મહાભારત · અધ્યાય 3.200
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.200.1
देवानां कथा संजाता महीतलं गत्वा महीपतिं शिबिमौशीनरं साध्वेनं शिबिं जिज्ञास्याम इति ॥ एवं भो इत्युक्त्वा अग्नीन्द्रावुपतिष्ठेताम् ॥ ३.२००.१ ॥
દેવોમાં વાત ઊઠી કે પૃથ્વી પર જઈને ઉશીનરના પુત્ર રાજા શિબિની કસોટી કરીએ. "સારું, હે મહાશય" એમ કહીને અગ્નિ અને ઇન્દ્ર તેમની પાસે આવ્યા.
3.200.2
अग्निः कपोतरूपेण तमभ्यधावदामिषार्थमिन्द्रः श्येनरूपेण ॥ ३.२००.२ ॥
અગ્નિ કબૂતરના રૂપે તેની તરફ દોડ્યો; ઇન્દ્ર માંસ માટે બાજના રૂપે.
3.200.3
अथ कपोतो राज्ञो दिव्यासनासीनस्योत्सङ्गं न्यपतत् ॥ ३.२००.३ ॥
ત્યારે કબૂતર દિવ્ય આસન પર બેઠેલા રાજાના ખોળામાં પડ્યું.
3.200.4
अथ पुरोहितो राजानमब्रवीत् ॥ प्राणरक्षार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्यते ॥ ३.२००.४ ॥
ત્યારે પુરોહિતે રાજાને કહ્યું: બાજથી ડરીને, પ્રાણરક્ષા માટે, જીવની યાચના કરતું આ તમારું શરણ લે છે.
3.200.5
वसु ददातु अन्तवान्पार्थिवोऽस्य निष्कृतिं कुर्यात् घोरं कपोतस्य निपातमाहुः ॥ ३.२००.५ ॥
ધન આપે; નશ્વર રાજા તેનો બદલો આપે. કબૂતરનું આ ભયાનક પતન કહેવાય છે.
3.200.6
अथ कपोतो राजानमब्रवीत् ॥ प्राणरक्षणार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्ये अङ्गैरङ्गानि प्राप्यार्थी मुनिर्भूत्वा प्राणांस्त्वां प्रपद्ये ॥ ३.२००.६ ॥
ત્યારે કબૂતરે રાજાને કહ્યું: બાજથી ડરીને, પ્રાણરક્ષા માટે, જીવની યાચના કરતો હું તમારું શરણ લઉં છું. અંગોથી અંગો મેળવવાની ઇચ્છા રાખતો, મુનિ બનીને હું મારા પ્રાણ માટે તમારું શરણ લઉં છું.
3.200.7
स्वाध्यायेन कर्शितं ब्रह्मचारिणं मां विद्धि ॥ तपसा दमेन युक्तमाचार्यस्याप्रतिकूलभाषिणम् ॥ एवंयुक्तमपापं मां विद्धि ॥ ३.२००.७ ॥
સ્વાધ્યાયથી કૃશ થયેલો બ્રહ્મચારી મને જાણ. તપ અને દમથી યુક્ત, આચાર્યને પ્રતિકૂળ ન બોલનારો મને જાણ. આ રીતે યુક્ત, નિષ્પાપ મને જાણ.
3.200.8
गदामि वेदानविचिनोमि छन्दः ।
सर्वेवेदा अक्षरशो मे अधीताः।
न साधु दानं श्रोत्रियस्य प्रदानं ।
मा प्रादाः श्येनाय न कपोतोऽस्मि ॥ ३.२००.८ ॥
હું વેદોનું પઠન કરું છું, છંદોની શોધ કરું છું. સર્વ વેદ મેં અક્ષરશઃ અભ્યાસ્યા છે. શ્રોત્રિયને દાન આપવું સારું નથી; શ્યેનને ન આપ; હું કપોત નથી.
3.200.9
अथ श्येनो राजानमब्रवीत् ॥ ३.२००.९ ॥
પછી શ્યેને રાજાને કહ્યું.
3.200.10
पर्यायेण वसतिर्वा भवेषु ।
सर्गे जातः पूर्वमस्मात्कपोतात्।
त्वमाददानोऽथ कपोतमेनं ।
मा त्वं राजन्विघ्नकर्ता भवेथाः ॥ ३.२००.१० ॥
જન્મોમાં વારાફરતી વાસ થાય છે; સૃષ્ટિમાં આ કપોતથી પહેલાં હું જન્મ્યો. હે રાજન, આ કપોતને લઈને વિઘ્નકર્તા ન થા.
3.200.11
केनेदृशी जातु परा हि दृष्टा ।
वागुच्यमाना शकनेन संस्कृता।
यां वै कपोतो वदते यां च श्येन ।
उभौ विदित्वा कथमस्तु साधु ॥ ३.२००.११ ॥
પક્ષી સંસ્કૃત રીતે કહે એવી ઉત્કૃષ્ટ વાણી કોઈએ ક્યારેય જોઈ છે? કપોત અને શ્યેન બંને જે વાણી બોલે છે, બંનેને જાણીને કેવી રીતે સારું થાય?
3.200.12
नास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले ।
नास्य बीजं रोहति काल उप्तम्।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
न त्राणं लभेत्राणमिच्छन्स काले ॥ ३.२००.१२ ॥
વર્ષાઋતુમાં જે વરસાદ ન વરસાવે, તેનું સમયસર વાવેલું બીજ પણ ઊગતું નથી. ભયભીત થઈ શરણે આવેલાને જે શત્રુને સોંપી દે છે, તે પોતે રક્ષણ ઇચ્છે ત્યારે સમયસર રક્ષણ પામતો નથી.
3.200.13
जाता ह्रस्वा प्रजा प्रमीयते ।
सदा न वासं पितरोऽस्य कुर्वते।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
नास्य देवाः प्रतिगृह्णन्ति हव्यम् ॥ ३.२००.१३ ॥
તેની સંતતિ જન્મતાં જ અલ્પાયુ થઈને મરી જાય છે, અને તેના પિતૃઓ તેના માટે કદી નિવાસ બનાવતા નથી. ભયભીત થઈ શરણે આવેલાને જે શત્રુને સોંપે છે, તેની હવિ દેવો સ્વીકારતા નથી.
3.200.14
मोघमन्नं विन्दति चाप्रचेताः ।
स्वर्गाल्लोकाद्धश्यति शीघ्रमेव।
भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे ।
सेन्द्रा देवाः प्रहरन्त्यस्य वज्रम् ॥ ३.२००.१४ ॥
અજ્ઞાની માણસ વ્યર્થ અન્ન જ મેળવે છે, અને શીઘ્ર સ્વર્ગ તથા લોકમાંથી પડી જાય છે. ભયભીત થઈ શરણે આવેલાને જે શત્રુને સોંપે છે, તેના પર ઇન્દ્ર સહિત દેવો વજ્ર પ્રહાર કરે છે.
3.200.15
उक्षाणं पक्त्वा सह ओदनेन ।
अस्मात्कपोतात्प्रति ते नयन्तु।
यस्मिन्देशे रमसेऽतीव श्येन ।
तत्रमांसं शिवयस्ते वहन्तु ॥ ३.२००.१५ ॥
બળદને ભાત સાથે રાંધીને, હે શ્યેન, આ કબૂતર પાસેથી તેઓ તારી પાસે લઈ જાય. જે દેશમાં તું અતિશય આનંદ પામે છે, ત્યાં શિયાળો તારા માટે માંસ વહન કરે.
3.200.16
नोक्षाणो राजन्प्रार्थयेयं न चान्य ।
दस्मान्मांसमधिकं वा कपोतात्।
देवैर्दत्तः सोऽद्य ममैष भक्ष-
स्तन्मे ददस्व शकुनानामभावात् ॥ ३.२००.१६ ॥
હે રાજા, હું બળદ કે બીજું કંઈ માગતો નથી, આ કબૂતરના માંસ કરતાં વધુ પણ માગતો નથી. દેવોએ આજે મને આ જ ભોજન આપ્યું છે; પક્ષીઓના અભાવે તે મને આપો.
3.200.17
उक्षाणं वेहतमनूनं नयन्तु ।
ते पश्यन्तु पुरुषा ममैव।
भयाहितस् दायं ममान्तिकात्त्वां ।
प्रत्याम्नायं तु त्वं ह्येनं मा हिंसीः ॥ ३.२००.१७ ॥
મારા માણસો એક સંપૂર્ણ, સારો બળદ લાવે; તેઓ તેને મારી સામે જ જુએ. ભયથી મારી પાસેથી તને ભાગ આપવામાં આવ્યો છે; પરંતુ તેના બદલામાં તું આને (કબૂતરને) હિંસા ન કર.
3.200.18
त्यजे प्राणाननैव दद्यां कपोतं ।
सौम्यो ह्ययं किं न जानासि श्येन।
यथा क्लेशं मा कुरुष्वेह सौम्य ।
नाहं कपोतमर्पयिष्ये कथंचित् ॥ ३.२००.१८ ॥
હું પ્રાણ ત્યાગી દઈશ, પણ કબૂતર નહીં આપું. હે સૌમ્ય, શું તું આ જાણતો નથી, હે બાજ? અહીં પીડા ન ઉપજાવ, હે સૌમ્ય; હું કોઈ પણ રીતે આ કબૂતર સોંપીશ નહીં.
3.200.19
यथा मां वै साधुवादैः प्रसन्नाः ।
प्रशंसेयुः शिबयः कर्मणा तु।
यथा श्येन प्रियमेव कुर्यां ।
प्रशाधि मां यद्वदेस्तत्करोमि ॥ ३.२००.१९ ॥
શિબિઓ પ્રસન્ન થઈને સારા શબ્દોથી મારી પ્રશંસા કરે, મારા કર્મની સ્તુતિ કરે; હે બાજ, જેથી હું તારું પ્રિય જ કરું, મને આજ્ઞા કર; તું જે કહીશ તે હું કરીશ.
3.200.20
ऊरोर्दक्षिणादुत्कृत्य स्वपिशितं तावद्राजन्यावन्मांसं कपोतेन समम् ॥ तथा तस्मात्साधु त्रातः कपोतः प्रशंसेयुश्च शिबय कृतं च प्रियं स्यान्ममेति ॥ ३.२००.२० ॥
હે રાજન્! તેણે પોતાની જમણી જાંઘમાંથી પોતાનું જ માંસ કાપીને કબૂતર જેટલું થાય ત્યાં સુધી લીધું. આ રીતે કબૂતર સુરક્ષિત થશે, શિબિઓ પ્રશંસા કરશે, અને તે મને પણ પ્રિય થશે.
3.200.21
अथ स दक्षिणादूरोरुत्कृत्य स्वमांसपेशीं तुलयाधारयत् ॥ गुरुतर एव कपोत आसीत् ॥ ३.२००.२१ ॥
પછી તેણે પોતાની જમણી જાંઘમાંથી પોતાના માંસનો ટુકડો કાપીને ત્રાજવામાં મૂક્યો; છતાં કબૂતર જ ભારે રહ્યું.
3.200.22
पुनरन्यमुच्चकर्त गुरुतर एव कपोतः ॥ एवं सर्वं समधिकृत्य शरीरं तुलायामारोपयामास रतत्तथापि गुरुतर एव कपोत आसीत् ॥ ३.२००.२२ ॥
ફરીથી તેણે બીજો ટુકડો કાપ્યો; છતાં કબૂતર વધારે ભારે રહ્યું. આ રીતે તેણે પોતાનું આખું શરીર કાપીને ત્રાજવામાં મૂક્યું; તો પણ કબૂતર જ ભારે રહ્યું.
3.200.23
अथ राजा स्वयमेव तुलामारुरोह ॥ न च व्यलीकमासीद्राज्ञ एतद्वृत्तान्तं दृष्टाव त्रात इत्युक्त्वा प्रालीयत श्येनः अथ राजा अब्रवीत् ॥ ३.२००.२३ ॥
પછી રાજા પોતે જ ત્રાજવા પર ચડ્યા. રાજામાં કોઈ છળ નહોતું. આ ઘટના જોઈને, 'રક્ષા થઈ' એમ કહીને શ્યેન અદૃશ્ય થયો; ત્યારે રાજાએ કહ્યું.
3.200.24
कपोतं विद्युः शिवयस्त्वां कपोत ।
पृच्छामि ते शकुने को नु श्येनः।
नानीश्वर ईदृशं जातु कुर्या-
देतं प्रश्नं भगवन्मे विचक्ष्व ॥ ३.२००.२४ ॥
શિબિઓ તને કબૂતર તરીકે ઓળખે છે. હે કબૂતર! હું તને પૂછું છું, હે પક્ષી! આ શ્યેન કોણ છે? અસમર્થ વ્યક્તિ ક્યારેય આવું કરી શકે નહીં. હે ભગવાન! મારા આ પ્રશ્નનો ખુલાસો કર.
3.200.25
वैश्वानरोऽहं ज्वलनो धूमकेतु-
रथैव श्येनो वज्रहस्तः शचीपतिः।
साधु ज्ञातुं त्वामृषभं सौरथेय ।
नौ जिज्ञासया त्वत्सकाशंप्रपन्नौ ॥ ३.२००.२५ ॥
હું વૈશ્વાનર, પ્રજ્વલિત અગ્નિ, ધૂમકેતુ છું; અને આ બાજ વજ્ર હાથમાં લઈને ઊભેલા શચીપતિ (ઇન્દ્ર) છે. હે સૌરથેય, વૃષભ, તમને સારી રીતે જાણવાની ઇચ્છાથી અમે બંને તમારી પાસે આવ્યા છીએ.
3.200.26
यामेतां पेशीं मम निष्क्रयाय ।
प्रादाद्भवानसिनोत्कृत्य राजन्।
एतद्वो लक्ष्म शिवं करोमि ।
हिरण्यवर्णं रुचिरं पुण्यगन्धम् ॥ ३.२००.२६ ॥
રાજન, મારા છુટકારાના મૂલ્ય તરીકે તમે તલવારથી કાપીને જે માંસનો ટુકડો આપ્યો, તેને હું તમારા માટે શુભ ચિહ્ન બનાવું છું — સોનેરી વર્ણ, સુંદર, પુણ્ય સુગંધવાળો.
3.200.27
एतासां प्रजानां पालयिता यशस्वी ।
सुरर्षीणामथ संमतो भृशम्।
एतस्मात्पार्श्वात्पुरुषो जनिष्यति ।
कपोतरोमेति च तस्य नाम ॥ ३.२००.२७ ॥
આ પ્રજાઓનો રક્ષક, યશસ્વી, દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા અત્યંત માન્ય એક પુરુષ આ પાર્શ્વમાંથી જ જન્મશે; તેનું નામ કપોતરોમા હશે.
3.200.28
कपोतरोमाणं शिबिनौद्भिदं पुत्रं प्राप्स्यसि नृपवृषसंहननं यशोदीप्यमानं द्रष्टासि शूरमृषभं सौरथानाम् ॥ ३.२००.२८ ॥
કપોતરોમા નામના, શિબિના પુત્ર, પૃથ્વીને ભેદનારા, રાજાઓમાં વૃષભ જેવા શરીરવાળા, યશથી દીપ્તિમાન પુત્રને તમે પ્રાપ્ત કરશો; અને સૌરથોના વીર વૃષભને તમે જોશો.