महाभारत · अध्याय 3.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.203.1
श्रुत्वा स राजा राजर्षिरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तदा ।
मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम् ॥ ३.२०३.१ ॥
राजर्षी त्या राजाने इंद्रद्युम्नाचा तो वृत्तान्त ऐकून, महाभाग मार्कंडेयांकडून स्वर्गाचे ते प्रतिपादन ऐकून.
3.203.2
युधिष्ठिरो महाराज पुनः पप्रच्छ तं मुनिम् ।
कीदृशीषु ह्यवस्थासु दत्त्वा दानं महामुने।
इन्द्रलोकं त्वनुभवेत्पुरुषस्तद्ब्रवीहि मे ॥ ३.२०३.२ ॥
महाराज युधिष्ठिराने पुन्हा त्या मुनींना विचारले: हे महामुने, कोणत्या अवस्थांमध्ये दान दिल्याने पुरुष इंद्रलोकाचा उपभोग घेतो? ते मला सांगा.
3.203.3
गार्हस्थ्येऽप्यथवा बाल्ये यौवने स्थाविरेऽपि वा ।
यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे ॥ ३.२०३.३ ॥
गृहस्थाश्रमात, बाल्यात, तारुण्यात किंवा वार्धक्यातही, ज्याप्रमाणे फळ पूर्णपणे भोगले जाते, तसे तुम्ही मला सांगा.
3.203.4
वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश ।
वृथा जन्म ह्यपुत्रस् ये च धर्मबहिष्कृताः ॥ ३.२०३.४ ॥
चार जन्म व्यर्थ आहेत, सोळा दाने व्यर्थ आहेत; पुत्रहीनाचा जन्म व्यर्थ आहे, आणि जे धर्मातून बहिष्कृत आहेत तेही.
3.203.5
परपाकं च येऽश्नन्ति आत्मार्थं च पचेत्तु यः ।
पर्यश्नन्ति वृथा यत्र तदसत्यं प्रकीर्त्यते ॥ ३.२०३.५ ॥
जे दुसऱ्याने शिजवलेले खातात, जे स्वतःसाठी शिजवतात, आणि जे व्यर्थ सर्व खातात — ते असत्य म्हटले जाते.
3.203.6
आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत् ।
व्यर्थं तु पतिते दानं ब्राह्मणे तस्करे तथा ॥ ३.२०३.६ ॥
पतिताला दिलेले आणि अन्यायाने मिळवलेले दान व्यर्थ आहे; पतित ब्राह्मणाला आणि चोराला दिलेले दानही व्यर्थ आहे.
3.203.7
गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके ।
वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके ॥ ३.२०३.७ ॥
खोटारडा, पापी, कृतघ्न, ग्रामयाजक, वेदविक्रयी किंवा वृषलासाठी यज्ञ करणाऱ्या गुरूला दिलेले दानही तसेच (व्यर्थ) होय.
3.203.8
ब्रह्मबन्धुषु यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ ।
स्त्रीजितेषु च यद्दत्तं व्यालग्राहे तथैव च ॥ ३.२०३.८ ॥
ब्राह्मण-बंधूंना दिलेले, वृषलीच्या पतीला दिलेले, स्त्रियांच्या अधीन असलेल्यांना दिलेले आणि सर्प पकडणाऱ्याला दिलेले दानही तसेच (व्यर्थ) होय.
3.203.9
परिचारकेषु यद्दत्तं वृथा दानानि षोडश ।
तमोवृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च ॥ ३.२०३.९ ॥
सेवकांना दिलेले दान व्यर्थ; ही सोळा दानेही व्यर्थ. अज्ञानाने झाकोळलेला जो भयाने किंवा क्रोधाने दान देतो, तेही तसेच.
3.203.10
भुङ्क्ते च दानं तत्सर्वं गर्भस्थस्तु नरः सदा ।
ददद्दानं द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानवः ॥ ३.२०३.१० ॥
गर्भात असलेला मनुष्य ते सर्व दानाचे फळ नेहमी भोगतो; द्विजांना दान देणारा मनुष्य वृद्धावस्थेत (त्याचे फळ भोगतो).
3.203.11
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव ।
दातव्यानि द्विजातिभ्यः स्वर्गमार्गजिगीषया ॥ ३.२०३.११ ॥
म्हणून, हे राजा, सर्व अवस्थांत सर्व दाने स्वर्गमार्ग जिंकण्याच्या इच्छेने द्विजांना दिली पाहिजेत.
3.203.12
चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे ।
केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च ॥ ३.२०३.१२ ॥
चारही वर्णांचे दान स्वीकारण्यात गुंतलेले विप्र कशाने विशेषतः (इतरांना) तारतात आणि स्वतःही तरतात?
3.203.13
जपैर्मन्त्रैश्च होमैश्च स्वाध्यायाध्यायनेन च ।
नावं वेदमयीं कृत्वातारयन्ति तरन्ति च ॥ ३.२०३.१३ ॥
जप, मंत्र, होम तसेच स्वाध्याय आणि अध्ययन यांच्या योगे वेदमय नाव तयार करून ते (ब्राह्मण) इतरांना तारतात आणि स्वतःही तरतात.
3.203.14
ब्राह्मणांस्तोषयेद्यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवताः ।
वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥ ३.२०३.१४ ॥
जो ब्राह्मणांना संतुष्ट करतो, त्याच्यावर देवताही प्रसन्न होतात; ब्राह्मणांच्या वचनानेही तो स्वर्गलोक प्राप्त करतो.
3.203.15
अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्ताऽसौ तु न संशयः ।
श्लेष्मादिभिर्व्याप्ततनुर्म्रियमाणोऽविचेतनः ॥ ३.२०३.१५ ॥
तो अनंत पुण्यलोकात जाईल, यात संशय नाही; कफादी विकारांनी शरीर व्यापलेले असले आणि मरताना तो अचेतन असला तरी.
3.203.16
ब्राह्णा एव संपूज्याः पुण्यं स्वर्गमभीप्सता ।
श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या ह्यजुगुप्सिताः ॥ ३.२०३.१६ ॥
पुण्य आणि स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्याने ब्राह्मणांचाच सन्मान करावा; श्राद्धकाली यत्नपूर्वक निर्दोष ब्राह्मणांनाच भोजन घालावे.
3.203.17
दुर्बलः कुनस्वी कुष्ठी मायावी कुण्डगोलकौ ।
वर्जनीयाः प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्च देहिनः ॥ ३.२०३.१७ ॥
दुर्बल, शवदोषी, कुष्ठी, मायावी, कुंड आणि गोलक (व्यभिचारजन्य), कुबडे—यांना यत्नपूर्वक वर्ज्य करावे.
3.203.18
जुगुप्सितं हि यच्छ्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ ३.२०३.१८ ॥
कारण निंदित (अशुद्ध) श्राद्ध अग्नी इंधनाला जाळतो तसे जाळते.
3.203.19
ये ये श्राद्धे न पूज्यन्ते मूकान्धबधिरादयः ।
तेऽपिसर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः ॥ ३.२०३.१९ ॥
मुके, आंधळे, बहिरे इत्यादी जे श्राद्धात पूजले जात नाहीत, त्या सर्वांनाही वेदपारंगत ब्राह्मणांसह मिसळून नियुक्त करावे.
3.203.20
प्रतिग्रहश्च वै देयः शृणु यस् युधिष्ठिर ।
प्रदातारं तथाऽऽत्मानं यस्तारयति शक्तिमान् ॥ ३.२०३.२० ॥
प्रतिग्रहही द्यावा; युधिष्ठिरा, ऐक. दात्याला आणि स्वतःलाही जो तारतो तोच शक्तिमान.
3.203.21
तस्मिन्देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता ।
प्रदातारं तथाऽऽत्मानं तारयेद्यः स शक्तिमान् ॥ ३.२०३.२१ ॥
सर्व आगम जाणणाऱ्या त्या द्विजाला दान द्यावे. दात्याला आणि स्वतःलाही जो तारतो तोच शक्तिमान.
3.203.22
न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।
अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिभोजने ॥ ३.२०३.२२ ॥
हविर्होमाने, फुलांनी किंवा लेपनांनी अग्नी तितके समाधान पावत नाहीत, पार्था; जितके अतिथिभोजनाने पावतात.
3.203.23
तस्मात्त्वंसर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने ॥ ३.२०३.२३ ॥
म्हणून तू सर्व प्रयत्नांनी अतिथिभोजनात प्रयत्न कर.
3.203.24
पादोदकंपादघृतंदीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
प्रयच्छन्ति तु ये राजन्नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥ ३.२०३.२४ ॥
पायांसाठी पाणी, पायांसाठी तूप, दीप, अन्न आणि निवारा जे देतात — राजा, ते यमाकडे जात नाहीत.
3.203.25
देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टावमार्जनम् ।
आकल्पपरिचर्या च गात्रसंवाहनानि च।
अत्रैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्व्यतिरिच्यते ॥ ३.२०३.२५ ॥
देवमाळा काढणे, द्विजांचे उष्टे पुसणे, वस्त्रालंकार सेवा आणि अंग चेपणे — हे नृपश्रेष्ठा, यांपैकी प्रत्येक गोदानापेक्षा कमी आहे.
3.203.26
कपिलायाः प्रदानात्तु मुच्यते नात्र संशयः ।
तस्मादलंकृतां दद्यात्कपिलां तु द्विजातये ॥ ३.२०३.२६ ॥
कपिला गाईचे दान केल्याने मुक्ती मिळते, यात शंका नाही. म्हणून अलंकृत कपिला गाय द्विजाला द्यावी.
3.203.27
श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे ।
पुत्रदाराभिभूताय तथा ह्यनुपकारिणे ॥ ३.२०३.२७ ॥
श्रोत्रिय ब्राह्मणाला, दरिद्र्याला, अग्निहोत्री गृहस्थाला, पुत्र-पत्नीने वेढलेल्याला, तसेच उपकार न करणाऱ्याला.
3.203.28
एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत ।
को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम् ॥ ३.२०३.२८ ॥
अशांनाच दान द्यावे, समृद्धांना नव्हे. हे भरतश्रेष्ठा, समृद्धांना दिल्याने कोणता गुण? ते निषिद्ध आहे.
3.203.29
एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन ।
सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात्रिपुरुषं कुलम्।
न तारयति दातारं ब्राह्मणं नैव नैव तु ॥ ३.२०३.२९ ॥
एकाला एकच गाय द्यावी, अनेकांना कधीच नव्हे. विकली गेलेली ती गाय तीन पिढ्यांच्या कुलाचा नाश करते; दात्याला किंवा ब्राह्मणाला ती तारत नाही — कधीच नाही.
3.203.30
ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य सुवर्णं यः प्रयच्छति ।
सुवर्णानां शतं तेन दत्तं भवति शाश्वतम् ॥ ३.२०३.३० ॥
शुद्ध ब्राह्मणाला जो सुवर्ण देतो, त्याने शंभर सुवर्णांचे दान केले असे मानले जाते; ते शाश्वत होते.
3.203.31
अनड्वाहं तु यो दद्याद्बलवन्तं धुरंधरम् ।
स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३.२०३.३१ ॥
जो माणूस बलवान आणि ओझे वाहण्यास समर्थ बैल दान करतो, तो संकटांतून तरून स्वर्गलोकाला जातो.
3.203.32
वसुंधरां तु यो दद्याद्द्विजाय विदुषात्मने ।
दातारं ह्यनुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाञ्छिताः ॥ ३.२०३.३२ ॥
जो विद्वान द्विजाला भूमी दान करतो, त्याच्या मागे सर्व इच्छित वस्तू येतात.
3.203.33
पृच्छन्ति चान्नदातारं वदन्ति पुरुषा भुवि ।
अध्वनि क्षीणगात्राश्च पांसुना चावकुण्ठिताः ॥ ३.२०३.३३ ॥
वाटेत क्षीण शरीरांचे आणि धुळीने माखलेले लोक अन्नदात्याला विचारतात आणि त्याच्याशी बोलतात.
3.203.34
तेषामेव श्रमार्तानां यो ह्यन्नं कथयेद्बुधः ।
अन्नदातृसमः सोपि कीर्त्यते नात्र संशयः ॥ ३.२०३.३४ ॥
जो शहाणा माणूस श्रमाने थकलेल्यांना अन्न कुठे मिळेल ते सांगतो, तोही अन्नदात्यासमान म्हणून गौरविला जातो; यात संशय नाही.
3.203.35
तस्मात्त्वं सर्वदानानि हित्वाऽन्नं संप्रयच्छ ह ।
न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रामिह विद्यते ॥ ३.२०३.३५ ॥
म्हणून तू सर्व दाने सोडून अन्नदान कर; कारण यासारखे विलक्षण पुण्यफल येथे दुसरे नाही.
3.203.36
यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम् ।
स तेन कर्मणाऽऽप्नोति प्रजापतिसलोकताम् ॥ ३.२०३.३६ ॥
आपल्या शक्तीप्रमाणे जो ब्राह्मणांना शिजवलेले अन्न दान करतो, तो त्या कर्माने प्रजापतीचे लोक प्राप्त करतो.
3.203.37
अन्नमेव विशिष्टं हि तस्मात्परतरं न च ।
अन्नं प्रजापतिश्चोक्तः स च संवत्सरो मतः ॥ ३.२०३.३७ ॥
अन्नच श्रेष्ठ आहे, त्याहून मोठे दुसरे काही नाही. अन्नाला प्रजापती म्हटले आहे, आणि ते संवत्सर मानले जाते.
3.203.38
संवत्सरस्तु यज्ञोऽसौ सर्वं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ ३.२०३.३८ ॥
ते संवत्सरच यज्ञ आहे; सर्वकाही यज्ञात प्रतिष्ठित आहे. म्हणून स्थावर आणि जंगम सर्व भूते (त्यावर अवलंबून आहेत).
3.203.39
तस्मादन्नं विशिष्टं हि सर्वेभ्यइति विश्रुतम् ॥ ३.२०३.३९ ॥
म्हणून अन्न सर्वांहून श्रेष्ठ आहे, असे प्रसिद्ध आहे.
3.203.40
येषां तटाकानि महोदकानि ।
वाप्यश्चकूपाश्चप्रतिश्रयाश्च।
अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी ।
यमस्य ते निर्वचना भवन्ति ॥ ३.२०३.४० ॥
ज्यांचे मोठ्या पाण्याचे तलाव, विहिरी, बारवा आणि विश्रांतिस्थाने आहेत, जे अन्नदान करतात आणि गोड वाणी बोलतात, ते यमासमोर निरुत्तर (सुरक्षित) राहतात.
3.203.41
धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं ।
विप्रे सुशीले प्रतियच्छते यः।
वसुंधरा तस्य भवेत्सुतुष्टा ।
धारां वसूनां प्रतिमुञ्चतीव ॥ ३.२०३.४१ ॥
श्रमाने मिळवलेले आणि साठवलेले धान्य जो सुशील ब्राह्मणाला देतो, त्याच्यावर पृथ्वी अत्यंत प्रसन्न होते, जणू ती धनाची धार सोडत आहे.
3.203.42
अन्नदाः प्रथमं यान्ति सत्यवाक्यदनन्तरम् ।
अयाचितप्रदाता च समं यान्ति त्रयो जनाः ॥ ३.२०३.४२ ॥
अन्नदाते प्रथम जातात, नंतर सत्यवचन बोलणारे; आणि न मागता दान देणारा — हे तिघे समानपणे जातात.
3.203.43
कौतूहलसमुत्पन्नः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ।
मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुजः ॥ ३.२०३.४३ ॥
कुतूहलाने उत्पन्न झालेल्या युधिष्ठिराने महात्मा मार्कंडेयांना आपल्या बंधूंसह पुन्हा विचारले.
3.203.44
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ।
कीदृशं किंप्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने।
तरन्ति पुरुषाश्चैव केनोपायेन शंस मे ॥ ३.२०३.४४ ॥
हे महामुने, यमलोकाचा मार्ग आणि मानवलोकापासूनचे अंतर कसे आहे, त्याचे प्रमाण किती, आणि माणसे कोणत्या उपायाने ते पार करतात? मला सांगा.
3.203.45
सर्वगुह्यतनं प्रश्नं पवित्रमृषिसंस्तुतम् ।
कथयिष्यामि ते राजन्धर्मं धर्मभृतांवर ॥ ३.२०३.४५ ॥
हे राजा, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, तुझा हा प्रश्न सर्व गुह्यांमध्ये अत्यंत गुह्य, पवित्र आणि ऋषींनी गौरवलेला आहे; तो धर्म मी तुला सांगेन.
3.203.46
षडशीतिसहस्राणि योजनानां नराधिप ।
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ॥ ३.२०३.४६ ॥
हे नराधिपा, यमलोकाचा मार्ग आणि मानवलोकापासूनचे अंतर छयांशी हजार योजने आहे.
3.203.47
आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम् ।
न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीनं केतनानि च ॥ ३.२०३.४७ ॥
ते आकाशासारखे, पाण्याविना, भयंकर, वाळवंटासारखे दिसणारे मार्ग आहे; तेथे वृक्षांची सावली नाही, पाणी नाही, निवाराही नाही.
3.203.48
विश्रमेद्यत्र वै श्रान्तः पुरुषोऽध्वनि कर्शितः ।
नीयते यमदूतैस्तु यमस्वाज्ञाकरैर्बलात् ॥ ३.२०३.४८ ॥
थकलेला, वाटेत कृश झालेला माणूस जिथे विश्रांती घेऊ इच्छितो, तिथूनच यमाची आज्ञा पाळणारे यमदूत त्याला बलपूर्वक नेतात.
3.203.49
नराः स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिताः ।
ब्रह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पार्थिव ॥ ३.२०३.४९ ॥
पृथ्वीवर जीव म्हणवले जाणारे पुरुष, स्त्रिया आणि इतरही, हे राजा, ब्राह्मणांना विविध रूपांची दाने देतात.
3.203.50
हयादीनां प्रकृष्टानि तेऽध्वानं यान्ति वै नराः ।
सन्निवार्यातपं यानति च्छत्रेणैव हि च्छत्रदाः ॥ ३.२०३.५० ॥
घोडे इत्यादींची उत्तम दाने देणारे पथावरून जातात; ऊन अडवणारे छत्रदाते छत्रासह जातात.
3.203.51
तृप्ताश्चैवान्नदातारो ह्यतृप्ताश्चाप्यनन्नदाः ।
वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः ॥ ३.२०३.५१ ॥
अन्नदाते तृप्त होऊन जातात, आणि अन्न न देणारे अतृप्त होऊनही जातात; वस्त्रदाते वस्त्रांसह जातात, आणि वस्त्र न देणारे वस्त्रहीन होऊन जातात.
3.203.52
हिरण्यदाः सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृताः ।
भूमिदास्तुसुखं यान्ति सर्वैः कामैः सुतर्पिताः ॥ ३.२०३.५२ ॥
सोने दान करणारे अलंकृत होऊन सुखाने जातात; भूमिदाते सर्व कामनांनी उत्तम तृप्त होऊन सुखाने जातात.
3.203.53
यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नरा सस्यप्रदावकाः ।
नराः सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदाः ॥ ३.२०३.५३ ॥
कष्टाविना धान्यदाते जातात; गृहदाते विमानांतून अधिक सुखाने जातात.
3.203.54
पानीयदा ह्यतृषिताः प्रहृष्टमनसो नराः ।
पन्थानं द्योतयन्तश्च यान्ति दीपप्रदाः सुखम् ॥ ३.२०३.५४ ॥
पाणी देणारे तृषारहित व प्रसन्न मनाने जातात; दीप देणारे मार्ग उजळवत सुखाने जातात.
3.203.55
गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ताः सर्वपातकैः ।
विमानैर्हंससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिनः ॥ ३.२०३.५५ ॥
गोदान करणारे सर्व पापांपासून मुक्त होऊन सुखाने जातात; एक महिना उपवास करणारे हंसांनी जोडलेल्या विमानांतून जातात.
3.203.56
तथा बर्हिप्रयुक्तैश्च षष्ठरात्रोपवासिनः ।
त्रिरात्रं क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव ॥ ३.२०३.५६ ॥
तसेच दर्भ वापरणारे आणि सहा रात्री उपवास करणारे; हे पांडवा, जो तीन रात्री एकवेळ भोजन करून घालवतो, तोही (जातो).
3.203.57
अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका ह्यनामयाः ।
पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोकसुखावहाः ॥ ३.२०३.५७ ॥
जो मध्येच जेवत नाही, त्याचे लोक निरोगी असतात; पाण्याचे दिव्य गुण प्रेतलोकातही सुख देतात.
3.203.58
तत्र पुष्पोदका नाम नदी तेषां विधीयते ।
शीतलं सलिलं तत्रपिबन्ति ह्यमृतोपमम् ॥ ३.२०३.५८ ॥
तेथे त्यांच्यासाठी पुष्पोदा नावाची नदी नेमलेली आहे; तेथे ते अमृतासारखे शीतल जल पितात.
3.203.59
ये चदृष्कृतकर्माणः पूयं तेषां विधीयते ।
एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा ॥ ३.२०३.५९ ॥
दुष्कर्म करणाऱ्यांसाठी पू नेमलेला आहे; अशा प्रकारे, हे महाराजा, ती नदी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.
3.203.60
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान्यथाविधि ।
अध्वनिं क्षीणगात्रश्च पथि पांशुसमन्वितः ॥ ३.२०३.६० ॥
म्हणून, हे राजेंद्रा, तूही यांची यथाविधी पूजा कर — थकलेल्या शरीराच्या, वाटेवरील धुळीने माखलेल्या प्रवाशाची.
3.203.61
पृच्छते ह्यन्नदातारं गृहमायाति चाशया ।
तं पूजयाथ यत्नेन सोऽतिथिर्ब्राह्यणश्च सः ॥ ३.२०३.६१ ॥
अन्नदात्याकडे आशेने मागणी करण्यासाठी जो घरी येतो, त्याचा यत्नपूर्वक सत्कार करावा; तो अतिथी आणि ब्राह्मण आहे.
3.203.62
तं यान्तमनुगच्छन्ति देवाः सर्वे सवासवाः ।
तस्मिन्संपूजिते प्रीता निराशा यान्त्यपूजिते ॥ ३.२०३.६२ ॥
तो जाताना इंद्रासह सर्व देव त्याच्या मागोमाग जातात; त्याचा सत्कार झाला तर ते प्रसन्न होतात, न झाला तर निराश होऊन परततात.
3.203.63
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि ।
एतत्ते शतशः प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२०३.६३ ॥
म्हणून, हे राजेन्द्रा, तूही त्याचा विधिपूर्वक सत्कार कर. हे मी तुला शंभर वेळा सांगितले आहे; आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
3.203.64
पुनः पुनरहं श्रोतुं कथां धर्मसमाश्रयाम् ।
पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो ॥ ३.२०३.६४ ॥
हे विभो, धर्मज्ञा, तुझ्याकडून सांगितली जात असलेली धर्मावर आधारित ही पुण्यकथा मी पुन्हा पुन्हा ऐकू इच्छितो.
3.203.65
धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप ।
सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम ॥ ३.२०३.६५ ॥
हे नृपा, धर्माच्या दुसऱ्या अंगाविषयी मी सांगत असलेली ही कथा सदैव सर्व पापांचा नाश करणारी आहे; लक्षपूर्वक माझे ऐक.
3.203.66
कपिलायां तु दत्तायां यत्फलंज्येष्ठपुष्करे ।
तत्फलंभरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने ॥ ३.२०३.६६ ॥
ज्येष्ठपुष्करात कपिला गाय दान केल्याने जे फळ मिळते, हे भरतश्रेष्ठा, तेच फळ ब्राह्मणांचे पाय धुतल्याने मिळते.
3.203.67
द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावत्पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम् ॥ ३.२०३.६७ ॥
ब्राह्मणांच्या पादोदकाने ओली झालेली पृथ्वी जोपर्यंत टिकते, तोपर्यंत पितर कमलपत्राने पाणी पितात.
3.203.68
स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः ।
पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः ॥ ३.२०३.६८ ॥
स्वागताने अग्नी, आसनाने शतक्रतू (इंद्र), पादप्रक्षालनाने पितर, आणि अन्नादीने प्रजापती तृप्त होतात.
3.203.69
यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ शिरश्चैव प्रदृश्यते ।
तस्मिन्काले प्रदातव्या प्रयतेनान्तरात्मना ॥ ३.२०३.६९ ॥
वासराचे दोन पाय व डोके दिसतात तोपर्यंत, त्या वेळी संयमित अंतःकरणाने (गाय) दान करावी.
3.203.70
अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्योन्यां प्रदृश्यते ।
तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति ॥ ३.२०३.७० ॥
वासरू योनीत बाहेर येताना दिसते तोपर्यंत, ते आकाशात असल्यासारखे, गायीला पृथ्वी समजावे; गर्भ सोडेपर्यंत.
3.203.71
यावन्ति तस्यां रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर ।
तावद्युगसहस्राणि स्वर्लोके महीयते ॥ ३.२०३.७१ ॥
हे युधिष्ठिरा! तिच्यात आणि वासरात जितके केस आहेत, तितकी हजारो युगे तो स्वर्गलोकात गौरविला जातो.
3.203.72
सुवर्णनासां यः कृत्वा सखुरां कृष्णधेनुकाम् ।
तिलैः प्रच्छादितां दद्यात्सर्वरत्नैरलंकृताम् ॥ ३.२०३.७२ ॥
सोन्याचे नाक व खुरे असलेली काळी गाय बनवून, तिळांनी झाकून, सर्व रत्नांनी अलंकृत करून जो दान देतो.
3.203.73
प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे ।
फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत ॥ ३.२०३.७३ ॥
जो दान स्वीकारून ते पुन्हा सज्जनाला देतो, हे भारता, तो दान दिल्याने फळांचे फळ भोगतो.
3.203.74
ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना ।
चतुरन्ता भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ ३.२०३.७४ ॥
समुद्र, गुहा, पर्वत, वने व अरण्यांसह चार सीमांनी वेढलेली पृथ्वी त्याने दान केलेली ठरते; यात संशय नाही.
3.203.75
अन्तर्जानुशयो यस्तु भुञ्जते सक्तभाजनः ।
यो द्विजः शब्दरहितं संयन्तुस्तारणाय वै ॥ ३.२०३.७५ ॥
गुडघे आत दुमडून झोपून, सत्तूच्या पात्रातून जेवणारा जो द्विज, तो मौन संयमीच्या उद्धारासाठीच असतो.
3.203.76
ये पानीयानि ददति तथाऽन्ये ये द्विजातयः ।
जपन्ति संहितां सम्यक्ते नित्यं तारणक्षमाः ॥ ३.२०३.७६ ॥
जे पाणी दान करतात, आणि जे इतर द्विज संहितेचा योग्य प्रकारे जप करतात, ते नेहमी तारण्यास समर्थ असतात.
3.203.77
हव्यंकव्यं च यत्किंचित्सर्वं तच्छ्रोत्रियोऽर्हति ।
दत्तं हि श्रोत्रिये साधौज्यलितेऽग्नौ यथा हुतम् ॥ ३.२०३.७७ ॥
हव्य आणि कव्य जे काही असेल ते सर्व श्रोत्रियालाच योग्य आहे; कारण श्रोत्रिय व सज्जनाला दिलेले दान हे प्रज्वलित अग्नीत आहुती दिल्यासारखे आहे.
3.203.78
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रयोधिनः ।
निहन्युर्मन्युना विप्रा वज्रपाणिरिवासुरान् ॥ ३.२०३.७८ ॥
ब्राह्मणांचे शस्त्र क्रोध आहे; ते शस्त्रधारी योद्धे नाहीत; वज्रपाणी इंद्र जसा असुरांचा संहार करतो, तसे ब्राह्मण क्रोधाने संहार करू शकतात.
3.203.79
धर्माश्रितेयं तु कथा कथिता हि तवानघ ।
यां श्रुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिनः ॥ ३.२०३.७९ ॥
हे निष्पाप! धर्माश्रित ही कथा तुला सांगितली; जी ऐकून नैमिषारण्यवासी मुनी प्रसन्न झाले.
3.203.80
वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च ।
श्रुत्वेमां तु कथां राजन्भवन्तीह तु मानवाः ॥ ३.२०३.८० ॥
हे राजा! ही कथा ऐकून मानव येथेच शोक, भय, क्रोध यांपासून मुक्त आणि निष्पाप होतात.
3.203.81
किं तच्छौचं भवेद्येन विप्रः शुद्धः सदा भवेत् ।
तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतांवर ॥ ३.२०३.८१ ॥
कोणत्या शौचाने ब्राह्मण सदैव शुद्ध राहतो? हे महाप्राज्ञ, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ, ते ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
3.203.82
वाक्शौचं क्रमशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम् ।
त्रिभिः शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशयः ॥ ३.२०३.८२ ॥
वाणीचे शौच, आचाराचे शौच आणि जलरूप शौच, या तीन शौचांनी युक्त असलेला स्वर्गाचा अधिकारी होतो; यात संशय नाही.
3.203.83
सायं प्रातश्च संध्यां यो ब्राह्मणोऽभ्युपसेवते ।
प्रजपन्पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम् ॥ ३.२०३.८३ ॥
सायं आणि प्रातः संध्योपासना करणारा ब्राह्मण, वेदमाता पावन देवी गायत्रीचा जप करतो.
3.203.84
स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिषः ।
न सीदेत्प्रतिगृह्णानो महीमपि ससागराम् ॥ ३.२०३.८४ ॥
त्या देवीने पावन केलेला, पापे नष्ट झालेला तो ब्राह्मण, समुद्रांसह संपूर्ण पृथ्वी स्वीकारूनही बुडत नाही.
3.203.85
ये चास् दारुणा केचिद्ग्रहाः सूर्यादयो दिवि ।
ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शिवतराः सदा ॥ ३.२०३.८५ ॥
आकाशातील सूर्यादी जे कोणी भयंकर ग्रह आहेत, तेही त्याच्यासाठी नेहमी सौम्य आणि अत्यंत कल्याणकारी होतात.
3.203.86
सर्वेनानुगतं चैनं दारुणाः पिशिताशनाः ।
घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम् ॥ ३.२०३.८६ ॥
भयंकर, मांसभक्षक, घोर रूपाचे आणि विशाल शरीराचे सर्वजण त्याच्यामागे येऊन त्या श्रेष्ठ द्विजावर हल्ला करतात.
3.203.87
नाध्यापनाद्याजनाद्वा अन्यायाद्वा प्रतिग्रहात् ।
दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निससा द्विजाः ॥ ३.२०३.८७ ॥
अध्यापनाने, यज्ञ करविण्याने, अन्यायाने किंवा दान घेण्याने ब्राह्मणांना दोष लागत नाही; हे द्विजांनो, ते प्रज्वलित अग्नीसारखे आहेत.
3.203.88
दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृताः संस्कृतास्तथा ।
ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ॥ ३.२०३.८८ ॥
वेदात निपुण असो वा नसो, सामान्य असो वा संस्कारित, ब्राह्मणांचा अपमान करू नये; ते राखेने झाकलेल्या अग्नींसारखे आहेत.
3.203.89
यथा श्मशाने दीप्तौजाः पावको नैव दुष्यति ।
एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥ ३.२०३.८९ ॥
स्मशानातही तेजस्वी अग्नी जसा दूषित होत नाही, तसाच विद्वान असो वा अविद्वान, ब्राह्मण हे महान दैवत आहे.
3.203.90
प्राकरैश्च पुरद्वारैः प्रासादैश्च पृथग्विधैः ।
नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमैः ॥ ३.२०३.९० ॥
तटबंदी, नगरद्वारे आणि विविध प्रकारचे प्रासाद असले तरी, श्रेष्ठ ब्राह्मणांशिवाय नगरे शोभत नाहीत.
3.203.91
वेदाढ्ञा वृत्संपन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विनः ।
यत्रतिष्न्ति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नृप ॥ ३.२०३.९१ ॥
वेदांनी समृद्ध, सदाचारसंपन्न, ज्ञानी आणि तपस्वी ब्राह्मण जिथे राहतात, हे राजा, तेच त्या नगराचे नाव होय.
3.203.92
व्रजे वाऽप्यथवाऽरण्ये यत्रसन्ति बहुश्रुताः ।
तत्तन्नगरमित्याहुः पार्थ तीर्थं च तद्भवेत् ॥ ३.२०३.९२ ॥
गोठ्यात असो वा अरण्यात, जिथे बहुश्रुत विद्वान राहतात, त्यालाच नगर म्हणतात; हे पार्था, तेच तीर्थही होते.
3.203.93
रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम् ।
अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात्प्रमुच्यते ॥ ३.२०३.९३ ॥
रक्षक राजा आणि तपस्वी ब्राह्मण यांच्याकडे जाऊन त्यांची पूजा केल्यास मनुष्य तत्काळ पापमुक्त होतो.
3.203.94
पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम् ।
सद्भिः संभाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधैः ॥ ३.२०३.९४ ॥
पुण्यतीर्थस्नान, पवित्र पुरुषांचे कीर्तन आणि सज्जनांशी संभाषण हे उत्तम आहे, असे विद्वान सांगतात.
3.203.95
साधुसङ्गमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा ।
पवित्रीकृतमात्मानं सन्तो मन्न्ति नित्यशः ॥ ३.२०३.९५ ॥
सज्जनांच्या संगतीने पवित्र झालेल्या आणि सुभाषित वाणीच्या जलाने शुद्ध केलेल्या आपल्या आत्म्याला सज्जन नेहमी पवित्र मानतात.
3.203.96
त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारोऽथ मुण्डनम् ।
वल्कलाजिनसंवेष्टं व्रतचर्याऽभिषेचनम् ॥ ३.२०३.९६ ॥
त्रिदंड धारण करणे, मौन, जटाभार, मुंडन, वल्कल व अजिन परिधान, व्रताचरण आणि अभिषेक.
3.203.97
अग्निहोत्रं वने वासः शरीरपरिशोषणम् ।
सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मलः ॥ ३.२०३.९७ ॥
अग्निहोत्र, वनात निवास, शरीर शुष्क करणे — भाव निर्मल नसेल तर हे सर्व व्यर्थ ठरते.
3.203.98
विशुद्धिं चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम् ।
विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करतरं मनः ॥ ३.२०३.९८ ॥
हे राजेंद्रा, डोळा इत्यादी सहा इंद्रियांची — जी विषयांकडे धावतात — शुद्धी; आणि त्यांचे विकारी मन अत्यंत कठीण.
3.203.99
ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभिः ।
ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम् ॥ ३.२०३.९९ ॥
जे मन, वाणी, कर्म आणि बुद्धी यांनी पाप करीत नाहीत — ते महात्मे तप करतात; शरीर शुष्क करून नव्हे.
3.203.100
न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोऽविकल्मषः ।
हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तपः स्मृतम् ॥ ३.२०३.१०० ॥
ज्याची नातलगांवरही दया नाही, पण शरीर शुद्ध व निर्मळ आहे — त्याचे तप ही हिंसाच; नाना प्रकारे आहार त्यागणे हेच तप असे स्मृत आहे.
3.203.101
तिष्ठन्गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृतः ।
यावज्जीवं दयावांश् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३.२०३.१०१ ॥
घरात राहूनही मुनी नेहमी शुचिर्भूत व सुशोभित असावा; जन्मभर दयावान राहिल्यास तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
3.203.102
न हि पापानि कर्माणि शुद्ध्यन्त्यनशनादिभिः ।
सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपनः ॥ ३.२०३.१०२ ॥
उपवास इत्यादींनी पापकर्मे शुद्ध होत नाहीत; मांस व रक्ताने लिप्त झालेला माणूस उपवासानेच क्षीण होतो.
3.203.103
अज्ञातं कर्म कृत्वा च क्लेशो नान्यत्प्रहीयते ।
नाग्निर्दहति कर्माणि भावशून्यस्य देहिनः ॥ ३.२०३.१०३ ॥
अजाणता कर्म केल्यानेही क्लेश दुसऱ्या मार्गाने जात नाही. भावशून्य देहधारीची कर्मे अग्नीही जाळत नाही.
3.203.104
पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुध्यन्त्यनशनानि च ।
न मूलफलभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात् ॥ ३.२०३.१०४ ॥
पुण्यानेच लोक संन्यास घेतात आणि उपवासाने शुद्ध होतात. मुळे-फळे खाल्ल्याने नव्हे, मौनाने नव्हे, वायू खाल्ल्यानेही नव्हे.
3.203.105
शिरसो मुण्डनाद्वाऽपि न स्थानकुटिकासनात् ।
न जटाधारणाद्वाऽपिन तु स्थानकुटिकासनात्। ॥ ३.२०३.१०५ ॥
डोके मुंडवण्याने नव्हे, उभे राहण्याने किंवा झोपडीत आसन घालण्यानेही नव्हे. जटा धारण करण्यानेही नव्हे, उभे राहण्याने किंवा झोपडीत आसन घालण्यानेही नव्हे.
3.203.106
नित्यं ह्यनशनाद्वाऽपि नाग्निशुश्रूषणादपि ।
न चोदकप्रवेशेन न च क्ष्माशयनादपि ॥ ३.२०३.१०६ ॥
सततच्या उपवासाने नव्हे, अग्निसेवेनेही नव्हे. पाण्यात प्रवेश केल्याने नव्हे, जमिनीवर झोपल्यानेही नव्हे.
3.203.107
ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च ।
व्याधयश्च प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम् ॥ ३.२०३.१०७ ॥
ज्ञानाने किंवा कर्माने जरा-मरण आणि व्याधी दूर होतात, आणि उत्तम पद प्राप्त होते.
3.203.108
बीजानि ह्यग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा ।
ज्ञानदग्धैस्तधा क्लेशैर्नात्मा संडुज्यते पुनः ॥ ३.२०३.१०८ ॥
अग्नीने जळलेली बीजे पुन्हा उगवत नाहीत; तसेच ज्ञानाने जळलेल्या क्लेशांनी आत्मा पुन्हा जोडला जात नाही.
3.203.109
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुण्ठोपमानि च ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेनानीव महार्णवे ॥ ३.२०३.१०९ ॥
जे स्वतःपासून विलग झाले आहेत ते लाकूड आणि बोथट खुंट्यांसारखे आहेत; महासागरातील फेसाप्रमाणे ते नष्ट होतात, यात संशय नाही.
3.203.110
आत्मानं विन्दते येन सर्वभूतगुहाशयम् ।
श्लोकेन यदि वाऽर्धेन क्षीणं तस्य प्रयोजनम् ॥ ३.२०३.११० ॥
सर्व भूतांच्या गुहेत वास करणारा आत्मा ज्याच्याद्वारे कोणी मिळवतो — एका श्लोकाने किंवा अर्ध्या श्लोकानेही — त्याचे प्रयोजन पूर्ण होते.
3.203.111
द्व्यक्षरादभिसंधाय केचिच्छ्लोकपदाङ्कितैः ।
शतैरन्यैः सहस्रैश्च प्रत्ययो मोक्षलक्षणम् ॥ ३.२०३.१११ ॥
दोन अक्षरांना लक्ष्य करून काही लोक, श्लोकपदांनी चिन्हांकित शेकडो आणि हजारो इतर ग्रंथांद्वारे — तो विश्वासच मोक्षाचे लक्षण आहे.
3.203.112
नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ।
ऊटुर्ज्ञानविदो वृद्धाः प्रत्ययो मोक्षलक्षणम् ॥ ३.२०३.११२ ॥
संशयग्रस्त मनासाठी हे जग नाही, परलोक नाही, सुखही नाही; ज्ञानी वृद्धांनी असे सांगितले आहे — तो विश्वासच मोक्षाचे लक्षण आहे.
3.203.113
विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम् ।
उद्विजेत्स तु देवेभ्यो दावाग्नेरिव मानवः ॥ ३.२०३.११३ ॥
वेदांचा अर्थ जाणून त्यांचे प्रयोजन पूर्णपणे समजलेला मनुष्य — तो देवांपासूनही दावाग्नीप्रमाणे दूर राहील.
3.203.114
शुष्कं तर्कं परित्यज्यआश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम् ।
एकाराभिसंबद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि।
बुद्धिर्न तस्य सिद्ध्येत साधनस्य विपर्ययात् ॥ ३.२०३.११४ ॥
शुष्क तर्क सोडून श्रुती व स्मृतीचा आश्रय घे. 'ए' अक्षराशी जोडलेल्या तत्त्वाची तू हेतूंनी इच्छा करतोस; साधनाच्या विपर्ययामुळे त्याची सिद्धी बुद्धीने होणार नाही.
3.203.115
वेद्यं पूर्वं वेदितव्यं प्रयत्ना-
त्तद्धीर्वेदस्तस्य वेदः शरीरम्।
वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धिः ।
क्लीबस्त्वात्मा न स वेद्यं न वेदः ॥ ३.२०३.११५ ॥
प्रथम जाणण्यायोग्य गोष्ट प्रयत्नाने जाणावी. तिची बुद्धी हाच वेद, आणि तिचा वेद म्हणजे शरीर. वेद म्हणजे तत्त्व, त्याची संक्षिप्त उपलब्धी. पण आत्मा क्लीब आहे; तो जाणण्यायोग्य नाही, आणि वेदही नाही.
3.203.116
वेदोक्तमायुर्देवानामाशिषश्चैव कर्मणाम् ।
फलत्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम् ॥ ३.२०३.११६ ॥
वेदात सांगितलेले देवांचे आयुष्य आणि आशीर्वाद, तसेच कर्मांची फळे प्रत्येक युगात जगात फळतात; देहधारींचा प्रभावही तसाच.
3.203.117
इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत्परिवर्जयेत् ।
तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम् ॥ ३.२०३.११७ ॥
इंद्रियांच्या प्रसन्नतेने हे सर्व सोडावे; म्हणून इंद्रियविषय रोखून केलेला उपवास दिव्य आहे.
3.203.118
तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते ।
ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षयः ॥ ३.२०३.११८ ॥
तपाने स्वर्गगमन; दानाने भोग प्राप्त होतो. ज्ञानाने मोक्ष जाणावा; तीर्थस्नानाने पापक्षय होतो.
3.203.119
एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशाः ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि प्रदानविधिमुत्तमम् ॥ ३.२०३.११९ ॥
असे सांगितल्यावर, हे राजेंद्रा, महायशस्वी उत्तरला: भगवन्, उत्तम दानविधी ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
3.203.120
यत्तत्पृच्छसि राजेन्द्रदानधर्मं युधिष्ठिर ।
इष्टं चेदं सदा मह्यं राजन्गौरवतस्तथा ॥ ३.२०३.१२० ॥
हे राजेंद्र युधिष्ठिरा, तू विचारत असलेला दानधर्म मला सदैव प्रिय आहे; हे राजा, आदरानेही तसेच.
3.203.121
शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च ।
छायायां करिणः श्राद्धं तत्कर्म परिवीजितम्।
दशकल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिष्ठिर ॥ ३.२०३.१२१ ॥
हे युधिष्ठिरा, श्रुती व स्मृतींमध्ये सांगितलेली दानाची रहस्ये ऐक. हत्तीच्या छायेत केलेले श्राद्ध आणि पंख्याने वारा घालून केलेले ते कर्म येथे दहा हजार कल्पांपर्यंतही क्षीण होत नाही.
3.203.122
जीवनाय समाक्लिन्नं वसु दत्त्वा महीपते ।
विप्रं तु वासयेद्यस्तु सर्वयज्ञैः स इष्टवान् ॥ ३.२०३.१२२ ॥
हे महीपते, उपजीविकेसाठी भरपूर धन देऊन जो ब्राह्मणाला वसवतो, तो सर्व यज्ञ केल्याचे फळ मिळवतो.
3.203.123
प्रतिस्रोतश्चित्रवाहाः पर्जन्योऽन्नानुसंचरन् ।
महाधुरि यथा नावा महापापैः प्रमुच्यते।
विषुवे विप्रदत्तानि दधिमध्वक्षयाणि च ॥ ३.२०३.१२३ ॥
प्रतिस्रोतात जाणारी चित्रवाह नाव जशी महासंकटातून पार नेते, तसा अन्नासह संचार करणारा पर्जन्य महापापांतून मुक्त करतो. विषुव काळी ब्राह्मणांना दिलेले दही आणि मध कधीही क्षीण होत नाहीत.
3.203.124
पर्वसु द्विगुणं दानमृतौ दशगुणं भवेत् ।
अब्दे दशगुणं प्रोक्तमनन्तं विषुवे भवेत् ॥ ३.२०३.१२४ ॥
पर्वांच्या दिवशी दिलेले दान दुप्पट होते; ऋतूत दहापट होते. वर्षात दहापट सांगितले आहे; विषुवात ते अनंत होते.
3.203.125
अयने विषुवे चैवषडशीतिमुखेषु च ।
चन्द्रसूर्योपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते ॥ ३.२०३.१२५ ॥
अयनात, विषुवात, षडशीति मुखांत, आणि चंद्र-सूर्यग्रहणात दिलेले दान अक्षय म्हटले जाते.
3.203.126
ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं ।
शतगुणमृत्वयनादिषु ध्रुवम्।
भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो-
र्विषुवति चाक्षयमश्नुते फलम् ॥ ३.२०३.१२६ ॥
ऋतूंत दिलेले दान दहापट म्हणतात; ऋतू, अयन इत्यादींत निश्चितच शंभरपट होते. दिवसा राहूच्या (ग्रहणाच्या) वेळी व विषुवात दिलेले दान सहस्रपट होऊन अक्षय फल देते.
3.203.127
नाभूमिदो भूमिमश्नाति राज-
न्नायानदो यानमारुह्य याति।
यान्यान्कामान्ब्राह्मणेभ्यो ददाति ।
तांस्तान्कामाञ्जायमानः स भुङ्क्ते ॥ ३.२०३.१२७ ॥
हे राजा, जो भूमी दान करत नाही तो भूमी मिळवत नाही; जो वाहन दान करत नाही तो वाहनावर बसून जात नाही. जी जी कामना तो ब्राह्मणांना देतो, तीच कामना जन्म घेतल्यावर तो उपभोगतो.
3.203.128
अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं ।
भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः।
लोकाश्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता ।
यः काञ्चनं गाश्च महीं च दद्यात् ॥ ३.२०३.१२८ ॥
सोने हे अग्नीचे पहिले अपत्य आहे; भूमी वैष्णवी आहे; गाई सूर्यपुत्र आहेत. जो सोने, गाई आणि भूमी दान करतो, त्या दानाने तिन्ही लोक दिलेले होतात.
3.203.129
परंहि दानान्न बभूव शाश्वतं ।
भव्यं त्रिलोके भवते कुतः पुनः।
तस्मात्प्रधानं परमं हि दानं ।
वदन्ति लोकेषु विशिष्टबुद्धयः ॥ ३.२०३.१२९ ॥
दानापेक्षा शाश्वत असे काही झाले नाही; तिन्ही लोकांत त्याहून श्रेष्ठ काय असणार? म्हणून विशिष्ट बुद्धीचे लोक दानालाच लोकांमध्ये प्रधान आणि परम म्हणतात.