महाभारत · अध्याय 3.201
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.201.1
भूय एव महाभाग्यं कथ्यतामित्यब्रवीत् पाण्डवो मार्कण्डेयम् । अथाचष्ट मार्कण्डेयः । अष्टकस्य वैश्वामित्रेरश्वमेधे सर्वे राजानः प्रागच्छन् ॥ ३.२०१.१ ॥
मग पाण्डुपुत्राने मार्कण्डेयाला म्हटले, "महान भाग्याची गोष्ट आणखी सांगा." तेव्हा मार्कण्डेय म्हणाले: विश्वामित्राचा पुत्र अष्टक याच्या अश्वमेध यज्ञाला सर्व राजे आले होते.
3.201.2
भ्रातरश्चास्य प्रतर्दनो वसुमनाः शिबिरौशीनर इति । स च समाप्तयज्ञो भ्रातृभिः सह रथेन प्रायात् । ते च नारदमागच्छन्तमभिवाद्यारोहतु भवान् रथमित्यब्रुवन् ॥ ३.२०१.२ ॥
याचे बंधू प्रतर्दन, वसुमनस आणि उशीनराचा पुत्र शिबी होते. यज्ञ पूर्ण करून तो बंधूंसह रथाने निघाला. येत असलेल्या नारदाला नमस्कार करून ते म्हणाले, "आपण रथावर चढावे."
3.201.3
तांस्तथेत्युक्त्वा रथमारुरोह । अथ तेषामेकः सुरर्षिं नारदमब्रवीत् । प्रसाद्य भगवन्तं किंचि- दिच्छेयं प्रष्टुमिति ॥ ३.२०१.३ ॥
"तसेच होऊ दे" असे म्हणून त्याने त्यांचे म्हणणे मान्य करून रथात आरोहण केले. तेव्हा त्यांपैकी एकाने देवर्षी नारदाला म्हटले, "भगवन्, आपल्याला प्रसन्न करून मी काही विचारू इच्छितो."
3.201.4
पृच्छेत्यब्रवीदृषिः । सोऽब्रवीदायुष्मन्तः सर्व- गुणप्रमुदिताः । अथायुष्मन्तं स्वर्गस्थानं चतुर्भि- र्यातव्यं स्यात् कोऽवतरेत् । अयमष्टकोऽवतरेदित्यब्रवीदृषिः ॥ ३.२०१.४ ॥
"विचार" असे ऋषी म्हणाले. ते म्हणाले, "हे दीर्घायुषी जनहो, सर्व गुणांनी आनंदित झालेले." मग चौघांसह स्वर्गस्थानी जावे लागणाऱ्या दीर्घायुषीच्या खाली कोणी उतरावे? "हा अष्टक उतरो" असे ऋषी म्हणाले.
3.201.6
किं कारणमित्यपृच्छत् । अथाचष्टाष्टकस्य गृहे मया उषितं स मां रथेनानुप्रावहदथापश्यमनेकानिगोसहस्राणि वर्णशो विविक्तानि तमहमपृच्छं कस्येमे गाव इति सोऽब्रवीत् । मया निसृष्टा इत्येतास्तेनैव स्वयं श्लाघति कथितेन । एषोऽवतरेदथ त्रिभिर्यातव्यं साम्प्रतं कोऽवतरेत् ।
प्रतर्दन इत्यब्रवीदृषिः । तत्र किं कारणं प्रत- र्दनस्यापि गृहे मयोषितं स मां रथेनानुप्रावहत् ॥ ३.२०१.६ ॥
"याचे कारण काय?" असे त्याने विचारले. तेव्हा तो म्हणाला: "अष्टकाच्या घरी मी राहिलो असताना त्याने मला रथातून नेले. मग रंगानुसार वेगळ्या झालेल्या अनेक सहस्र गायी मी पाहिल्या. 'या कोणाच्या?' असे मी त्याला विचारले. 'माझ्याकडून सोडलेल्या' असे तो म्हणाला. अशा प्रकारे तो स्वतः बोलून स्वतःची स्तुती करतो. हा उतरेल; नंतर तिघांसह जावे लागेल. आता कोण उतरेल?" ऋषी म्हणाले, "प्रतर्दन." तेथे कारण काय? प्रतर्दनाच्या घरीही मी राहिलो असताना त्याने मला रथातून नेले.
3.201.7
अथैनं ब्राह्मणोऽभिक्षेताश्वं मे ददातु भवान् निवृत्तो दास्यामीत्यब्रवीद् ब्राह्मणं त्वरितमेव दीयतामित्यब्रवीद् ब्राह्मणस्त्वरितमेव स ब्राह्मणस्यैवमुक्त्वा दक्षिणं पार्श्वमददत् ॥ ३.२०१.७ ॥
तेव्हा एका ब्राह्मणाने त्याच्याकडे घोडा मागितला. "तू मला दे; मी परत येऊन देईन," असे तो म्हणाला. ब्राह्मण म्हणाला, "लवकर दे." ब्राह्मणाला असे सांगून त्याने उजवी बाजू दिली.
3.201.8
अथान्योऽप्यश्वार्थी ब्राह्मण आगच्छत् । तथैव चैनमुक्त्वा वामपार्ष्णिमभ्यदादथ प्रायात् पुनरपि चान्योऽप्यश्वार्थी ब्राह्मण आगच्छत् त्वरितोऽथ तस्मै अपनह्य वामं धुर्यमददत् ॥ ३.२०१.८ ॥
नंतर आणखी एक अश्वार्थी ब्राह्मण आला. त्याला तसेच सांगून त्याने डावा मागचा पाय दिला; मग तो निघून गेला. पुन्हा आणखी एक अश्वार्थी ब्राह्मण त्वरेने आला; त्याला डावा धुरी-अश्व सोडून दिला.
3.201.9
अथ प्रायात् पुनरन्य आगच्छदश्वार्थी ब्राह्मण- स्तमब्रवीदतियातो दास्यामि त्वरितमेव मे दीयतामित्यब्रवीद् ब्राह्मणस्तस्मै दत्त्वाश्वं रथधुरं गृह्णता व्याहृतं ब्राह्मणानां साम्प्रतं नास्ति किंचिदिति ॥ ३.२०१.९ ॥
नंतर तो निघून गेला; पुन्हा आणखी एक अश्वार्थी ब्राह्मण आला. तो त्याला म्हणाला, 'जो गेला त्याला मी देईन; मला लवकर द्यावा.' ब्राह्मणाने त्याला घोडा देऊन रथाची धुरा धरणाऱ्याला सांगितले, 'ब्राह्मणांसाठी आता काहीही उरलेले नाही.'
3.201.10
य एष ददाति चासूयति च तेन व्याहृतेन तथावतरेत् । अथ द्वाभ्यां यातव्यमिति कोऽव- तरेत् ॥ ३.२०१.१० ॥
जो हा देतो आणि मत्सरही करतो, त्याने त्या बोललेल्या शब्दाने तसेच उतरावे. मग दोघांसह जावे असे सांगितले आहे; कोण उतरावा?
3.201.11
वसुमना अवतरेदित्यब्रवीदृषिः ॥ ३.२०१.११ ॥
'वसुमनाने उतरावे' असे ऋषी म्हणाले.
3.201.12
किं कारणमित्यपृच्छदथाचष्ट नारदः । अहं परिभ्रमन् वसुमनसो गृहमुपस्थितः ॥ ३.२०१.१२ ॥
'कारण काय?' असे त्याने विचारले. मग नारद म्हणाले: 'फिरत फिरत मी वसुमनाच्या घरी आलो.'
3.201.13
स्वस्तिवचनमासीत् पुष्परथस्य प्रयोजनेन तमहमन्वगच्छं स्वस्तिवाचितेषु ब्राह्मणेषु रथो ब्राह्मणानां दर्शितः ॥ ३.२०१.१३ ॥
पुष्परथासाठी स्वस्तिवचन चालू होते; त्या प्रयोजनाने मी त्याच्या मागोमाग गेलो. स्वस्तिवाचन करणाऱ्या ब्राह्मणांना रथ दाखवण्यात आला.
3.201.14
तमहं रथं प्राशंसमथ राजाब्रवीद्भगवता रथः प्रशस्तः । एष भगवतो रथ इति ॥ ३.२०१.१४ ॥
मी त्या रथाची प्रशंसा केली. तेव्हा राजा म्हणाला, "भगवंतांनी हा रथ प्रशंसिला आहे; हा भगवंतांचा रथ आहे."
3.201.16
अथ कदाचित् पुनरप्यहमुपस्थितः पुनरेव च रथप्रयोजनमासीत् । सम्यगयमेष भगवत इत्येवं राजाब्रवीदिति पुनरेव तृतीयं स्वस्तिवाचनं समभावयमथ राजा ब्राह्मणानां दर्शयन् मामभि प्रेक्ष्याब्रवीत् । अथो भगवता पुष्परथस्य स्वस्ति- वाचनानि सुष्ठु सम्भावितानि एतेन द्रोहवचनेनावतरेत् ।
अथैकेन यातव्यं स्यात् कोऽवतरेत् पुनर्नारद आह शिबिर्यायादहमवतरेयमत्र किं कारण- मित्यब्रवीत् । असावहं शिबिना समो नास्मि यतो ब्राह्मणः कश्चिदेनमब्रवीत् ॥ ३.२०१.१६ ॥
नंतर एकदा मी पुन्हा आलो; पुन्हा रथाची गरज पडली. "हा भगवंतांचा रथ, योग्यच आहे" असे राजा म्हणाला. मग तिसऱ्यांदा स्वस्तिवाचन करवले. तेव्हा राजा ब्राह्मणांना दाखवत माझ्याकडे पाहून म्हणाला: "भगवान पुष्परथाची स्वस्तिवाचने चांगल्या प्रकारे मान्य झाली. या द्रोहवचनाने तो उतरो." तेव्हा एकालाच जायचे असेल तर कोणी उतरावे? असे नारदांनी पुन्हा विचारले; "शिबी जावो, मी उतरतो; यात कारण काय?" तो म्हणाला: "मी शिबीच्या बरोबरीचा नाही; म्हणून एका ब्राह्मणाने याला असे म्हटले."
3.201.17
शिबे अन्नार्थ्यस्मीति तमब्रवीच्छिविः किं क्रियतामाज्ञापयतु भवानिति ॥ ३.२०१.१७ ॥
"हे शिबी, मी अन्नाची अभिलाषी आहे." असे त्याने म्हटल्यावर शिबी त्याला म्हणाला, "काय करू? आपण आज्ञा करावी."
3.201.18
अथैनं ब्राह्मणोऽब्रवीद् य एष ते पुत्रो बृहद्गर्भो नाम एष प्रमातव्य इति तमेनं संस्कुरु अन्नं चोप- पादय ततोऽहं प्रतीक्ष्य इति । ततः पुत्रं प्रमाथ्य संस्कत्य विधिना साधयित्वा पाश्यामर्पयित्वा शिरसा प्रतिगृह्य ब्राह्मणममृगयत् ॥ ३.२०१.१८ ॥
तेव्हा तो ब्राह्मण त्याला म्हणाला, "हा तुझा पुत्र बृहद्गर्भ नावाचा आहे, त्याचा वध करायचा आहे; त्याला सिद्ध करून अन्न तयार कर, मग मी वाट पाहीन." मग पुत्राचा वध करून, विधिपूर्वक संस्कार करून, पात्रात ठेवून अर्पण करून, मस्तकाने स्वीकारून त्याने ब्राह्मणाचा शोध घेतला.
3.201.19
अथास्य मृगयमाणस्य कश्चिदाचष्ट एव ते ब्राह्मणो नगरं प्रविश्य दहति ते गृहं कोशागारमायुधागारं स्त्र्यगारमश्वशालां हस्तिशालां च क्रुद्ध इति ॥ ३.२०१.१९ ॥
तो शोध घेत असताना कोणीतरी त्याला म्हणाले, "तुमचा तो ब्राह्मण नगरात शिरून रागाने तुमचे घर, कोठार, शस्त्रागार, स्त्रियांचे दालन, अश्वशाला आणि गजशाला जाळत आहे."
3.201.20
अथ शिबिस्तथैवाविकृतमुखवर्णो नगरं प्रविश्य ब्राह्मणं तमब्रवीत् सिद्धं भगवन्नन्नमिति ब्राह्मणो न किंचिद्व्याजहार विस्मयादधोमुखश्चासीत् ॥ ३.२०१.२० ॥
मग शिबी, मुखवर्ण न बदलता, तसाच नगरात प्रवेश करून त्या ब्राह्मणाला म्हणाला, "हे भगवन्, अन्न सिद्ध आहे." ब्राह्मण काहीच बोलला नाही; आश्चर्याने तो खाली मान घालून राहिला.
3.201.21
ततः प्रासादयद् ब्राह्मणं भगवन् भुज्यतामिति । मुहूर्तादुद्वीक्ष्य शिबिमब्रवीत् ॥ ३.२०१.२१ ॥
मग त्यांनी ब्राह्मणाला प्रसन्न करून म्हटले, "हे भगवन्, भोजन करा." क्षणभराने वर पाहून त्यांनी शिबीला म्हटले.
3.201.22
त्वमेवैतदशानेति तत्राह तथेति शिबिस्तथैवा- विमना महित्वा कपालमभ्युद्धार्य भोक्तुमैच्छत् ॥ ३.२०१.२२ ॥
"तूच हे खा" असे तिथे त्यांनी म्हटले. शिबी "ठीक आहे" म्हणाले आणि तसेच अविचल मनाने, मोठेपणाने, कपाल उचलून खाण्याची इच्छा केली.
3.201.23
अथास्य ब्राह्मणो हस्तमगृह्णात् । अब्रवीच्चैनं जितक्रोधोऽसि न ते किञ्चिदपरित्याज्यं ब्राह्मणार्थे ब्राह्मणोऽपि तं महाभागं सभाजयत् ॥ ३.२०१.२३ ॥
मग ब्राह्मणाने त्यांचा हात धरला आणि म्हटले, "तू क्रोधावर विजय मिळवलेला आहेस; ब्राह्मणासाठी तुझ्याकडे त्याग न करता येण्यासारखे काहीही नाही." ब्राह्मणानेही त्या महाभागाचा सन्मान केला.
3.201.24
स ह्युद्वीक्षमाणः पुत्रमपश्यदग्रे तिष्ठन्तं देव- कुमारमिव पुण्यगन्धान्वितमलङ्कृतं सर्वं च तमर्थं विधाय ब्राह्मणोऽन्तरधीयत ॥ ३.२०१.२४ ॥
कारण वर पाहताना त्यांनी आपला पुत्र समोर उभा असलेला पाहिला; देवकुमारासारखा, पवित्र सुगंधाने युक्त आणि अलंकृत. ते सर्व कार्य साधून ब्राह्मण अंतर्धान पावला.
3.201.25
तस्य राजर्षेर्विधाता तेनैव वेषेण परीक्षार्थमागत इति तस्मिन्नन्तर्हिते अमात्या राजानमूचुः । किं प्रेप्सुना भवता इदमेवं जानता कृतमिति ॥ ३.२०१.२५ ॥
त्या राजर्षीचा निर्माता तोच परीक्षा घेण्यासाठी त्याच रूपाने आला होता. तो अंतर्धान पावल्यावर अमात्य राजाला म्हणाले, "हे सर्व जाणूनही तुम्ही कशाच्या इच्छेने हे केले?"
3.201.26
शिबिरुवाच ।
नैवाहमेतद् यशसे ददानि
न चार्थहेतोर्न च भोगतृष्णया ।
पापैरनासेवित एष मार्ग
इत्येवमेतत् सकलं करोमि ॥ ३.२०१.२६ ॥
शिबी म्हणाला: मी हे यशासाठी देत नाही, धनाच्या हेतूनेही नाही, भोगतृष्णेनेही नाही. हा मार्ग पापी लोकांनी आचरलेला नाही; म्हणून हे सर्व मी असेच करतो.
3.201.27
सद्भिः सदाध्यासितं तु प्रशस्तं ।
तस्मात् प्रशस्तं श्रयते मतिर्मे ।
एतन्महाभाग्यवरं शिबेस्तु ।
तस्मादहं वेद यथावदेतत् ॥ ३.२०१.२७ ॥
सज्जनांनी सदैव आचरलेला आणि प्रशंसित असा मार्गच उत्तम; म्हणून माझे मन त्याचाच आश्रय घेते. शिबीचे हे महाभाग्य सर्वश्रेष्ठ आहे; म्हणून मी हे यथावत जाणतो.