महाभारत · अध्याय 3.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.20.1
आनर्तनगरं मुक्तं ततोऽहमगमं तदा ।
महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव ॥ ३.२०.१ ॥
हे राजा, तुझा महान राजसूय यज्ञ पूर्ण झाल्यावर तेव्हा मी आनर्त नगर सोडून गेलो.
3.20.2
अपश्यं द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम् ।
निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम् ॥ ३.२०.२ ॥
हे महाराजा, तेजहीन झालेली द्वारका मी पाहिली; तेथे वेदपठण आणि वषट्कार नव्हते, श्रेष्ठ स्त्रिया अलंकारहीन होत्या.
3.20.3
अनभिज्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च ।
दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नोऽहमपृच्छं हृदिकात्मजम् ॥ ३.२०.३ ॥
द्वारकेची उपवने ओळखता न येणारे रूप धारण करून बसली होती; ते पाहून शंकित होऊन मी हृदिकपुत्राला विचारले.
3.20.4
अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिकुलं भृशम् ।
किमिदं नरशार्दूल श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ३.२०.४ ॥
हे वृष्णिकुल स्त्रीपुरुष अत्यंत अस्वस्थ झाले आहे. हे नरशार्दूला, हे काय आहे? याचे तत्त्व ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
3.20.5
एवमुक्तः स तु मया विस्तरेणेदमब्रवीत् ।
रोधं मोक्षं च साल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम ॥ ३.२०.५ ॥
मी असे विचारल्यावर त्याने हे विस्ताराने सांगितले — साल्वाने घातलेला वेढा आणि त्यातून सुटका, हे राजश्रेष्ठा.
3.20.6
ततोऽहं भरतश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषतः ।
विनाशे साल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम् ॥ ३.२०.६ ॥
नंतर, हे भरतश्रेष्ठा, सर्व काही पूर्णपणे ऐकून मी त्याच वेळी साल्वराजाच्या विनाशाचा निश्चय केला.
3.20.7
ततोऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् ।
राजानमाहुकं चैव तथैवाकनदुन्दुभिम् ॥ ३.२०.७ ॥
तेव्हा मी, हे भरतश्रेष्ठा, नगरातील लोकांना धीर दिला, आणि राजा आहुकाला तसेच आकनदुंदुभीलाही धीर दिला.
3.20.8
सर्वान्वृष्णिप्रवीरांश्च हर्षयन्नब्रुवं तदा ।
अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः ॥ ३.२०.८ ॥
सर्व वृष्णिश्रेष्ठ वीरांना आनंदित करत मी तेव्हा म्हणालो: हे यादवश्रेष्ठांनो, नगरात नेहमी सावध राहिले पाहिजे.
3.20.9
साल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत ।
नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति ॥ ३.२०.९ ॥
साल्वराजाच्या विनाशासाठी मी निघालो आहे, हे जाणा; त्याला मारल्याशिवाय मी द्वारवतीकडे परत येणार नाही.
3.20.10
ससाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः ।
त्रिःसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणा ॥ ३.२०.१० ॥
सौभनगरासह आणि साल्वाला मारून मी पुन्हा तुम्हाला भेटेन; शत्रूंना भयभीत करणारी ही दुंदुभी तीनदा सामगानासारखी वाजवली जावी.
3.20.11
ते मयाऽऽश्वासिता वीरा यथावद्भरतर्षभ ।
सर्वे मामब्रुवन्हृष्टाः प्रयाहि जहिशात्रवान् ॥ ३.२०.११ ॥
हे भरतर्षभा, मी त्या वीरांना यथोचित धीर दिला; ते सर्व आनंदित होऊन मला म्हणाले: जा, शत्रूंचा वध करा.
3.20.12
तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः ।
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्प्रणम्य शिरसा भवम् ॥ ३.२०.१२ ॥
प्रसन्न मनाच्या त्या वीरांच्या आशीर्वादांनी अभिनंदित होऊन, श्रेष्ठ द्विजांकडून स्वस्तिवाचन करवून, मस्तक नमवून भवाला मी प्रणाम केला.
3.20.13
शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन्दिशः ।
प्रध्माय शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप ॥ ३.२०.१३ ॥
शैब्य आणि सुग्रीव या घोड्यांनी जुंपलेल्या रथाने दिशा दुमदुमवत, हे राजा, मी श्रेष्ठ शंख पाञ्चजन्य फुंकला.
3.20.14
प्रयातोस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः ।
क्लृप्तेन चतुरङ्गेण यत्तेन जितकाशिना ॥ ३.२०.१४ ॥
हे नरव्याघ्रा, मोठ्या सैन्याने वेढलेला, सुसज्ज चतुरंगिणी सेनेसह, विजयाच्या इच्छेने सज्ज होऊन मी प्रयाण केले आहे.
3.20.15
समतीत्य बहून्देशान्गिरींश्च बहुपादपान् ।
सरांसि सरितश्चैव मार्तिकावतमासदम् ॥ ३.२०.१५ ॥
अनेक देश, पर्वत, बहुवृक्षयुक्त गिरी, सरोवरे आणि नद्या ओलांडून मी मार्तिकावताला पोहोचलो.
3.20.16
तत्राश्रौषं नरव्याघ्र साल्वं सागरमन्तिकात् ।
प्रयान्तं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वगाम् ॥ ३.२०.१६ ॥
हे नरव्याघ्रा, तिथे समुद्राजवळून सौभ विमानात बसून जात असलेला साल्व मी ऐकला; मी त्याच्या मागोमाग गेलो.
3.20.17
दृष्टवानस्मि राजेन्द्र साल्वराजमथान्तिके ।
ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः।
समुद्रनाभ्यां साल्वोऽभूत्सौभमास्थाय शत्रुहन् ॥ ३.२०.१७ ॥
हे राजेंद्रा, मग मी जवळून साल्वराजाला पाहिले. मग समुद्रापर्यंत पोहोचून, त्याच्या महालाटांच्या खाडीत, हे शत्रुहन्त्या, साल्व सौभावर आरूढ होऊन समुद्रनाभीसह प्रकट झाला.
3.20.18
स मामालोक्य सहसा सेनां स्वां प्राहिणोन्मृधे ।
मद्बाहुना च सेनायां शिष्टायां किंचिदेव च ॥ ३.२०.१८ ॥
त्याने मला पाहताच अचानक युद्धासाठी आपले सैन्य पाठवले; माझ्या बाहूने सैन्यात जे थोडे उरले, तेही.
3.20.19
स समालोक्य सहसा स्मयन्निव युधिष्ठिर ।
आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः ॥ ३.२०.१९ ॥
त्याने मला अचानक पाहून, हे युधिष्ठिरा, जणू हसत, दुष्टात्म्याने वारंवार युद्धासाठी आव्हान दिले.
3.20.20
तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः ।
पुरं नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत् ॥ ३.२०.२० ॥
त्याच्या शार्ङ्ग धनुष्यातून सुटलेले अनेक मर्मभेदी बाण माझ्या नगरापर्यंत (शरीरापर्यंत) पोहोचले नाहीत; तेव्हा माझ्यात क्रोध संचारला.
3.20.21
स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापशदो नृप ।
मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः ॥ ३.२०.२१ ॥
तो पापस्वभावी, दैत्यांचा अधम पुत्र, हे राजा, दुर्धर्ष होऊन माझ्यावर हजारो बाणधारा वर्षवू लागला.
3.20.22
सैनिकान्मम सूतं च हयांश्च स समाकिरत् ।
अचिन्तयन्तस्तु शरान्वयं युध्याम भारत ॥ ३.२०.२२ ॥
त्याने माझ्या सैनिकांना, माझ्या सारथ्याला आणि घोड्यांनाही झाकून टाकले; तरीही बाणांची पर्वा न करता आम्ही युद्ध केले, हे भारता.
3.20.23
ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
चिक्षिपुः समरे वीरा मयि साल्वपदानुगाः ॥ ३.२०.२३ ॥
तेव्हा शाल्वाच्या अनुयायी वीरांनी युद्धात वाकलेल्या पेरांचे लक्षावधी बाण माझ्यावर फेकले.
3.20.24
ते हयांश्च रथं चैव ध्वजं दारुकमेव च ।
छादयामासुरसुरास्तैर्बाणैर्मर्मभेदिभिः ॥ ३.२०.२४ ॥
त्या असुरांनी त्या मर्मभेदी बाणांनी माझे घोडे, रथ, ध्वज आणि दारुक यांनाही झाकून टाकले.
3.20.25
न हया न रथो वीर न ध्वजो न च दारुकः ।
अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाऽहं सैनिकाश्च मे ॥ ३.२०.२५ ॥
हे वीरा, घोडे, रथ, ध्वज वा दारुक दिसत नव्हते; बाणांनी झाकले गेलेले, तसेच मी आणि माझे सैनिकही.
3.20.26
ततोऽहमपि कौन्तेय शराणामयुतान्बहून् ।
आमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाऽक्षिपम् ॥ ३.२०.२६ ॥
नंतर हे कौंतेया, मीही दिव्य विधीने धनुष्याने आवाहन केलेले अनेक अयुत बाण सोडले.
3.20.27
न तत्रविषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत ।
खे विषक्तं हि तत्सौभं क्रोशमात्र इवाभवत् ॥ ३.२०.२७ ॥
हे भारता, तेथे माझ्या सैन्याला दृष्टीची मर्यादा उरली नव्हती; आकाशात लटकलेले ते सौभ जणू एक क्रोश इतकेच झाले.
3.20.28
ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे देवा वै दिवमास्थिताः ।
हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः ॥ ३.२०.२८ ॥
तेव्हा स्वर्गात उभ्या असलेल्या त्या सर्व प्रेक्षक देवांनी सिंहनाद आणि तळहातांच्या टाळ्यांच्या आवाजांनी मला मोठ्याने आनंदित केले.
3.20.29
मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे ।
अङ्गेषु रुधिराक्तास्ते विविशुः शलभा इव ॥ ३.२०.२९ ॥
महायुद्धात माझ्या धनुष्यातून सुटलेले ते बाण दानवांच्या अंगांत रक्ताने माखून टोळांसारखे शिरले.
3.20.30
ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्यवर्धत ।
वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे ॥ ३.२०.३० ॥
तेव्हा सौभाच्या आत हलहल आवाज वाढला—तीक्ष्ण बाणांनी मारले जाणारे आणि महासागरात पडणारे यांचा कोलाहल.
3.20.31
ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः ।
नदन्तो भैरवान्नादान्निपतन्ति स्म दानवाः।
पतितास्तेऽपि भक्ष्यन्ते समुद्रांभोनिवासिभिः ॥ ३.२०.३१ ॥
तुटलेल्या बाहू व खांद्यांसह, धडासारख्या आकृती दाखवणारे ते दानव भयंकर किंकाळ्या फोडत पडले. पडलेल्यांनाही समुद्रजलात राहणारे प्राणी खाऊन टाकले.
3.20.32
ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम् ।
जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम् ॥ ३.२०.३२ ॥
तेव्हा गाईचे दूध, कुंद, चंद्र, कमलनाळ व चांदी यांसारख्या कांतीचा पांचजन्य शंख मी प्राणवायूने फुंकून भरला.
3.20.33
तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र साल्वः सौभपतिस्ततः ।
मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि ॥ ३.२०.३३ ॥
तेथे त्यांना पडलेले पाहून सौभपती शाल्व याने मग महान मायायुद्धाने माझ्याशी युद्ध केले.
3.20.34
ततो गदा हलाः प्रासाः शूलशक्तिपरश्चथाः ।
असयः शक्तिकुलिशपाशर्ष्टिकनपाः शराः।
पट्टसाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रपतन्त्यनिशं मयि ॥ ३.२०.३४ ॥
तेव्हा गदा, नांगरे, भाले, शूळे, शक्ती व परशू, तलवारी, शक्ती, कुलिश, पाश, ऋष्टी, कनप, बाण, पट्टिश व भुशुंड्या माझ्यावर सतत पडू लागल्या.
3.20.35
तामहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् ।
तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत् ॥ ३.२०.३५ ॥
ती माया मी मायेनेच तत्काळ प्रतिकार करून नष्ट केली. ती माया नष्ट झाल्यावर त्याने पर्वतशिखरांनी युद्ध केले.
3.20.36
ततोऽभवत्तम इव प्रकाश इव चाभवत् ।
दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत ॥ ३.२०.३६ ॥
तेव्हा अंधारासारखे आणि प्रकाशासारखे झाले. हे भारता, पावसाळी दिवस आणि सुदिन, थंडी व उष्णता हे सर्व एकत्र झाले.
3.20.37
अङ्गारपांसुवर्षं च शस्त्रवर्षं च भारत ।
एवं मायां प्रकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः ॥ ३.२०.३७ ॥
हे भरता! त्याने निखाऱ्यांचा आणि धुळीचा वर्षाव केला, तसेच शस्त्रांचाही वर्षाव केला. अशी माया निर्माण करून शत्रूने माझ्याशी युद्ध करवले.
3.20.38
विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम् ।
यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः ॥ ३.२०.३८ ॥
हे सर्व जाणून मी मायेचा नाश मायेनेच केला. मग योग्य वेळी युद्धात सर्व बाजूंनी बाणांनी त्याला विखुरून टाकले.
3.20.39
ततो हतायां च मया मायायां युधि दानवः ।
मायामन्यां महाराज चकार मतिमोहिनीम् ॥ ३.२०.३९ ॥
मग युद्धात माझ्याकडून ती माया नष्ट झाल्यावर, हे महाराजा, त्या दानवाने बुद्धीला मोहित करणारी दुसरी माया निर्माण केली.
3.20.40
ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत् ।
शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम् ॥ ३.२०.४० ॥
मग, हे महाराजा, आकाश शंभर सूर्यांसारखे झाले. हे कौन्तेया, त्यात शंभर चंद्र आणि हजारो-अयुते तारे दिसू लागले.
3.20.41
ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः ।
ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम् ॥ ३.२०.४१ ॥
तेव्हा दिवस-रात्र आणि दिशा काही समजेना. मग मी मोहात पडलो आणि प्रज्ञास्त्र योजले.
3.20.42
तदस्त्रमस्तमस्त्रेण विधूतं शरतूलवत् ।
तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्।
लब्धालोकस्तु राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम् ॥ ३.२०.४२ ॥
ते अस्त्र दुसऱ्या अस्त्राने नष्ट होऊन बाणांच्या कापसासारखे विखुरले. असे ते युद्ध भयंकर आणि रोमांचकारी झाले. हे राजेंद्रा, प्रकाश मिळवून मी पुन्हा शत्रूशी युद्ध केले.