीण असते, म्हातारपणीही जी जीर्ण होत नाही, प्राणांतक अशा रोगासारखी ती तृष्णा त्यागणाऱ्यालाच सुख मिळते.
3.2.38
अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् ।
विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानलः ॥ ३.२.३८ ॥
ती तृष्णा आदि-अंतरहित असून माणसांच्या देहातच राहते; योनीतून न जन्मलेल्या अग्नीप्रमाणे ती प्राण्यांचा नाश करते.
3.2.39
यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति ।
तथाऽकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ॥ ३.२.३९ ॥
स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने जसे इंधन नष्ट होते, तसेच असंयमी आत्मा सहज लोभाने नष्ट होतो.
3.2.40
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि ।
अर्थिभ्यः कालतस्तस्मान्नित्यमर्थवतां भयम्।
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ ३.२.४० ॥
राजा, पाणी, अग्नी, चोर, स्वजन, याचक आणि काळ यांपासून—म्हणून धनवानांना सदैव भय असते; प्राणिमात्रांना मृत्यूचे भय असते तसेच धनवानांना सदैव भय असते.
3.2.41
यथा ह्याभिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ॥ ३.२.४१ ॥
आकाशात पक्षी, भूमीवर हिंस्र पशू, पाण्यात मासे जसे शिकार खातात, तसेच धनवानाला सर्वजण खातात.
3.2.42
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थं भजते नृणाम् ।
अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः।
तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ॥ ३.२.४२ ॥
काहींसाठी संपत्तीच माणसाला अनर्थात टाकते; संपत्तीलाच कल्याण मानून तिच्यात आसक्त झालेल्या माणसाला कल्याण मिळत नाही. म्हणून संपत्ती मिळवण्याचे सर्व मार्ग मनाचा मोह वाढवणारे आहेत.
3.2.43
कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च ।
अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ॥ ३.२.४३ ॥
कंजूषपणा, गर्व व अभिमान, भय आणि उद्वेग — हे दुःख धनापासून उद्भवतात, असे ज्ञानी जाणतात; ते देहधारींना होतात.
3.2.44
अर्थस्योपार्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ॥ ३.२.४४ ॥
धन मिळवण्यात दुःख, मिळवलेले जपण्यात दुःख; नाशात दुःख, खर्चातही दुःख — धनाच्या कारणानेच माणसे पीडा सोसतात.
3.2.45
अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रवः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ॥ ३.२.४५ ॥
धन सोडणे दुःखाचे; जपलेले धनच शत्रू ठरते; ते कष्टाने मिळते — त्याच्या नाशाचा विचार करू नये.
3.2.46
असन्तोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ।
अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम्।
तस्मात्संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डितः ॥ ३.२.४६ ॥
असंतोषात रमलेले मूर्ख संतोष मिळवत नाहीत; पंडित मात्र संतोष मिळवतात. तृष्णेला अंत नाही; संतोष हेच परम सुख. म्हणून येथे पंडित संतोषालाच श्रेष्ठ मानतात.
3.2.47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचयः ।
ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ ३.२.४७ ॥
तारुण्य, रूप, जीवन, रत्नसंचय, ऐश्वर्य, प्रियजनांचा सहवास — हे सर्व अनित्य आहे; पंडित त्यात आसक्त होत नाही.
3.2.48
त्यजेत स च यांस्तस्मात्तज्जान्क्लेशान्सहेत च ।
न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः।
अतश्च धार्मिकैः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते ॥ ३.२.४८ ॥
म्हणून त्यांचा त्याग करावा आणि त्यांपासून उद्भवणारे क्लेशही सहन करावेत. संचय करणारा कोणीही उपद्रवरहित दिसत नाही. म्हणूनच धार्मिक पुरुष निष्काम धनत्यागाचीच प्रशंसा करतात.
3.2.49
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य नरीहता ।
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो ह्यस्पर्शनं नृणाम् ॥ ३.२.४९ ॥
धर्मासाठी ज्याला धनाची इच्छा आहे, त्याच्यासाठी माणसांमध्ये इच्छारहित असणे श्रेष्ठ आहे. चिखल धुण्यापेक्षा त्याला स्पर्श न करणे हेच श्रेयस्कर आहे.
3.2.50
युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि ।
धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ॥ ३.२.५० ॥
युधिष्ठिरा, अशा प्रकारे धनाच्या बाबतीत तुला इच्छा करणे योग्य नाही. तुझे कार्य धर्माने असेल तर धनापासून इच्छामुक्त हो.
3.2.51
नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम ।
भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ॥ ३.२.५१ ॥
माझी ही धनाची इच्छा भोगाच्या लालसेसाठी नाही. हे ब्राह्मणा, ब्राह्मणांच्या पोषणासाठीच मी इच्छितो, लोभाने नव्हे.
3.2.52
कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे ।
भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ॥ ३.२.५२ ॥
हे ब्राह्मणा, गृहस्थाश्रमात राहणारा माझ्यासारखा माणूस अनुयायांचे पोषण आणि रक्षण कसे करणार नाही?
3.2.53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ ३.२.५३ ॥
सर्व प्राण्यांमध्ये वाटून घेण्याची वृत्ती दिसून येते. त्याचप्रमाणे गृहस्थाने स्वयंपाक करणाऱ्यांनाही द्यावे.
3.2.54
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ३.२.५४ ॥
गवत, भूमी, पाणी आणि चौथे सत्य व मधुर वाणी — सज्जनांच्या घरांत हे कधीच खंडित होत नाहीत.
3.2.55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥ ३.२.५५ ॥
दमलेल्याला शय्या, उभा राहून थकलेल्याला आसन, तहानलेल्याला पाणी आणि भुकेलेल्याला भोजन द्यावे.
3.2.56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्मः सनातनः।
प्रत्युत्थायाभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनाम् ॥ ३.२.५६ ॥
प्रेमळ दृष्टी, सद्भाव आणि मधुर वाणी द्यावी; उठून आसन द्यावे — हाच सनातन धर्म आहे. पुढे जाऊन स्वागत करावे आणि यथाविधी सत्कार करावा.
3.2.57
अग्निहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिवान्धवाः ।
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च निर्दहेयुरपूजिताः ॥ ३.२.५७ ॥
अग्निहोत्र, बैल, नातेवाईक, अतिथी आणि बांधव, पुत्र, पत्नी आणि सेवक — अपूजित राहिले तर (गृहस्थाला) जाळून टाकतील.
3.2.58
आत्मार्थं पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्पशून् ।
न चैकः स्वयमश्नीयाद्विधिवर्जं न निर्वपेत् ॥ ३.२.५८ ॥
स्वतःसाठी अन्न शिजवू नये, व्यर्थ पशूंची हत्या करू नये; एकटाच स्वतः खाऊ नये, आणि विधीशिवाय अर्पण करू नये.
3.2.59
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ।
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातश्च दीयते ॥ ३.२.५९ ॥
कुत्र्यांना, श्वपचांना आणि पक्ष्यांना जमिनीवर (अन्न) विखरावे; याला वैश्वदेव नावाचे बलिदान म्हणतात, जे सायंकाळी आणि सकाळी दिले जाते.
3.2.60
विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः ।
विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ॥ ३.२.६० ॥
म्हणून (गृहस्थाने) नेहमी विघस खाणारा आणि अमृतभोजी असावे; जेवणानंतर उरलेले तेच विघस, आणि यज्ञानंतर उरलेले तेच अमृत.
3.2.61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ॥ ३.२.६१ ॥
डोळे द्यावेत, मन द्यावे, गोड सत्य वाणी द्यावी; मागे जाऊन सेवा करावी — हाच पंचदक्षिणा यज्ञ.
3.2.62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमद्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत् ॥ ३.२.६२ ॥
वाटेवर असताना, कष्टाविना, थकलेल्या पूर्वी न पाहिलेल्या माणसाला जो अन्न देतो, त्याला महान पुण्यफल मिळते.
3.2.63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे ।
तस्य धर्मं परंप्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥ ३.२.६३ ॥
असा जो गृहस्थाश्रमात राहून उपजीविका चालवितो, त्याचा धर्म परम धर्म म्हणतात — हे विप्रा, तू याला कसे मानतोस?
3.2.64
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ३.२.६४ ॥
अरेरे, किती मोठे कष्ट! हे जग उलटे आहे — ज्याने सज्जन लज्जित होतो, त्यानेच दुर्जन संतुष्ट होतो.
3.2.65
शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विषसं बहु ।
मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥ ३.२.६५ ॥
अज्ञानी माणूस लिंग आणि पोटासाठी पुष्कळ पाप करतो; मोह आणि रागाच्या वशीभूत होऊन इंद्रियविषयांच्या अधीन चालतो.
3.2.66
ह्रियते बुध्यमानोपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः ।
विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्धान्तैरिव सारथिः ॥ ३.२.६६ ॥
जाणत असूनही माणूस मोहक इंद्रियांकडून ओढला जातो; दुष्ट, लगाम न मानणाऱ्या घोड्यांनी गोंधळलेल्या सारथ्याप्रमाणे.
3.2.67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा ।
तद्रा प्रादुर्भवत्यषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥ ३.२.६७ ॥
सहा इंद्रिये विषयांशी संपर्क साधतात तेव्हा त्यांच्या पूर्व संकल्पातून जन्मलेले मन प्रकट होते.
3.2.68
मनो यस्येन्द्रियस्येह विषयान्याति सेवितुम् ।
वस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ॥ ३.२.६८ ॥
ज्या इंद्रियामुळे मन येथे विषयांचा उपभोग घेण्यासाठी धावते, त्याच्या अधीन झालेल्याच्या ठायी उत्सुकता निर्माण होते आणि प्रवृत्ती जन्म घेते.
3.2.69
ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः ।
विद्धः पतति लोभाग्नौज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ॥ ३.२.६९ ॥
मग संकल्पाच्या बळाने, कामाने, विषयरूपी बाणांनी विद्ध झालेला तो लोभाच्या अग्नीत पडतो, जसा लोभाने पतंग ज्योतीत पडतो.
3.2.70
ततो दारैर्विहारैश्च मोहितश्च यथेप्सया ।
महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ॥ ३.२.७० ॥
मग पत्नी व विहारांनी मोहित होऊन, मनाला येईल तसा, महामोहाच्या मुखात बुडालेला तो स्वतःला ओळखत नाही.
3.2.71
एवं पतति संसारे तासुतास्विह योनिषु ।
अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ॥ ३.२.७१ ॥
अशा प्रकारे तो संसारात, येथे या त्या योनींमध्ये पडतो; अविद्या, कर्म व तृष्णा यांच्याद्वारे चाकाप्रमाणे फिरवला जात.
3.2.72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते ।
जले भुवि तथाऽऽकाशे जायमानः पुनःपुनः ॥ ३.२.७२ ॥
ब्रह्म्यापासून गवतापर्यंत सर्व प्राण्यांमध्ये तो फिरत राहतो; पाण्यात, भूमीवर आणि आकाशात पुन्हा पुन्हा जन्म घेत.
3.2.73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु ।
ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ॥ ३.२.७३ ॥
ही अबुधांची गती आहे; बुधांचीही माझ्याकडून ऐक. जे धर्मात व श्रेयात रत आहेत, मोक्षात रमणारे लोक.
3.2.74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७४ ॥
हेच वेदवचन आहे—कर्म कर, आणि त्याग कर. म्हणून हे सर्व धर्म अभिमानाने आचरू नयेत.
3.2.75
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः ।
अलोभ इतिमार्गोऽयं धर्ममस्याष्टविधः स्मृतः ॥ ३.२.७५ ॥
यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, क्षमा, दम आणि अलोभ—धर्माचा हा आठ प्रकारचा मार्ग स्मृत आहे.
3.2.76
अत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयाणपथे स्थितः ।
कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३.२.७६ ॥
येथे पहिला चतुर्वर्ग पितृयाण मार्गावर स्थित आहे. 'करणे योग्य' असे म्हटलेले कर्तव्य अभिमानाने आचरू नये.
3.2.77
उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा ।
अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥ ३.२.७७ ॥
परंतु उत्तर देवयान मार्ग सज्जनांनी सदैव आचरलेला आहे. विशुद्ध आत्म्याने याच अष्टांग मार्गाने आचरण करावे.
3.2.78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् ।
सम्यग्द्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ॥ ३.२.७८ ॥
सम्यक् संकल्पाच्या संबंधाने, सम्यक् इंद्रियनिग्रहाने, सम्यक् विशेष व्रतांनी आणि सम्यक् गुरुसेवेने.
3.2.79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् ।
सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ॥ ३.२.७९ ॥
योग्य आहाराच्या संयमाने, योग्य अध्ययन व शास्त्रज्ञानाने, योग्य कर्मसंन्यासाने आणि योग्य चित्तनिरोधाने.
3.2.80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यवशमागताः ॥ ३.२.८० ॥
अशा प्रकारे संसार जिंकण्याची इच्छा करणारे कर्म करतात; राग-द्वेषापासून मुक्त होऊन ते ऐश्वर्याच्या वशात येतात.
3.2.81
रुद्राः साध्यास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथ तथाश्विनौ ।
योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥ ३.२.८१ ॥
रुद्र, साध्य, आदित्य, वसू आणि दोन अश्विनीकुमार हे योग व ऐश्वर्याने युक्त होऊन या प्रजांना धारण करतात.
3.2.82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ॥ ३.२.८२ ॥
हे कौंतेया, तूही तसेच पूर्ण शम स्वीकारून तपाने सिद्धी शोध; हे भारता, योगसिद्धीही.
3.2.83
पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ॥ ३.२.८३ ॥
पिता-मातेशी संबंधित सिद्धी आणि कर्ममय सिद्धी तुला प्राप्त झाली आहे; आता द्विजांच्या पालनासाठी तपाने सिद्धी शोध.
3.2.84
सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहम् ।
तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ॥ ३.२.८४ ॥
सिद्ध जे जे इच्छितात, त्यावर ते अनुग्रह करतात; म्हणून तपाचा पूर्ण आश्रय घेऊन आपला मनोरथ पूर्ण कर.