মহাভারত · অধ্যায় 3.200
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.200.1
देवानां कथा संजाता महीतलं गत्वा महीपतिं शिबिमौशीनरं साध्वेनं शिबिं जिज्ञास्याम इति ॥ एवं भो इत्युक्त्वा अग्नीन्द्रावुपतिष्ठेताम् ॥ ३.२००.१ ॥
দেবতাদের মধ্যে কথা উঠল: পৃথিবীতে গিয়ে উশীনরের পুত্র রাজা শিবিকে পরীক্ষা করা যাক। "ভালো, হে মহাশয়" বলে অগ্নি ও ইন্দ্র তাঁর কাছে উপস্থিত হলেন।
3.200.2
अग्निः कपोतरूपेण तमभ्यधावदामिषार्थमिन्द्रः श्येनरूपेण ॥ ३.२००.२ ॥
অগ্নি কপোতের রূপে তাঁর দিকে ছুটে গেলেন, আর ইন্দ্র মাংসের লোভে শ্যেনের রূপে।
3.200.3
अथ कपोतो राज्ञो दिव्यासनासीनस्योत्सङ्गं न्यपतत् ॥ ३.२००.३ ॥
তখন কপোত দিব্য আসনে আসীন রাজার কোলে এসে পড়ল।
3.200.4
अथ पुरोहितो राजानमब्रवीत् ॥ प्राणरक्षार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्यते ॥ ३.२००.४ ॥
তখন পুরোহিত রাজাকে বললেন: বাজপাখিকে ভীত হয়ে, প্রাণরক্ষার জন্য, প্রাণপ্রার্থী হয়ে এ আপনার শরণ নিচ্ছে।
3.200.5
वसु ददातु अन्तवान्पार्थिवोऽस्य निष्कृतिं कुर्यात् घोरं कपोतस्य निपातमाहुः ॥ ३.२००.५ ॥
ধন দিক; নশ্বর রাজা এর প্রতিকার করুন। কপোতের এই ভয়ংকর পতন বলা হয়।
3.200.6
अथ कपोतो राजानमब्रवीत् ॥ प्राणरक्षणार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्ये अङ्गैरङ्गानि प्राप्यार्थी मुनिर्भूत्वा प्राणांस्त्वां प्रपद्ये ॥ ३.२००.६ ॥
তখন কপোত রাজাকে বলল: বাজপাখিকে ভীত হয়ে, প্রাণরক্ষার জন্য, প্রাণপ্রার্থী হয়ে আমি আপনার শরণ নিচ্ছি। অঙ্গ দিয়ে অঙ্গ লাভের ইচ্ছায় মুনি হয়ে আমি প্রাণের জন্য আপনার শরণ নিচ্ছি।
3.200.7
स्वाध्यायेन कर्शितं ब्रह्मचारिणं मां विद्धि ॥ तपसा दमेन युक्तमाचार्यस्याप्रतिकूलभाषिणम् ॥ एवंयुक्तमपापं मां विद्धि ॥ ३.२००.७ ॥
স্বাধ্যায়ে কৃশ ব্রহ্মচারী আমাকে জানো। তপস্যা ও দমে যুক্ত, আচার্যের প্রতিকূল কথা না বলা আমাকে জানো। এইরূপে যুক্ত, নিষ্পাপ আমাকে জানো।
3.200.8
गदामि वेदानविचिनोमि छन्दः ।
सर्वेवेदा अक्षरशो मे अधीताः।
न साधु दानं श्रोत्रियस्य प्रदानं ।
मा प्रादाः श्येनाय न कपोतोऽस्मि ॥ ३.२००.८ ॥
আমি বেদ পাঠ করি, ছন্দ অনুসন্ধান করি। সকল বেদ অক্ষরে অক্ষরে আমি অধ্যয়ন করেছি। শ্রোত্রিয়কে দান দেওয়া ভালো নয়; বাজপাখিকে দিও না; আমি কপোত নই।
3.200.9
अथ श्येनो राजानमब्रवीत् ॥ ३.२००.९ ॥
তখন বাজপাখি রাজাকে বলল।
3.200.10
पर्यायेण वसतिर्वा भवेषु ।
सर्गे जातः पूर्वमस्मात्कपोतात्।
त्वमाददानोऽथ कपोतमेनं ।
मा त्वं राजन्विघ्नकर्ता भवेथाः ॥ ३.२००.१० ॥
জন্মে জন্মে পালাক্রমে বাস হয়; সৃষ্টিতে এই কপোতের পূর্বে আমি জন্মেছি। হে রাজন, এই কপোতকে নিয়ে বিঘ্নকারী হয়ো না।
3.200.11
केनेदृशी जातु परा हि दृष्टा ।
वागुच्यमाना शकनेन संस्कृता।
यां वै कपोतो वदते यां च श्येन ।
उभौ विदित्वा कथमस्तु साधु ॥ ३.२००.११ ॥
পাখির সংস্কৃত কণ্ঠে বলা এমন উৎকৃষ্ট বাক্য কে কখনো দেখেছে? কপোত ও বাজপাখি যে বাক্য বলে, উভয়কে জেনে কীভাবে ভালো হবে?
3.200.12
नास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले ।
नास्य बीजं रोहति काल उप्तम्।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
न त्राणं लभेत्राणमिच्छन्स काले ॥ ३.२००.१२ ॥
বর্ষাকালে যে বৃষ্টি দেয় না, তার সময়মতো বোনা বীজও অঙ্কুরিত হয় না। ভীত হয়ে শরণাগত ব্যক্তিকে যে শত্রুর হাতে তুলে দেয়, সে নিজের রক্ষা চাইলেও সময়মতো রক্ষা পায় না।
3.200.13
जाता ह्रस्वा प्रजा प्रमीयते ।
सदा न वासं पितरोऽस्य कुर्वते।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
नास्य देवाः प्रतिगृह्णन्ति हव्यम् ॥ ३.२००.१३ ॥
তার সন্তান জন্মেই অল্পায়ু হয়ে মারা যায়; তার পিতৃপুরুষেরা তার জন্য কখনও আবাস নির্মাণ করেন না। ভীত হয়ে শরণাগত ব্যক্তিকে যে শত্রুর হাতে তুলে দেয়, তার হবি দেবতারা গ্রহণ করেন না।
3.200.14
मोघमन्नं विन्दति चाप्रचेताः ।
स्वर्गाल्लोकाद्धश्यति शीघ्रमेव।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
सेन्द्रा देवाः प्रहरन्त्यस्य वज्रम् ॥ ३.२००.१४ ॥
অজ্ঞ ব্যক্তি নিষ্ফল অন্নই লাভ করে; শীঘ্রই সে স্বর্গ ও লোক থেকে পতিত হয়। ভীত হয়ে শরণাগত ব্যক্তিকে যে শত্রুর হাতে তুলে দেয়, তার উপর ইন্দ্রসহ দেবতারা বজ্র নিক্ষেপ করেন।
3.200.15
उक्षाणं पक्त्वा सह ओदनेन ।
अस्मात्कपोतात्प्रति ते नयन्तु।
यस्मिन्देशे रमसेऽतीव श्येन ।
तत्रमांसं शिवयस्ते वहन्तु ॥ ३.२००.१५ ॥
ষাঁড়টিকে ভাতের সঙ্গে রান্না করে, হে শ্যেন, এই পায়রার কাছ থেকে তারা তোমার কাছে নিয়ে যাক। যে দেশে তুমি অত্যন্ত আনন্দ পাও, সেখানে শিয়ালেরা তোমার জন্য মাংস বয়ে নিয়ে যাক।
3.200.16
नोक्षाणो राजन्प्रार्थयेयं न चान्य ।
दस्मान्मांसमधिकं वा कपोतात्।
देवैर्दत्तः सोऽद्य ममैष भक्ष-
स्तन्मे ददस्व शकुनानामभावात् ॥ ३.२००.१६ ॥
হে রাজা, আমি বলদ বা অন্য কিছু চাই না, এই কপোতের মাংসের চেয়ে বেশিও চাই না। দেবতারা আজ আমার জন্য এটাই খাদ্য দিয়েছেন; পাখির অভাবে তা আমাকে দাও।
3.200.17
उक्षाणं वेहतमनूनं नयन्तु ।
ते पश्यन्तु पुरुषा ममैव।
भयाहितस् दायं ममान्तिकात्त्वां ।
प्रत्याम्नायं तु त्वं ह्येनं मा हिंसीः ॥ ३.२००.१७ ॥
আমার লোকেরা একটি পূর্ণাঙ্গ, ভালো বলদ নিয়ে আসুক; তারা আমার সামনেই তা দেখুক। ভয়ে আমার কাছ থেকে তোমাকে অংশ দেওয়া হয়েছে; কিন্তু তার বদলে তুমি একে (কপোতকে) আঘাত করো না।
3.200.18
त्यजे प्राणाननैव दद्यां कपोतं ।
सौम्यो ह्ययं किं न जानासि श्येन।
यथा क्लेशं मा कुरुष्वेह सौम्य ।
नाहं कपोतमर्पयिष्ये कथंचित् ॥ ३.२००.१८ ॥
আমি প্রাণ ত্যাগ করব, তবু কপোতকে দেব না। হে সৌম্য, তুমি কি জানো না, হে শ্যেন? এখানে কষ্ট সৃষ্টি কোরো না, হে সৌম্য; আমি কোনোভাবেই এই কপোত সমর্পণ করব না।
3.200.19
यथा मां वै साधुवादैः प्रसन्नाः ।
प्रशंसेयुः शिबयः कर्मणा तु।
यथा श्येन प्रियमेव कुर्यां ।
प्रशाधि मां यद्वदेस्तत्करोमि ॥ ३.२००.१९ ॥
শিবিরা যেন প্রসন্ন হয়ে ভালো কথায় আমাকে প্রশংসা করে, আমার কর্মের প্রশংসা করে; হে শ্যেন, যাতে আমি তোমার প্রিয়ই করতে পারি, আমাকে আদেশ দাও; তুমি যা বলবে তাই আমি করব।
3.200.20
ऊरोर्दक्षिणादुत्कृत्य स्वपिशितं तावद्राजन्यावन्मांसं कपोतेन समम् ॥ तथा तस्मात्साधु त्रातः कपोतः प्रशंसेयुश्च शिबय कृतं च प्रियं स्यान्ममेति ॥ ३.२००.२० ॥
হে রাজন্! তিনি তাঁর ডান উরু থেকে নিজের মাংস কেটে, কপোতের সমান ওজন হওয়া পর্যন্ত নিলেন। এভাবে কপোত রক্ষা পাবে, শিবিরা প্রশংসা করবে, এবং তা আমারও প্রিয় হবে।
3.200.21
अथ स दक्षिणादूरोरुत्कृत्य स्वमांसपेशीं तुलयाधारयत् ॥ गुरुतर एव कपोत आसीत् ॥ ३.२००.२१ ॥
তখন তিনি তাঁর ডান উরু থেকে নিজের মাংসের টুকরো কেটে দাঁড়িপাল্লায় রাখলেন; তবুও কপোতই ভারী রইল।
3.200.22
पुनरन्यमुच्चकर्त गुरुतर एव कपोतः ॥ एवं सर्वं समधिकृत्य शरीरं तुलायामारोपयामास रतत्तथापि गुरुतर एव कपोत आसीत् ॥ ३.२००.२२ ॥
আবার তিনি আরেকটি টুকরো কাটলেন; তবুও কপোতই ভারী রইল। এভাবে তিনি নিজের সমস্ত শরীর কেটে দাঁড়িপাল্লায় রাখলেন; তবুও কপোতই ভারী রইল।
3.200.23
अथ राजा स्वयमेव तुलामारुरोह ॥ न च व्यलीकमासीद्राज्ञ एतद्वृत्तान्तं दृष्टाव त्रात इत्युक्त्वा प्रालीयत श्येनः अथ राजा अब्रवीत् ॥ ३.२००.२३ ॥
তখন রাজা নিজেই দাঁড়িপাল্লায় উঠলেন। রাজার মনে কোনো প্রতারণা ছিল না। এই ঘটনা দেখে, 'রক্ষা পেয়েছে' বলে শ্যেন অদৃশ্য হলো; তখন রাজা বললেন।
3.200.24
कपोतं विद्युः शिवयस्त्वां कपोत ।
पृच्छामि ते शकुने को नु श्येनः।
नानीश्वर ईदृशं जातु कुर्या-
देतं प्रश्नं भगवन्मे विचक्ष्व ॥ ३.२००.२४ ॥
শিবিরা তোমাকে কপোত বলে জানে। হে কপোত! আমি তোমাকে জিজ্ঞাসা করি, হে পাখি! এই শ্যেন কে? কোনো অক্ষম ব্যক্তি কখনো এমন করতে পারে না। হে ভগবান! আমার এই প্রশ্নের ব্যাখ্যা করো।
3.200.25
वैश्वानरोऽहं ज्वलनो धूमकेतु-
रथैव श्येनो वज्रहस्तः शचीपतिः।
साधु ज्ञातुं त्वामृषभं सौरथेय ।
नौ जिज्ञासया त्वत्सकाशंप्रपन्नौ ॥ ३.२००.२५ ॥
আমি বৈশ্বানর, প্রজ্বলিত অগ্নি, ধূমকেতু; আর এই বাজপাখি হলেন বজ্রহস্ত শচীপতি (ইন্দ্র)। হে সৌরথেয়, বৃষভ, তোমাকে ভালোভাবে জানার ইচ্ছায় আমরা দুজন তোমার কাছে এসেছি।
3.200.26
यामेतां पेशीं मम निष्क्रयाय ।
प्रादाद्भवानसिनोत्कृत्य राजन्।
एतद्वो लक्ष्म शिवं करोमि ।
हिरण्यवर्णं रुचिरं पुण्यगन्धम् ॥ ३.२००.२६ ॥
হে রাজা, আমার মুক্তিমূল্য হিসেবে তুমি তরবারি দিয়ে কেটে যে মাংসখণ্ড দিলে, তাকে আমি তোমার জন্য শুভ চিহ্নে পরিণত করছি — সোনালি বর্ণ, মনোরম, পুণ্য সুগন্ধযুক্ত।
3.200.27
एतासां प्रजानां पालयिता यशस्वी ।
सुरर्षीणामथ संमतो भृशम्।
एतस्मात्पार्श्वात्पुरुषो जनिष्यति ।
कपोतरोमेति च तस्य नाम ॥ ३.२००.२७ ॥
এই প্রজাদের রক্ষাকারী, যশস্বী, দেবতা ও ঋষিদের দ্বারা অত্যন্ত সম্মানিত এক পুরুষ এই পার্শ্ব থেকেই জন্মাবে; তার নাম হবে কপোতরোমা।
3.200.28
कपोतरोमाणं शिबिनौद्भिदं पुत्रं प्राप्स्यसि नृपवृषसंहननं यशोदीप्यमानं द्रष्टासि शूरमृषभं सौरथानाम् ॥ ३.२००.२८ ॥
কপোতরোমা নামে শিবির সেই পুত্রকে তুমি লাভ করবে, যে ভূমি বিদারণকারী, রাজাদের মধ্যে বৃষভের মতো দৃঢ়দেহী, যশে দীপ্যমান; আর সৌরথদের বীর বৃষভকেও তুমি দেখবে।