મહાભારત · અધ્યાય 3.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.203.1
श्रुत्वा स राजा राजर्षिरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तदा ।
मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम् ॥ ३.२०३.१ ॥
રાજર્ષિ એ રાજાએ ઇન્દ્રદ્યુમ્નનો તે વૃત્તાંત સાંભળીને, મહાભાગ માર્કંડેયના મુખેથી સ્વર્ગનું તે પ્રતિપાદન સાંભળીને.
3.203.2
युधिष्ठिरो महाराज पुनः पप्रच्छ तं मुनिम् ।
कीदृशीषु ह्यवस्थासु दत्त्वा दानं महामुने।
इन्द्रलोकं त्वनुभवेत्पुरुषस्तद्ब्रवीहि मे ॥ ३.२०३.२ ॥
મહારાજ યુધિષ્ઠિરે ફરીથી તે મુનિને પૂછ્યું: હે મહામુનિ, કેવી અવસ્થાઓમાં દાન આપીને પુરુષ ઇન્દ્રલોકનો અનુભવ કરે છે? તે મને કહો.
3.203.3
गार्हस्थ्येऽप्यथवा बाल्ये यौवने स्थाविरेऽपि वा ।
यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे ॥ ३.२०३.३ ॥
ગૃહસ્થાશ્રમમાં, અથવા બાલ્યાવસ્થામાં, યૌવનમાં કે વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ, જે રીતે ફળ પૂર્ણપણે ભોગવાય છે તે રીતે તમે મને કહો.
3.203.4
वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश ।
वृथा जन्म ह्यपुत्रस् ये च धर्मबहिष्कृताः ॥ ३.२०३.४ ॥
ચાર જન્મ વ્યર્થ છે, સોળ દાન વ્યર્થ છે; પુત્રહીનનો જન્મ વ્યર્થ છે, અને જેઓ ધર્મથી બહિષ્કૃત છે તેઓ પણ.
3.203.5
परपाकं च येऽश्नन्ति आत्मार्थं च पचेत्तु यः ।
पर्यश्नन्ति वृथा यत्र तदसत्यं प्रकीर्त्यते ॥ ३.२०३.५ ॥
જે બીજાએ રાંધેલું ખાય છે, જે પોતાના માટે રાંધે છે, અને જે વ્યર્થ સઘળું ખાઈ જાય છે — તે અસત્ય કહેવાય છે.
3.203.6
आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत् ।
व्यर्थं तु पतिते दानं ब्राह्मणे तस्करे तथा ॥ ३.२०३.६ ॥
પડેલાને આપેલું અને અન્યાયથી મેળવેલું દાન વ્યર્થ છે; પતિત બ્રાહ્મણ અને ચોરને આપેલું દાન પણ વ્યર્થ છે.
3.203.7
गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके ।
वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके ॥ ३.२०३.७ ॥
જૂઠા, પાપી, કૃતઘ્ન, ગ્રામયાજક, વેદ વેચનાર કે વૃષલ માટે યજ્ઞ કરાવનાર ગુરુને આપેલું દાન પણ તેવું જ (વ્યર્થ) છે.
3.203.8
ब्रह्मबन्धुषु यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ ।
स्त्रीजितेषु च यद्दत्तं व्यालग्राहे तथैव च ॥ ३.२०३.८ ॥
બ્રાહ્મણ-બંધુઓને આપેલું, વૃષલીના પતિને આપેલું, સ્ત્રીઓને વશ રહેનારાઓને આપેલું અને સાપ પકડનારને આપેલું દાન પણ તેવું જ (વ્યર્થ) છે.
3.203.9
परिचारकेषु यद्दत्तं वृथा दानानि षोडश ।
तमोवृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च ॥ ३.२०३.९ ॥
સેવકોને આપેલું દાન વ્યર્થ છે; આ સોળ દાન વ્યર્થ છે. અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલો જે ભયથી કે ક્રોધથી દાન આપે, તે પણ તેવું જ.
3.203.10
भुङ्क्ते च दानं तत्सर्वं गर्भस्थस्तु नरः सदा ।
ददद्दानं द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानवः ॥ ३.२०३.१० ॥
ગર્ભમાં રહેલો માનવ તે સર્વ દાનનું ફળ હંમેશાં ભોગવે છે; દ્વિજોને દાન આપતો માનવ વૃદ્ધાવસ્થામાં (તેનું ફળ ભોગવે છે).
3.203.11
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव ।
दातव्यानि द्विजातिभ्यः स्वर्गमार्गजिगीषया ॥ ३.२०३.११ ॥
તેથી, હે રાજા, સર્વ અવસ્થાઓમાં સર્વ દાન સ્વર્ગમાર્ગ જીતવાની ઇચ્છાથી દ્વિજોને આપવાં જોઈએ.
3.203.12
चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे ।
केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च ॥ ३.२०३.१२ ॥
ચાર વર્ણોનું દાન સ્વીકારવામાં લાગેલા વિપ્રો કયા કારણે વિશેષ રીતે (બીજાઓને) તારે છે અને પોતે પણ તરે છે?
3.203.13
जपैर्मन्त्रैश्च होमैश्च स्वाध्यायाध्यायनेन च ।
नावं वेदमयीं कृत्वातारयन्ति तरन्ति च ॥ ३.२०३.१३ ॥
જપ, મંત્ર, હોમ તથા સ્વાધ્યાય અને અધ્યયન વડે વેદમય નાવ બનાવીને તેઓ (બીજાઓને) તારે છે અને પોતે પણ તરે છે.
3.203.14
ब्राह्मणांस्तोषयेद्यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवताः ।
वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥ ३.२०३.१४ ॥
જે બ્રાહ્મણોને સંતોષે છે, તેના પર દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે; બ્રાહ્મણોના વચનથી પણ તે સ્વર્ગલોક પામે છે.
3.203.15
अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्ताऽसौ तु न संशयः ।
श्लेष्मादिभिर्व्याप्ततनुर्म्रियमाणोऽविचेतनः ॥ ३.२०३.१५ ॥
તે અનંત પુણ્યલોકમાં જશે, એમાં સંશય નથી; કફ વગેરેથી શરીર વ્યાપ્ત હોય અને મરતી વખતે તે અચેતન હોય તોપણ.
3.203.16
ब्राह्णा एव संपूज्याः पुण्यं स्वर्गमभीप्सता ।
श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या ह्यजुगुप्सिताः ॥ ३.२०३.१६ ॥
પુણ્ય અને સ્વર્ગની ઇચ્છા રાખનારે બ્રાહ્મણોનું જ સન્માન કરવું; શ્રાદ્ધકાળે પ્રયત્નપૂર્વક નિર્દોષ બ્રાહ્મણોને જ ભોજન કરાવવું.
3.203.17
दुर्बलः कुनस्वी कुष्ठी मायावी कुण्डगोलकौ ।
वर्जनीयाः प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्च देहिनः ॥ ३.२०३.१७ ॥
નિર્બળ, શવદોષવાળો, કોઢી, માયાવી, કુંડ અને ગોલક (વ્યભિચારથી જન્મેલા), કૂબડા—એમને પ્રયત્નપૂર્વક ત્યજવા.
3.203.18
जुगुप्सितं हि यच्छ्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ ३.२०३.१८ ॥
કારણ કે નિંદનીય (અશુદ્ધ) શ્રાદ્ધ અગ્નિ બળતણને બાળે તેમ બાળે છે.
3.203.19
ये ये श्राद्धे न पूज्यन्ते मूकान्धबधिरादयः ।
तेऽपिसर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः ॥ ३.२०३.१९ ॥
મૂંગા, આંધળા, બહેરા વગેરે જેમને શ્રાદ્ધમાં પૂજવામાં આવતા નથી, તે સર્વને પણ વેદપારંગત બ્રાહ્મણો સાથે ભેળવીને નિયુક્ત કરવા જોઈએ.
3.203.20
प्रतिग्रहश्च वै देयः शृणु यस् युधिष्ठिर ।
प्रदातारं तथाऽऽत्मानं यस्तारयति शक्तिमान् ॥ ३.२०३.२० ॥
પ્રતિગ્રહ પણ આપવો જોઈએ; યુધિષ્ઠિર, સાંભળ. દાતાને અને પોતાને પણ જે તારે તે શક્તિમાન છે.
3.203.21
तस्मिन्देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता ।
प्रदातारं तथाऽऽत्मानं तारयेद्यः स शक्तिमान् ॥ ३.२०३.२१ ॥
સર્વ આગમોને જાણનારા તે દ્વિજને દાન આપવું જોઈએ. દાતાને અને પોતાને પણ જે તારે તે શક્તિમાન છે.
3.203.22
न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।
अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिभोजने ॥ ३.२०३.२२ ॥
હવિના હોમથી, ફૂલોથી કે લેપનથી અગ્નિઓ એટલા પ્રસન્ન થતા નથી, પાર્થ; જેટલા અતિથિભોજનથી થાય છે.
3.203.23
तस्मात्त्वंसर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने ॥ ३.२०३.२३ ॥
તેથી તું સર્વ પ્રયત્નથી અતિથિભોજનમાં યત્ન કર.
3.203.24
पादोदकंपादघृतंदीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
प्रयच्छन्ति तु ये राजन्नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥ ३.२०३.२४ ॥
પગ ધોવાનું જળ, પગે ઘી, દીવો, અન્ન અને આશ્રય જે આપે છે — હે રાજન્, તેઓ યમ પાસે જતા નથી.
3.203.25
देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टावमार्जनम् ।
आकल्पपरिचर्या च गात्रसंवाहनानि च।
अत्रैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्व्यतिरिच्यते ॥ ३.२०३.२५ ॥
દેવમાળા ઉતારવી, દ્વિજનું ઉચ્છિષ્ટ લૂછવું, વસ્ત્રાલંકારની સેવા અને અંગમર્દન — હે નૃપશ્રેષ્ઠ, એમાંનું દરેક ગોદાન કરતાં ઓછું છે.
3.203.26
कपिलायाः प्रदानात्तु मुच्यते नात्र संशयः ।
तस्मादलंकृतां दद्यात्कपिलां तु द्विजातये ॥ ३.२०३.२६ ॥
કપિલા ગાયના દાનથી મુક્તિ મળે છે, એમાં શંકા નથી. તેથી અલંકૃત કપિલા ગાય દ્વિજને આપવી જોઈએ.
3.203.27
श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे ।
पुत्रदाराभिभूताय तथा ह्यनुपकारिणे ॥ ३.२०३.२७ ॥
શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણને, દરિદ્રને, અગ્નિહોત્રી ગૃહસ્થને, પુત્ર-પત્નીથી ઘેરાયેલાને, તેમજ પ્રત્યુપકાર ન કરનારને.
3.203.28
एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत ।
को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम् ॥ ३.२०३.२८ ॥
આવા લોકોને જ દાન આપવું જોઈએ, સમૃદ્ધોને નહીં. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સમૃદ્ધોને આપવામાં શો ગુણ? તે તો વર્જિત છે.
3.203.29
एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन ।
सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात्रिपुरुषं कुलम्।
न तारयति दातारं ब्राह्मणं नैव नैव तु ॥ ३.२०३.२९ ॥
એકને એક જ ગાય આપવી, ઘણાને ક્યારેય નહીં. વેચાયેલી તે ગાય ત્રણ પેઢીના કુળનો નાશ કરે છે; દાતાને કે બ્રાહ્મણને તે તારતી નથી — કદી નહીં.
3.203.30
ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य सुवर्णं यः प्रयच्छति ।
सुवर्णानां शतं तेन दत्तं भवति शाश्वतम् ॥ ३.२०३.३० ॥
શુદ્ધ બ્રાહ્મણને જે સુવર્ણ આપે છે, તેણે સો સુવર્ણનું દાન કર્યું ગણાય છે; તે શાશ્વત બને છે.
3.203.31
अनड्वाहं तु यो दद्याद्बलवन्तं धुरंधरम् ।
स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३.२०३.३१ ॥
જે માણસ બળવાન અને ભાર ખેંચવા સમર્થ બળદનું દાન કરે છે, તે કઠિન સંકટો પાર કરી સ્વર્ગલોકે જાય છે.
3.203.32
वसुंधरां तु यो दद्याद्द्विजाय विदुषात्मने ।
दातारं ह्यनुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाञ्छिताः ॥ ३.२०३.३२ ॥
જે વિદ્વાન દ્વિજને ભૂમિનું દાન કરે છે, તેની પાછળ સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓ ચાલે છે.
3.203.33
पृच्छन्ति चान्नदातारं वदन्ति पुरुषा भुवि ।
अध्वनि क्षीणगात्राश्च पांसुना चावकुण्ठिताः ॥ ३.२०३.३३ ॥
માર્ગમાં ક્ષીણ શરીરવાળા અને ધૂળથી ઢંકાયેલા માણસો અન્નદાતાને પૂછે છે અને કહે છે.
3.203.34
तेषामेव श्रमार्तानां यो ह्यन्नं कथयेद्बुधः ।
अन्नदातृसमः सोपि कीर्त्यते नात्र संशयः ॥ ३.२०३.३४ ॥
જે બુદ્ધિમાન શ્રમથી પીડાતાઓને અન્ન ક્યાં મળશે તે કહે છે, તે પણ અન્નદાતા સમાન કીર્તિ પામે છે; આમાં શંકા નથી.
3.203.35
तस्मात्त्वं सर्वदानानि हित्वाऽन्नं संप्रयच्छ ह ।
न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रामिह विद्यते ॥ ३.२०३.३५ ॥
તેથી તું સર્વ દાનો છોડીને અન્નનું દાન કર; કારણ કે આના જેવું અદ્ભુત પુણ્યફળ અહીં બીજું નથી.
3.203.36
यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम् ।
स तेन कर्मणाऽऽप्नोति प्रजापतिसलोकताम् ॥ ३.२०३.३६ ॥
પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જે બ્રાહ્મણોને રાંધેલું અન્ન દાન કરે છે, તે તે કર્મથી પ્રજાપતિના લોકને પામે છે.
3.203.37
अन्नमेव विशिष्टं हि तस्मात्परतरं न च ।
अन्नं प्रजापतिश्चोक्तः स च संवत्सरो मतः ॥ ३.२०३.३७ ॥
અન્ન જ શ્રેષ્ઠ છે, તેનાથી વધુ મહાન કંઈ નથી. અન્નને પ્રજાપતિ કહેવામાં આવ્યું છે, અને તે સંવત્સર મનાય છે.
3.203.38
संवत्सरस्तु यज्ञोऽसौ सर्वं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ ३.२०३.३८ ॥
તે સંવત્સર જ યજ્ઞ છે; સર્વ કંઈ યજ્ઞમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી સ્થાવર અને જંગમ સર્વ ભૂતો (તેના પર આધારિત છે).
3.203.39
तस्मादन्नं विशिष्टं हि सर्वेभ्यइति विश्रुतम् ॥ ३.२०३.३९ ॥
તેથી અન્ન સર્વોત્તમ છે, એમ પ્રસિદ્ધ છે.
3.203.40
येषां तटाकानि महोदकानि ।
वाप्यश्चकूपाश्चप्रतिश्रयाश्च।
अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी ।
यमस्य ते निर्वचना भवन्ति ॥ ३.२०३.४० ॥
જેમના મોટા પાણીવાળા તળાવ, વાવ, કૂવા અને વિશ્રામસ્થાનો છે, જે અન્નદાન કરે છે અને મધુર વાણી બોલે છે, તેઓ યમ સમક્ષ નિરુત્તર (સુરક્ષિત) રહે છે.
3.203.41
धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं ।
विप्रे सुशीले प्रतियच्छते यः।
वसुंधरा तस्य भवेत्सुतुष्टा ।
धारां वसूनां प्रतिमुञ्चतीव ॥ ३.२०३.४१ ॥
પરિશ્રમથી કમાઈને સંચિત કરેલું ધાન્ય જે સુશીલ બ્રાહ્મણને આપે છે, તેના પર પૃથ્વી અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે, જાણે તે ધનની ધારા વહાવી રહી હોય.
3.203.42
अन्नदाः प्रथमं यान्ति सत्यवाक्यदनन्तरम् ।
अयाचितप्रदाता च समं यान्ति त्रयो जनाः ॥ ३.२०३.४२ ॥
અન્નદાતા પ્રથમ જાય છે, ત્યારબાદ સત્યવચન બોલનારા; અને અયાચિત દાન આપનાર — આ ત્રણે સમાનરૂપે જાય છે.
3.203.43
कौतूहलसमुत्पन्नः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ।
मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुजः ॥ ३.२०३.४३ ॥
કુતૂહલથી ઉત્પન્ન થયેલા યુધિષ્ઠિરે મહાત્મા માર્કંડેયને પોતાના અનુજો સાથે ફરી પૂછ્યું.
3.203.44
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ।
कीदृशं किंप्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने।
तरन्ति पुरुषाश्चैव केनोपायेन शंस मे ॥ ३.२०३.४४ ॥
હે મહામુનિ, યમલોકનો માર્ગ અને મનુષ્યલોકથી તેનું અંતર કેવું છે, તેનું પ્રમાણ શું છે, અને માણસો કયા ઉપાયથી તે પાર કરે છે? મને કહો.
3.203.45
सर्वगुह्यतनं प्रश्नं पवित्रमृषिसंस्तुतम् ।
कथयिष्यामि ते राजन्धर्मं धर्मभृतांवर ॥ ३.२०३.४५ ॥
હે રાજન, ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો આ પ્રશ્ન સર્વ ગુહ્યોમાં સૌથી ગુહ્ય, પવિત્ર અને ઋષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત છે; તે ધર્મ હું તમને કહીશ.
3.203.46
षडशीतिसहस्राणि योजनानां नराधिप ।
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ॥ ३.२०३.४६ ॥
હે નરાધિપ, યમલોકનો માર્ગ અને મનુષ્યલોકથી તેનું અંતર છયાસી હજાર યોજન છે.
3.203.47
आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम् ।
न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीनं केतनानि च ॥ ३.२०३.४७ ॥
તે આકાશ જેવો, પાણી વિનાનો, ભયંકર, રણ જેવો દેખાતો માર્ગ છે; ત્યાં વૃક્ષોની છાયા નથી, પાણી નથી, આશ્રયો પણ નથી.
3.203.48
विश्रमेद्यत्र वै श्रान्तः पुरुषोऽध्वनि कर्शितः ।
नीयते यमदूतैस्तु यमस्वाज्ञाकरैर्बलात् ॥ ३.२०३.४८ ॥
થાકેલો, માર્ગમાં દુર્બળ થયેલો માણસ જ્યાં વિશ્રામ કરવા ઇચ્છે છે, ત્યાંથી જ યમની આજ્ઞા પાળનારા યમદૂતો તેને બળજબરીથી લઈ જાય છે.
3.203.49
नराः स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिताः ।
ब्रह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पार्थिव ॥ ३.२०३.४९ ॥
પૃથ્વી પર જીવ કહેવાતા પુરુષો, સ્ત્રીઓ તથા બીજા પણ, હે રાજન, બ્રાહ્મણોને અનેક પ્રકારનાં દાન આપે છે.
3.203.50
हयादीनां प्रकृष्टानि तेऽध्वानं यान्ति वै नराः ।
सन्निवार्यातपं यानति च्छत्रेणैव हि च्छत्रदाः ॥ ३.२०३.५० ॥
ઘોડા વગેરેનાં ઉત્તમ દાન આપનાર માણસો માર્ગે ચાલે છે; તડકો રોકનાર છત્રદાતા છત્ર સાથે જ જાય છે.
3.203.51
तृप्ताश्चैवान्नदातारो ह्यतृप्ताश्चाप्यनन्नदाः ।
वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः ॥ ३.२०३.५१ ॥
અન્ન આપનારા તૃપ્ત થઈને જાય છે, અને અન્ન ન આપનારા અતૃપ્ત થઈને પણ જાય છે; વસ્ત્રદાતા વસ્ત્રધારી થઈને જાય છે, અને વસ્ત્ર ન આપનારા વસ્ત્રવિહીન થઈને જાય છે.
3.203.52
हिरण्यदाः सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृताः ।
भूमिदास्तुसुखं यान्ति सर्वैः कामैः सुतर्पिताः ॥ ३.२०३.५२ ॥
સુવર્ણ દાન આપનારા અલંકૃત થઈને સુખપૂર્વક જાય છે; ભૂમિદાતા સર્વ કામનાઓથી સારી રીતે તૃપ્ત થઈને સુખપૂર્વક જાય છે.
3.203.53
यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नरा सस्यप्रदावकाः ।
नराः सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदाः ॥ ३.२०३.५३ ॥
કષ્ટ વગર ધાન્યદાતા જાય છે; ગૃહદાતા વિમાનોમાં વધુ સુખપૂર્વક જાય છે.
3.203.54
पानीयदा ह्यतृषिताः प्रहृष्टमनसो नराः ।
पन्थानं द्योतयन्तश्च यान्ति दीपप्रदाः सुखम् ॥ ३.२०३.५४ ॥
પાણી આપનારા તરસ વિના પ્રસન્ન મનથી જાય છે; દીપ આપનારા માર્ગને પ્રકાશિત કરતા સુખપૂર્વક જાય છે.
3.203.55
गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ताः सर्वपातकैः ।
विमानैर्हंससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिनः ॥ ३.२०३.५५ ॥
ગોદાન કરનારા બધાં પાપોથી મુક્ત થઈ સુખેથી જાય છે; એક મહિનો ઉપવાસ કરનારા હંસો જોડેલા વિમાનોમાં જાય છે.
3.203.56
तथा बर्हिप्रयुक्तैश्च षष्ठरात्रोपवासिनः ।
त्रिरात्रं क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव ॥ ३.२०३.५६ ॥
એ જ રીતે દર્ભ વાપરનારા અને છ રાત્રિ ઉપવાસ કરનારા; હે પાંડવ, જે ત્રણ રાત્રિ એક ટંક ભોજનથી વિતાવે છે તે પણ (જાય છે).
3.203.57
अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका ह्यनामयाः ।
पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोकसुखावहाः ॥ ३.२०३.५७ ॥
જે વચ્ચે ભોજન કરતો નથી, તેના લોક નિશ્ચય રોગરહિત હોય છે; પાણીના દિવ્ય ગુણ પ્રેતલોકમાં પણ સુખ આપે છે.
3.203.58
तत्र पुष्पोदका नाम नदी तेषां विधीयते ।
शीतलं सलिलं तत्रपिबन्ति ह्यमृतोपमम् ॥ ३.२०३.५८ ॥
ત્યાં તેમના માટે પુષ્પોદા નામની નદી નિયત છે; ત્યાં તેઓ અમૃત સમાન શીતળ જળ પીએ છે.
3.203.59
ये चदृष्कृतकर्माणः पूयं तेषां विधीयते ।
एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा ॥ ३.२०३.५९ ॥
દુષ્કર્મ કરનારાઓ માટે પરુ નિયત છે; આ રીતે, હે મહારાજ, તે નદી બધી ઇચ્છાઓ પૂરી કરનારી છે.
3.203.60
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान्यथाविधि ।
अध्वनिं क्षीणगात्रश्च पथि पांशुसमन्वितः ॥ ३.२०३.६० ॥
તેથી, હે રાજેન્દ્ર, તું પણ એમનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર — થાકેલા શરીરવાળા, રસ્તાની ધૂળથી ભરાયેલા પથિકનું.
3.203.61
पृच्छते ह्यन्नदातारं गृहमायाति चाशया ।
तं पूजयाथ यत्नेन सोऽतिथिर्ब्राह्यणश्च सः ॥ ३.२०३.६१ ॥
અન્નદાતા પાસે આશાથી માગવા ઘરે આવનારનો યત્નપૂર્વક સત્કાર કરો; તે અતિથિ અને બ્રાહ્મણ છે.
3.203.62
तं यान्तमनुगच्छन्ति देवाः सर्वे सवासवाः ।
तस्मिन्संपूजिते प्रीता निराशा यान्त्यपूजिते ॥ ३.२०३.६२ ॥
તે જાય ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો તેની પાછળ જાય છે; સત્કાર થાય તો તેઓ પ્રસન્ન થાય છે, ન થાય તો નિરાશ થઈ જાય છે.
3.203.63
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि ।
एतत्ते शतशः प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२०३.६३ ॥
તેથી, હે રાજેન્દ્ર, તું પણ તેનો વિધિપૂર્વક સત્કાર કર. આ મેં તને સો વાર કહ્યું છે; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
3.203.64
पुनः पुनरहं श्रोतुं कथां धर्मसमाश्रयाम् ।
पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो ॥ ३.२०३.६४ ॥
હે વિભુ, ધર્મજ્ઞ, તારા દ્વારા કહેવાતી ધર્માશ્રિત આ પુણ્ય કથા હું વારંવાર સાંભળવા ઇચ્છું છું.
3.203.65
धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप ।
सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम ॥ ३.२०३.६५ ॥
હે રાજા, ધર્મના બીજા પાસા વિશે મારા દ્વારા કહેવાતી આ કથા સદા સર્વ પાપ હરે છે; ધ્યાનથી મારું સાંભળ.
3.203.66
कपिलायां तु दत्तायां यत्फलंज्येष्ठपुष्करे ।
तत्फलंभरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने ॥ ३.२०३.६६ ॥
જ્યેષ્ઠ પુષ્કરમાં કપિલા ગાયનું દાન કરવાથી જે ફળ મળે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે ફળ બ્રાહ્મણોના ચરણ ધોવાથી પણ મળે છે.
3.203.67
द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावत्पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम् ॥ ३.२०३.६७ ॥
બ્રાહ્મણોના પાદોદકથી ભીની થયેલી પૃથ્વી જ્યાં સુધી રહે છે, ત્યાં સુધી પિતૃઓ કમળના પાનથી જળ પીએ છે.
3.203.68
स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः ।
पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः ॥ ३.२०३.६८ ॥
સ્વાગતથી અગ્નિઓ, આસનથી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર), પાદ ધોવાથી પિતૃઓ અને અન્ન આદિથી પ્રજાપતિ તૃપ્ત થાય છે.
3.203.69
यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ शिरश्चैव प्रदृश्यते ।
तस्मिन्काले प्रदातव्या प्रयतेनान्तरात्मना ॥ ३.२०३.६९ ॥
વાછરડાના બે પગ અને માથું દેખાય ત્યાં સુધી, તે સમયે સંયમિત અંતરાત્માથી (ગાય) દાન આપવી જોઈએ.
3.203.70
अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्योन्यां प्रदृश्यते ।
तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति ॥ ३.२०३.७० ॥
વાછરડું યોનિમાં દેખાય ત્યાં સુધી — જાણે તે આકાશમાં હોય — ગાયને પૃથ્વી સમજવી; જ્યાં સુધી તે ગર્ભ છોડતું નથી.
3.203.71
यावन्ति तस्यां रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर ।
तावद्युगसहस्राणि स्वर्लोके महीयते ॥ ३.२०३.७१ ॥
હે યુધિષ્ઠિર! તેમાં અને વાછરડામાં જેટલા રોમ છે, તેટલાં હજારો યુગ સુધી તે સ્વર્ગલોકમાં સન્માન પામે છે.
3.203.72
सुवर्णनासां यः कृत्वा सखुरां कृष्णधेनुकाम् ।
तिलैः प्रच्छादितां दद्यात्सर्वरत्नैरलंकृताम् ॥ ३.२०३.७२ ॥
સોનાનું નાક અને ખુર સહિતની કાળી ગાય બનાવીને, તલથી ઢાંકીને, સર્વ રત્નોથી શણગારીને જે દાન આપે છે.
3.203.73
प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे ।
फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत ॥ ३.२०३.७३ ॥
જે દાન સ્વીકારીને તે ફરી સજ્જનને આપે છે, હે ભારત, તે આપવાથી ફળોનું ફળ ભોગવે છે.
3.203.74
ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना ।
चतुरन्ता भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ ३.२०३.७४ ॥
સમુદ્ર, ગુફાઓ, પર્વતો, વન અને જંગલો સહિત ચાર છેડાવાળી પૃથ્વી તેણે દાન આપી હોય એમ ગણાય; આમાં સંશય નથી.
3.203.75
अन्तर्जानुशयो यस्तु भुञ्जते सक्तभाजनः ।
यो द्विजः शब्दरहितं संयन्तुस्तारणाय वै ॥ ३.२०३.७५ ॥
ઘૂંટણ અંદર વાળીને સૂઈને, સત્તુના પાત્રમાંથી ભોજન કરનાર જે દ્વિજ, તે મૌન સંયમીના ઉદ્ધાર માટે જ હોય છે.
3.203.76
ये पानीयानि ददति तथाऽन्ये ये द्विजातयः ।
जपन्ति संहितां सम्यक्ते नित्यं तारणक्षमाः ॥ ३.२०३.७६ ॥
જેઓ પાણી દાન કરે છે, અને જે અન્ય દ્વિજાતિઓ સંહિતાનો યોગ્ય રીતે જપ કરે છે, તેઓ સદા તારવા સમર્થ છે.
3.203.77
हव्यंकव्यं च यत्किंचित्सर्वं तच्छ्रोत्रियोऽर्हति ।
दत्तं हि श्रोत्रिये साधौज्यलितेऽग्नौ यथा हुतम् ॥ ३.२०३.७७ ॥
હવ્ય અને કવ્ય જે કંઈ હોય તે બધું શ્રોત્રિયને યોગ્ય છે; કારણ કે શ્રોત્રિય અને સજ્જનને આપેલું દાન પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યા જેવું છે.
3.203.78
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रयोधिनः ।
निहन्युर्मन्युना विप्रा वज्रपाणिरिवासुरान् ॥ ३.२०३.७८ ॥
બ્રાહ્મણોનું શસ્ત્ર ક્રોધ છે; તેઓ શસ્ત્રધારી યોદ્ધા નથી; વજ્રપાણિ ઇન્દ્ર જેમ અસુરોનો સંહાર કરે છે, તેમ બ્રાહ્મણો ક્રોધથી સંહાર કરી શકે છે.
3.203.79
धर्माश्रितेयं तु कथा कथिता हि तवानघ ।
यां श्रुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिनः ॥ ३.२०३.७९ ॥
હે નિષ્પાપ! ધર્માશ્રિત આ કથા તને કહેવામાં આવી; જે સાંભળીને નૈમિષારણ્યવાસી મુનિઓ પ્રસન્ન થયા.
3.203.80
वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च ।
श्रुत्वेमां तु कथां राजन्भवन्तीह तु मानवाः ॥ ३.२०३.८० ॥
હે રાજન! આ કથા સાંભળીને માનવીઓ અહીં જ શોક, ભય, ક્રોધથી મુક્ત અને પાપરહિત થાય છે.
3.203.81
किं तच्छौचं भवेद्येन विप्रः शुद्धः सदा भवेत् ।
तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतांवर ॥ ३.२०३.८१ ॥
કયા શૌચથી બ્રાહ્મણ સદા શુદ્ધ રહે છે? હે મહાપ્રાજ્ઞ, ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તે સાંભળવા હું ઇચ્છું છું.
3.203.82
वाक्शौचं क्रमशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम् ।
त्रिभिः शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशयः ॥ ३.२०३.८२ ॥
વાણીનું શૌચ, આચારનું શૌચ અને જળરૂપ શૌચ, આ ત્રણ શૌચોથી યુક્ત જે હોય તે સ્વર્ગે જાય છે; એમાં સંશય નથી.
3.203.83
सायं प्रातश्च संध्यां यो ब्राह्मणोऽभ्युपसेवते ।
प्रजपन्पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम् ॥ ३.२०३.८३ ॥
સાંજે અને સવારે સંધ્યા-ઉપાસના કરનાર બ્રાહ્મણ, વેદમાતા પાવન દેવી ગાયત્રીનો જપ કરે છે.
3.203.84
स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिषः ।
न सीदेत्प्रतिगृह्णानो महीमपि ससागराम् ॥ ३.२०३.८४ ॥
તે દેવી દ્વારા પવિત્ર કરાયેલો, પાપ નાશ પામેલો તે બ્રાહ્મણ, સમુદ્રો સહિત પૃથ્વી પણ સ્વીકારે તો પણ ડૂબતો નથી.
3.203.85
ये चास् दारुणा केचिद्ग्रहाः सूर्यादयो दिवि ।
ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शिवतराः सदा ॥ ३.२०३.८५ ॥
આકાશમાં સૂર્ય વગેરે જે કોઈ ભયંકર ગ્રહો છે, તેઓ પણ તેના માટે સદા સૌમ્ય અને અતિ કલ્યાણકારી બને છે.
3.203.86
सर्वेनानुगतं चैनं दारुणाः पिशिताशनाः ।
घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम् ॥ ३.२०३.८६ ॥
ભયંકર, માંસાહારી, ઘોર રૂપવાળા અને વિશાળ શરીરવાળા સૌ તેની પાછળ આવીને તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પર હુમલો કરે છે.
3.203.87
नाध्यापनाद्याजनाद्वा अन्यायाद्वा प्रतिग्रहात् ।
दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निससा द्विजाः ॥ ३.२०३.८७ ॥
અધ્યાપન, યજ્ઞ કરાવવાથી, અન્યાયથી કે દાન સ્વીકારવાથી બ્રાહ્મણોને દોષ લાગતો નથી; હે દ્વિજો, તેઓ સળગતી અગ્નિ જેવા છે.
3.203.88
दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृताः संस्कृतास्तथा ।
ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ॥ ३.२०३.८८ ॥
વેદમાં નિપુણ હોય કે અનિપુણ, સામાન્ય હોય કે સંસ્કારી, બ્રાહ્મણોનો અનાદર ન કરવો; તેઓ રાખથી ઢંકાયેલા અગ્નિ જેવા છે.
3.203.89
यथा श्मशाने दीप्तौजाः पावको नैव दुष्यति ।
एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥ ३.२०३.८९ ॥
સ્મશાનમાં પણ તેજસ્વી અગ્નિ જેમ કદી દૂષિત થતો નથી, તેમ વિદ્વાન હોય કે અવિદ્વાન, બ્રાહ્મણ મહાન દેવતા છે.
3.203.90
प्राकरैश्च पुरद्वारैः प्रासादैश्च पृथग्विधैः ।
नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमैः ॥ ३.२०३.९० ॥
કિલ્લાઓ, નગરદ્વારો અને વિવિધ પ્રકારના મહેલો હોવા છતાં, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો વિનાના નગરો શોભતા નથી.
3.203.91
वेदाढ्ञा वृत्संपन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विनः ।
यत्रतिष्न्ति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नृप ॥ ३.२०३.९१ ॥
વેદસમૃદ્ધ, સદાચારસંપન્ન, જ્ઞાની અને તપસ્વી બ્રાહ્મણો જ્યાં રહે છે, હે રાજન, તે જ તે નગરનું નામ છે.
3.203.92
व्रजे वाऽप्यथवाऽरण्ये यत्रसन्ति बहुश्रुताः ।
तत्तन्नगरमित्याहुः पार्थ तीर्थं च तद्भवेत् ॥ ३.२०३.९२ ॥
ગોશાળામાં હોય કે વનમાં, જ્યાં બહુશ્રુત વિદ્વાનો રહે છે, તેને જ નગર કહે છે; હે પાર્થ, તે જ તીર્થ પણ બને છે.
3.203.93
रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम् ।
अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात्प्रमुच्यते ॥ ३.२०३.९३ ॥
રક્ષક રાજા અને તપસ્વી બ્રાહ્મણ પાસે જઈને તેમની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય તરત જ પાપથી મુક્ત થાય છે.
3.203.94
पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम् ।
सद्भिः संभाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधैः ॥ ३.२०३.९४ ॥
પુણ્યતીર્થોમાં સ્નાન, પવિત્ર પુરુષોનું કીર્તન અને સજ્જનો સાથે સંભાષણ ઉત્તમ કહેવાય છે, એમ બુધજનો કહે છે.
3.203.95
साधुसङ्गमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा ।
पवित्रीकृतमात्मानं सन्तो मन्न्ति नित्यशः ॥ ३.२०३.९५ ॥
સજ્જનના સંગથી પવિત્ર થયેલા અને સુભાષિત વાણીના જળથી શુદ્ધ કરાયેલા પોતાના આત્માને સંતો સદા પવિત્ર માને છે.
3.203.96
त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारोऽथ मुण्डनम् ।
वल्कलाजिनसंवेष्टं व्रतचर्याऽभिषेचनम् ॥ ३.२०३.९६ ॥
ત્રિદંડ ધારણ, મૌન, જટાનો ભાર, મુંડન, વલ્કલ અને મૃગચર્મથી લપેટાવું, વ્રતાચરણ અને અભિષેક.
3.203.97
अग्निहोत्रं वने वासः शरीरपरिशोषणम् ।
सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मलः ॥ ३.२०३.९७ ॥
અગ્નિહોત્ર, વનમાં વાસ, શરીરને સુકવવું — ભાવ નિર્મળ ન હોય તો આ બધું વ્યર્થ છે.
3.203.98
विशुद्धिं चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम् ।
विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करतरं मनः ॥ ३.२०३.९८ ॥
હે રાજેન્દ્ર, આંખ વગેરે છ ઇન્દ્રિયોની — જે વિષયો તરફ દોડે છે — શુદ્ધિ; અને તેમનું વિકારી મન અતિ કઠિન છે.
3.203.99
ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभिः ।
ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम् ॥ ३.२०३.९९ ॥
જેઓ મન, વાણી, કર્મ અને બુદ્ધિથી પાપ કરતા નથી — તે મહાત્માઓ તપ કરે છે; શરીરને સુકવીને નહીં.
3.203.100
न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोऽविकल्मषः ।
हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तपः स्मृतम् ॥ ३.२०३.१०० ॥
જેને સગાંઓ પર પણ દયા નથી, છતાં શરીર શુદ્ધ અને નિષ્કલંક છે — તેનું તપ તે હિંસા જ છે; અનેક પ્રકારે આહાર ત્યજવો એ જ તપ કહેવાયું છે.
3.203.101
तिष्ठन्गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृतः ।
यावज्जीवं दयावांश् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३.२०३.१०१ ॥
ઘરમાં રહીને પણ મુનિ સદા શુચિ અને અલંકૃત રહે; જીવનપર્યંત દયાવાન રહેનાર સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
3.203.102
न हि पापानि कर्माणि शुद्ध्यन्त्यनशनादिभिः ।
सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपनः ॥ ३.२०३.१०२ ॥
પાપકર્મો ઉપવાસ વગેરેથી શુદ્ધ થતાં નથી; માંસ-રક્તથી લિપ્ત માણસ ઉપવાસથી જ ક્ષીણ થાય છે.
3.203.103
अज्ञातं कर्म कृत्वा च क्लेशो नान्यत्प्रहीयते ।
नाग्निर्दहति कर्माणि भावशून्यस्य देहिनः ॥ ३.२०३.१०३ ॥
અજાણ્યે કર્મ કરીને પણ ક્લેશ બીજી રીતે જતો નથી. ભાવશૂન્ય દેહધારીનાં કર્મોને અગ્નિ પણ બાળતો નથી.
3.203.104
पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुध्यन्त्यनशनानि च ।
न मूलफलभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात् ॥ ३.२०३.१०४ ॥
પુણ્યથી જ લોકો સંન્યાસ લે છે અને ઉપવાસથી શુદ્ધ થાય છે. મૂળ-ફળ ખાવાથી નહિ, મૌનથી નહિ, વાયુનો આહાર કરવાથી નહિ.
3.203.105
शिरसो मुण्डनाद्वाऽपि न स्थानकुटिकासनात् ।
न जटाधारणाद्वाऽपिन तु स्थानकुटिकासनात्। ॥ ३.२०३.१०५ ॥
માથું મૂંડાવવાથી નહિ, ઊભા રહેવાથી કે ઝૂંપડીમાં આસન જમાવવાથી પણ નહિ. જટા ધારણ કરવાથી નહિ, ઊભા રહેવાથી કે ઝૂંપડીમાં આસન જમાવવાથી પણ નહિ.
3.203.106
नित्यं ह्यनशनाद्वाऽपि नाग्निशुश्रूषणादपि ।
न चोदकप्रवेशेन न च क्ष्माशयनादपि ॥ ३.२०३.१०६ ॥
સતત ઉપવાસથી નહિ, અગ્નિસેવાથી પણ નહિ. જળમાં પ્રવેશવાથી નહિ, ભૂમિ પર શયન કરવાથી પણ નહિ.
3.203.107
ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च ।
व्याधयश्च प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम् ॥ ३.२०३.१०७ ॥
જ્ઞાનથી કે કર્મથી પણ જરા-મરણ અને વ્યાધિઓ છૂટી જાય છે, અને ઉત્તમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
3.203.108
बीजानि ह्यग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा ।
ज्ञानदग्धैस्तधा क्लेशैर्नात्मा संडुज्यते पुनः ॥ ३.२०३.१०८ ॥
અગ્નિથી બળેલાં બીજ ફરી ઊગતાં નથી; તેમ જ્ઞાનથી બળેલા ક્લેશોથી આત્મા ફરી જોડાતો નથી.
3.203.109
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुण्ठोपमानि च ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेनानीव महार्णवे ॥ ३.२०३.१०९ ॥
જેઓ પોતાનાથી વિખૂટા પડ્યા છે તેઓ લાકડાં અને બોથટ ઠૂંઠા જેવા છે; મહાસાગરમાં ફીણની જેમ તેઓ નાશ પામે છે, એમાં શંકા નથી.
3.203.110
आत्मानं विन्दते येन सर्वभूतगुहाशयम् ।
श्लोकेन यदि वाऽर्धेन क्षीणं तस्य प्रयोजनम् ॥ ३.२०३.११० ॥
સર્વ ભૂતોની ગુહામાં વસતા આત્માને જેના વડે કોઈ પામે છે — એક શ્લોકથી કે તેના અર્ધથી પણ — તેનું પ્રયોજન સિદ્ધ થાય છે.
3.203.111
द्व्यक्षरादभिसंधाय केचिच्छ्लोकपदाङ्कितैः ।
शतैरन्यैः सहस्रैश्च प्रत्ययो मोक्षलक्षणम् ॥ ३.२०३.१११ ॥
બે અક્ષરોને લક્ષ્ય કરીને કેટલાક, શ્લોકપદોથી અંકિત સેંકડો અને હજારો અન્ય ગ્રંથો વડે — તે પ્રતીતિ જ મોક્ષનું લક્ષણ છે.
3.203.112
नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ।
ऊटुर्ज्ञानविदो वृद्धाः प्रत्ययो मोक्षलक्षणम् ॥ ३.२०३.११२ ॥
સંશયગ્રસ્ત મનને માટે આ લોક નથી, પરલોક નથી, સુખ પણ નથી; જ્ઞાની વૃદ્ધોએ આમ કહ્યું છે — તે પ્રતીતિ જ મોક્ષનું લક્ષણ છે.
3.203.113
विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम् ।
उद्विजेत्स तु देवेभ्यो दावाग्नेरिव मानवः ॥ ३.२०३.११३ ॥
વેદોનો અર્થ જાણીને તેમનું પ્રયોજન પૂરેપૂરું સમજનાર માનવ — તે દેવોથી પણ દાવાનળની જેમ દૂર રહેશે.
3.203.114
शुष्कं तर्कं परित्यज्यआश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम् ।
एकाराभिसंबद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि।
बुद्धिर्न तस्य सिद्ध्येत साधनस्य विपर्ययात् ॥ ३.२०३.११४ ॥
શુષ્ક તર્ક છોડીને શ્રુતિ અને સ્મૃતિનો આશ્રય લે. 'એ' અક્ષર સાથે જોડાયેલા તત્ત્વને તું હેતુઓથી ઇચ્છે છે; સાધનના વિપર્યયથી તેની સિદ્ધિ બુદ્ધિથી થતી નથી.
3.203.115
वेद्यं पूर्वं वेदितव्यं प्रयत्ना-
त्तद्धीर्वेदस्तस्य वेदः शरीरम्।
वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धिः ।
क्लीबस्त्वात्मा न स वेद्यं न वेदः ॥ ३.२०३.११५ ॥
પ્રથમ જાણવા યોગ્ય વસ્તુ પ્રયત્નથી જાણવી. તેની બુદ્ધિ એ જ વેદ, અને તેનો વેદ શરીર છે. વેદ તત્ત્વ છે, તેની સંક્ષિપ્ત ઉપલબ્ધિ. પરંતુ આત્મા ક્લીબ છે; તે જાણવા યોગ્ય નથી, વેદ પણ નથી.
3.203.116
वेदोक्तमायुर्देवानामाशिषश्चैव कर्मणाम् ।
फलत्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम् ॥ ३.२०३.११६ ॥
વેદમાં કહેલાં દેવતાઓનું આયુષ્ય અને આશીર્વાદ, તથા કર્મોનાં ફળ દરેક યુગમાં લોકમાં ફળે છે; દેહધારીઓનો પ્રભાવ પણ એવો જ.
3.203.117
इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत्परिवर्जयेत् ।
तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम् ॥ ३.२०३.११७ ॥
ઇન્દ્રિયોની પ્રસન્નતાથી આ બધું ત્યજવું જોઈએ; તેથી ઇન્દ્રિયવિષયોને રોકીને કરેલો ઉપવાસ દિવ્ય છે.
3.203.118
तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते ।
ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षयः ॥ ३.२०३.११८ ॥
તપથી સ્વર્ગગમન; દાનથી ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે. જ્ઞાનથી મોક્ષ જાણવો; તીર્થસ્નાનથી પાપનો ક્ષય થાય છે.
3.203.119
एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशाः ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि प्रदानविधिमुत्तमम् ॥ ३.२०३.११९ ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયે, હે રાજેન્દ્ર, મહાયશસ્વીએ ઉત્તર આપ્યો: ભગવન્, ઉત્તમ દાનવિધિ સાંભળવાની હું ઇચ્છા કરું છું.
3.203.120
यत्तत्पृच्छसि राजेन्द्रदानधर्मं युधिष्ठिर ।
इष्टं चेदं सदा मह्यं राजन्गौरवतस्तथा ॥ ३.२०३.१२० ॥
હે રાજેન્દ્ર યુધિષ્ઠિર, તું જે દાનધર્મ પૂછે છે તે મને સદા પ્રિય છે; હે રાજન્, આદરથી પણ એમ જ.
3.203.121
शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च ।
छायायां करिणः श्राद्धं तत्कर्म परिवीजितम्।
दशकल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिष्ठिर ॥ ३.२०३.१२१ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં કહેલાં દાનનાં રહસ્યો સાંભળ. હાથીની છાયામાં કરાયેલું શ્રાદ્ધ અને પંખાથી પવન નાખીને કરાયેલું તે કર્મ અહીં દસ હજાર કલ્પ સુધી પણ ક્ષીણ થતું નથી.
3.203.122
जीवनाय समाक्लिन्नं वसु दत्त्वा महीपते ।
विप्रं तु वासयेद्यस्तु सर्वयज्ञैः स इष्टवान् ॥ ३.२०३.१२२ ॥
હે મહીપતિ, જીવન માટે પૂરતું ધન આપીને જે બ્રાહ્મણને વસાવે છે, તે સર્વ યજ્ઞો કર્યા સમાન ગણાય છે.
3.203.123
प्रतिस्रोतश्चित्रवाहाः पर्जन्योऽन्नानुसंचरन् ।
महाधुरि यथा नावा महापापैः प्रमुच्यते।
विषुवे विप्रदत्तानि दधिमध्वक्षयाणि च ॥ ३.२०३.१२३ ॥
પ્રતિસ્રોતમાં ચાલતી ચિત્રવાહ નાવ જેમ મોટા સંકટથી પાર ઉતારે છે, તેમ અન્ન સાથે ચાલતો પર્જન્ય મહાપાપોથી મુક્ત કરે છે. વિષુવ કાળે બ્રાહ્મણોને આપેલાં દહીં અને મધ કદી ક્ષીણ થતાં નથી.
3.203.124
पर्वसु द्विगुणं दानमृतौ दशगुणं भवेत् ।
अब्दे दशगुणं प्रोक्तमनन्तं विषुवे भवेत् ॥ ३.२०३.१२४ ॥
પર્વ દિવસે આપેલું દાન બમણું થાય છે; ઋતુમાં દસગણું થાય છે. વર્ષમાં દસગણું કહેવાયું છે; વિષુવમાં તે અનંત થાય છે.
3.203.125
अयने विषुवे चैवषडशीतिमुखेषु च ।
चन्द्रसूर्योपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते ॥ ३.२०३.१२५ ॥
અયન, વિષુવ, ષડશીતિ મુખ, અને ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણ વખતે આપેલું દાન અક્ષય કહેવાય છે.
3.203.126
ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं ।
शतगुणमृत्वयनादिषु ध्रुवम्।
भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो-
र्विषुवति चाक्षयमश्नुते फलम् ॥ ३.२०३.१२६ ॥
ઋતુઓમાં આપેલું દાન દસગણું કહે છે; ઋતુ, અયન વગેરેમાં ચોક્કસ સોગણું થાય છે. દિવસે રાહુ (ગ્રહણ) સમયે અને વિષુવમાં આપેલું દાન હજારગણું થઈ અક્ષય ફળ પામે છે.
3.203.127
नाभूमिदो भूमिमश्नाति राज-
न्नायानदो यानमारुह्य याति।
यान्यान्कामान्ब्राह्मणेभ्यो ददाति ।
तांस्तान्कामाञ्जायमानः स भुङ्क्ते ॥ ३.२०३.१२७ ॥
હે રાજન, જે ભૂમિનું દાન નથી કરતો તે ભૂમિ પામતો નથી; જે વાહનનું દાન નથી કરતો તે વાહન પર ચઢીને જતો નથી. જે જે કામનાઓ તે બ્રાહ્મણોને આપે છે, તે જ કામનાઓને જન્મ લેતાં તે ભોગવે છે.
3.203.128
अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं ।
भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः।
लोकाश्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता ।
यः काञ्चनं गाश्च महीं च दद्यात् ॥ ३.२०३.१२८ ॥
સોનું અગ્નિનું પ્રથમ સંતાન છે; ભૂમિ વૈષ્ણવી છે; ગાયો સૂર્યના સંતાનો છે. જે સોનું, ગાયો અને ભૂમિનું દાન કરે છે, તે દાનથી ત્રણેય લોક દત્ત થઈ જાય છે.
3.203.129
परंहि दानान्न बभूव शाश्वतं ।
भव्यं त्रिलोके भवते कुतः पुनः।
तस्मात्प्रधानं परमं हि दानं ।
वदन्ति लोकेषु विशिष्टबुद्धयः ॥ ३.२०३.१२९ ॥
દાનથી વધુ શાશ્વત કંઈ થયું નથી; ત્રણેય લોકમાં તેનાથી શ્રેષ્ઠ ક્યાંથી હોય? તેથી વિશિષ્ટ બુદ્ધિવાળા લોકો દાનને જ લોકોમાં પ્રધાન અને પરમ કહે છે.