महाभारत · अध्याय 3.200
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.200.1
देवानां कथा संजाता महीतलं गत्वा महीपतिं शिबिमौशीनरं साध्वेनं शिबिं जिज्ञास्याम इति ॥ एवं भो इत्युक्त्वा अग्नीन्द्रावुपतिष्ठेताम् ॥ ३.२००.१ ॥
देवांमध्ये एक बोलणे निघाले की पृथ्वीवर जाऊन उशीनराचा पुत्र राजा शिबी याची परीक्षा घ्यावी. "ठीक आहे, महोदय" असे म्हणून अग्नी आणि इंद्र त्याच्याजवळ आले.
3.200.2
अग्निः कपोतरूपेण तमभ्यधावदामिषार्थमिन्द्रः श्येनरूपेण ॥ ३.२००.२ ॥
अग्नी कबुतराच्या रूपात त्याच्याकडे धावला; इंद्र मांसासाठी ससाण्याच्या रूपात.
3.200.3
अथ कपोतो राज्ञो दिव्यासनासीनस्योत्सङ्गं न्यपतत् ॥ ३.२००.३ ॥
तेव्हा कबूतर दिव्य आसनावर बसलेल्या राजाच्या मांडीवर येऊन पडले.
3.200.4
अथ पुरोहितो राजानमब्रवीत् ॥ प्राणरक्षार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्यते ॥ ३.२००.४ ॥
तेव्हा पुरोहित राजाला म्हणाला: ससाण्याला घाबरून, प्राणरक्षणासाठी, प्राणाची याचना करत हा तुम्हाला शरण येत आहे.
3.200.5
वसु ददातु अन्तवान्पार्थिवोऽस्य निष्कृतिं कुर्यात् घोरं कपोतस्य निपातमाहुः ॥ ३.२००.५ ॥
धन देवो; नश्वर राजाने याची भरपाई करावी. कबुतराचा हा भयंकर पतन असे म्हणतात.
3.200.6
अथ कपोतो राजानमब्रवीत् ॥ प्राणरक्षणार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्ये अङ्गैरङ्गानि प्राप्यार्थी मुनिर्भूत्वा प्राणांस्त्वां प्रपद्ये ॥ ३.२००.६ ॥
तेव्हा कबुतर राजाला म्हणाले: ससाण्याला घाबरून, प्राणरक्षणासाठी, प्राणाची याचना करत मी तुम्हाला शरण येतो. अवयवांनी अवयव मिळवू इच्छिणारा, मुनी होऊन मी माझ्या प्राणांसाठी तुम्हाला शरण येतो.
3.200.7
स्वाध्यायेन कर्शितं ब्रह्मचारिणं मां विद्धि ॥ तपसा दमेन युक्तमाचार्यस्याप्रतिकूलभाषिणम् ॥ एवंयुक्तमपापं मां विद्धि ॥ ३.२००.७ ॥
स्वाध्यायाने कृश झालेला ब्रह्मचारी मला जाण. तप आणि दमाने युक्त, आचार्यांना प्रतिकूल न बोलणारा मला जाण. असा युक्त, निष्पाप मला जाण.
3.200.8
गदामि वेदानविचिनोमि छन्दः ।
सर्वेवेदा अक्षरशो मे अधीताः।
न साधु दानं श्रोत्रियस्य प्रदानं ।
मा प्रादाः श्येनाय न कपोतोऽस्मि ॥ ३.२००.८ ॥
मी वेदांचे पठन करतो, छंदांचा शोध घेतो. सर्व वेद मी अक्षराक्षराने अभ्यासले आहेत. श्रोत्रियाला दान देणे योग्य नाही; श्येनाला देऊ नकोस; मी कपोत नाही.
3.200.9
अथ श्येनो राजानमब्रवीत् ॥ ३.२००.९ ॥
मग श्येन राजाला म्हणाला.
3.200.10
पर्यायेण वसतिर्वा भवेषु ।
सर्गे जातः पूर्वमस्मात्कपोतात्।
त्वमाददानोऽथ कपोतमेनं ।
मा त्वं राजन्विघ्नकर्ता भवेथाः ॥ ३.२००.१० ॥
जन्मांमध्ये पाळीपाळीने वास होतो; सृष्टीत या कपोतापूर्वी मी जन्मलो. हे राजा, या कपोताला घेऊन विघ्नकर्ता होऊ नकोस.
3.200.11
केनेदृशी जातु परा हि दृष्टा ।
वागुच्यमाना शकनेन संस्कृता।
यां वै कपोतो वदते यां च श्येन ।
उभौ विदित्वा कथमस्तु साधु ॥ ३.२००.११ ॥
पक्ष्याने संस्कृत रीतीने सांगितलेली अशी उत्कृष्ट वाणी कोणी कधी पाहिली आहे? कपोत आणि श्येन दोघांची वाणी जाणून कसे चांगले होईल?
3.200.12
नास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले ।
नास्य बीजं रोहति काल उप्तम्।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
न त्राणं लभेत्राणमिच्छन्स काले ॥ ३.२००.१२ ॥
पावसाळ्यात जो पाऊस पाडत नाही, त्याचे वेळेवर पेरलेले बीजही उगवत नाही. भयभीत होऊन शरण आलेल्याला जो शत्रूच्या हाती देतो, तो स्वतःला रक्षण हवे असताना वेळेवर रक्षण मिळवत नाही.
3.200.13
जाता ह्रस्वा प्रजा प्रमीयते ।
सदा न वासं पितरोऽस्य कुर्वते।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
नास्य देवाः प्रतिगृह्णन्ति हव्यम् ॥ ३.२००.१३ ॥
त्याची संतती जन्मताच अल्पायुषी होऊन मरते आणि त्याचे पितर त्याच्यासाठी कधीही निवास करीत नाहीत. भयभीत होऊन शरण आलेल्याला जो शत्रूच्या हाती देतो, त्याची हवी देव स्वीकारत नाहीत.
3.200.14
मोघमन्नं विन्दति चाप्रचेताः ।
स्वर्गाल्लोकाद्धश्यति शीघ्रमेव।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
सेन्द्रा देवाः प्रहरन्त्यस्य वज्रम् ॥ ३.२००.१४ ॥
अज्ञानी माणूस व्यर्थ अन्नच मिळवतो आणि लवकरच स्वर्गातून व लोकातून खाली पडतो. भयभीत होऊन शरण आलेल्याला जो शत्रूच्या हाती देतो, त्याच्यावर इंद्रासह देव वज्र प्रहार करतात.
3.200.15
उक्षाणं पक्त्वा सह ओदनेन ।
अस्मात्कपोतात्प्रति ते नयन्तु।
यस्मिन्देशे रमसेऽतीव श्येन ।
तत्रमांसं शिवयस्ते वहन्तु ॥ ३.२००.१५ ॥
बैलाला भातासह शिजवून, हे श्येना, या कबुतराकडून ते तुझ्याकडे नेवोत. ज्या देशात तू अतिशय रमतोस, तिथे कोल्हे तुझ्यासाठी मांस वाहून नेवोत.
3.200.16
नोक्षाणो राजन्प्रार्थयेयं न चान्य ।
दस्मान्मांसमधिकं वा कपोतात्।
देवैर्दत्तः सोऽद्य ममैष भक्ष-
स्तन्मे ददस्व शकुनानामभावात् ॥ ३.२००.१६ ॥
हे राजा, मी बैल किंवा दुसरे काही मागत नाही, या कबुतरापेक्षा अधिक मांसही मागत नाही. देवांनी आज माझे हेच अन्न दिले आहे; पक्ष्यांच्या अभावी ते मला द्या.
3.200.17
उक्षाणं वेहतमनूनं नयन्तु ।
ते पश्यन्तु पुरुषा ममैव।
भयाहितस् दायं ममान्तिकात्त्वां ।
प्रत्याम्नायं तु त्वं ह्येनं मा हिंसीः ॥ ३.२००.१७ ॥
माझी माणसे एक पूर्ण, चांगला बैल घेऊन येवोत; त्यांनी तो माझ्यासमोरच पाहावा. भीतीने माझ्याजवळून तुला वाटा दिला गेला आहे; पण त्याबदल्यात तू याला (कबुतराला) हिंसा करू नकोस.
3.200.18
त्यजे प्राणाननैव दद्यां कपोतं ।
सौम्यो ह्ययं किं न जानासि श्येन।
यथा क्लेशं मा कुरुष्वेह सौम्य ।
नाहं कपोतमर्पयिष्ये कथंचित् ॥ ३.२००.१८ ॥
मी प्राण सोडीन, पण कबुतर देणार नाही. हे सौम्या, हे तुला माहीत नाही का, हे श्येना? येथे दुःख निर्माण करू नकोस, हे सौम्या; मी कोणत्याही प्रकारे हे कबुतर देणार नाही.
3.200.19
यथा मां वै साधुवादैः प्रसन्नाः ।
प्रशंसेयुः शिबयः कर्मणा तु।
यथा श्येन प्रियमेव कुर्यां ।
प्रशाधि मां यद्वदेस्तत्करोमि ॥ ३.२००.१९ ॥
शिबी लोक प्रसन्न होऊन चांगल्या शब्दांनी माझी प्रशंसा करतील, माझ्या कर्माचे कौतुक करतील; हे श्येना, जेणेकरून मी तुझे प्रियच करीन, मला आज्ञा दे; तू जे सांगशील ते मी करीन.
3.200.20
ऊरोर्दक्षिणादुत्कृत्य स्वपिशितं तावद्राजन्यावन्मांसं कपोतेन समम् ॥ तथा तस्मात्साधु त्रातः कपोतः प्रशंसेयुश्च शिबय कृतं च प्रियं स्यान्ममेति ॥ ३.२००.२० ॥
हे राजा! त्याने आपल्या उजव्या मांडीतून स्वतःचे मांस कापून कबुतराच्या बरोबरीचे होईपर्यंत घेतले. अशा प्रकारे कबुतराचे रक्षण होईल, शिबी त्याची प्रशंसा करतील आणि ते मलाही प्रिय होईल.
3.200.21
अथ स दक्षिणादूरोरुत्कृत्य स्वमांसपेशीं तुलयाधारयत् ॥ गुरुतर एव कपोत आसीत् ॥ ३.२००.२१ ॥
मग त्याने आपल्या उजव्या मांडीतून स्वतःच्या मांसाचा तुकडा कापून तराजूत ठेवला; तरीही कबुतरच जड होते.
3.200.22
पुनरन्यमुच्चकर्त गुरुतर एव कपोतः ॥ एवं सर्वं समधिकृत्य शरीरं तुलायामारोपयामास रतत्तथापि गुरुतर एव कपोत आसीत् ॥ ३.२००.२२ ॥
पुन्हा त्याने दुसरा तुकडा कापला; तरीही कबुतरच अधिक जड होते. अशा रीतीने त्याने आपले सर्व शरीर कापून तराजूत ठेवले; तरीही कबुतरच जड राहिले.
3.200.23
अथ राजा स्वयमेव तुलामारुरोह ॥ न च व्यलीकमासीद्राज्ञ एतद्वृत्तान्तं दृष्टाव त्रात इत्युक्त्वा प्रालीयत श्येनः अथ राजा अब्रवीत् ॥ ३.२००.२३ ॥
मग राजा स्वतः तराजूवर चढला. राजाच्या मनात कोणताही कपट नव्हता. ही घटना पाहून, 'संरक्षण झाले' असे म्हणून श्येन अदृश्य झाला; तेव्हा राजा म्हणाला.
3.200.24
कपोतं विद्युः शिवयस्त्वां कपोत ।
पृच्छामि ते शकुने को नु श्येनः।
नानीश्वर ईदृशं जातु कुर्या-
देतं प्रश्नं भगवन्मे विचक्ष्व ॥ ३.२००.२४ ॥
शिबी लोक तुला कबूतर म्हणून ओळखतात. हे कबुतरा! मी तुला विचारतो, हे पक्षी! हा श्येन कोण? असमर्थ माणूस असे कधीच करू शकत नाही. हे भगवान! माझ्या या प्रश्नाचे स्पष्टीकरण कर.
3.200.25
वैश्वानरोऽहं ज्वलनो धूमकेतु-
रथैव श्येनो वज्रहस्तः शचीपतिः।
साधु ज्ञातुं त्वामृषभं सौरथेय ।
नौ जिज्ञासया त्वत्सकाशंप्रपन्नौ ॥ ३.२००.२५ ॥
मी वैश्वानर, प्रज्वलित अग्नी, धूमकेतू आहे; आणि हा ससाणा वज्र हातात घेतलेला शचीपती (इंद्र) आहे. हे सौरथेया, वृषभा, तुला नीट जाणून घेण्याच्या इच्छेने आम्ही दोघे तुझ्याजवळ आलो आहोत.
3.200.26
यामेतां पेशीं मम निष्क्रयाय ।
प्रादाद्भवानसिनोत्कृत्य राजन्।
एतद्वो लक्ष्म शिवं करोमि ।
हिरण्यवर्णं रुचिरं पुण्यगन्धम् ॥ ३.२००.२६ ॥
राजा, माझ्या सुटकेसाठी तू तलवारीने कापून दिलेल्या या मांसाच्या तुकड्याला मी तुझ्यासाठी शुभचिन्ह बनवतो — सोनेरी वर्णाचा, सुंदर, पुण्यगंधी.
3.200.27
एतासां प्रजानां पालयिता यशस्वी ।
सुरर्षीणामथ संमतो भृशम्।
एतस्मात्पार्श्वात्पुरुषो जनिष्यति ।
कपोतरोमेति च तस्य नाम ॥ ३.२००.२७ ॥
या प्रजेचा रक्षक, यशस्वी, देव आणि ऋषींनी अत्यंत सन्मानित असा एक पुरुष याच पार्श्वातून जन्म घेईल; त्याचे नाव कपोतरोमा असेल.
3.200.28
कपोतरोमाणं शिबिनौद्भिदं पुत्रं प्राप्स्यसि नृपवृषसंहननं यशोदीप्यमानं द्रष्टासि शूरमृषभं सौरथानाम् ॥ ३.२००.२८ ॥
कपोतरोमा नावाच्या, शिबीच्या, भूमी फोडणाऱ्या, राजांमध्ये वृषभासारख्या शरीराच्या, यशाने तेजस्वी अशा पुत्राला तू प्राप्त करशील; आणि सौरथांमधील वीर वृषभालाही तू पाहशील.