મહાભારત · અધ્યાય 3.215
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.215.1
एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत ।
कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥ ३.२१५.१ ॥
હે ભારત, ધર્મવ્યાધે એમ કહ્યા પછી તેણે તે બ્રાહ્મણને મનને આનંદ આપનારી ફરી એક કથા કહી.
3.215.2
महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदांवर ।
एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद ॥ ३.२१५.२ ॥
ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, જેમને પંચમહાભૂત કહેવામાં આવે છે તે પાંચેયના દરેકના ગુણ મને સારી રીતે કહો.
3.215.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणइ सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥ ३.२१५.३ ॥
પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને આકાશ — આ બધાં ઉત્તરોત્તર વધુ ગુણવાળાં છે; તેમના ગુણ હું તને કહીશ.
3.215.4
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मननुदकं च चतुर्गुणम् ।
गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः ॥ ३.२१५.४ ॥
હે બ્રાહ્મણ, ભૂમિના પાંચ ગુણ, જળના ચાર; તેજના ત્રણ, અને આકાશ તથા વાયુના ત્રણ-ત્રણ ગુણ.
3.215.5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एतेगुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥ ३.२१५.५ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ — આ પૃથ્વીના પાંચ ગુણ છે, જે બધાં કરતાં વધુ ગુણવાન છે.
3.215.6
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च सरश्चापि द्विजोत्तम ।
अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत ॥ ३.२१५.६ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ અને રસ પણ — હે દ્વિજોત્તમ, સુવ્રત બ્રાહ્મણ, આ જળના ગુણ તને કહેવામાં આવ્યા.
3.215.7
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु ॥ ३.२१५.७ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપ એ તેજના ત્રણ ગુણો છે. વાયુમાં શબ્દ અને સ્પર્શ છે, અને આકાશમાં ખરેખર માત્ર શબ્દ જ છે.
3.215.8
एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१५.८ ॥
હે બ્રાહ્મણ, આ પંદર ગુણો પાંચ ભૂતોમાં છે. તે સર્વ પ્રાણીઓમાં વર્તે છે, અને તેમના પર જ લોકો સ્થિત છે.
3.215.9
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक्व भवति द्विज ।
यदा तु विषमं भावमाचरन्ति चराचराः ॥ ३.२१५.९ ॥
હે દ્વિજ, તેઓ એકબીજાનું ઉલ્લંઘન કરતા નથી ત્યારે બધું યોગ્ય રહે છે. પરંતુ ચરાચર જીવો જ્યારે વિષમ સ્થિતિમાં આવે છે,
3.215.10
तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः ।
प्रातिलोम्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ॥ ३.२१५.१० ॥
ત્યારે દેહી કાળક્રમે બીજા દેહમાં જાય છે. વિપરીતતાને કારણે પ્રાણીઓ નાશ પામે છે અને ક્રમશઃ જન્મે છે.
3.215.11
तत्र तत्रहि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३.२१५.११ ॥
ત્યાં ત્યાં પાંચ ભૂતોથી બનેલા ધાતુઓ દેખાય છે; જેમનાથી આ સમગ્ર જગત, સ્થાવર અને જંગમ, આવૃત છે.
3.215.12
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम् ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ ३.२१५.१२ ॥
ઇન્દ્રિયો વડે જે જે ગ્રહણ થાય છે, તે 'વ્યક્ત' કહેવાય છે. લિંગથી ગ્રહણ થતું, ઇન્દ્રિયાતીત તે 'અવ્યક્ત' જાણવું.
3.215.13
यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु ।
इन्द्रियाणि तथा देही धारयन्निह तप्यते ॥ ३.२१५.१३ ॥
જેમ આ ઇન્દ્રિયો પોતપોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે શબ્દાદિ વિષયોને ગ્રહણ કરે છે, તેમ દેહધારી અહીં તેમને ધારણ કરીને તપ કરે છે.
3.215.14
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ।
परापरज्ञः सक्तः सन्स तु भूतानि पश्यति ॥ ३.२१५.१४ ॥
તે જગતમાં વ્યાપેલા આત્માને જુએ છે અને આત્મામાં જગતને જુએ છે; પરાપરને જાણનાર તે તેમાં લીન થઈને સર્વ ભૂતોને જુએ છે.
3.215.15
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ।
ब्रह्मभूतस् संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥ ३.२१५.१५ ॥
સર્વ અવસ્થાઓમાં હંમેશાં સર્વ ભૂતોને જોનારનો, બ્રહ્મભૂત થયેલાનો અશુભ સાથે સંયોગ થતો નથી.
3.215.16
ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम् ।
लोकबुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण गम्यते ॥ ३.२१५.१६ ॥
જ્ઞાનમૂળ સ્વરૂપવાળા, મોહથી જન્મેલા ક્લેશને પાર કરી ગયેલા માટે લોકબુદ્ધિના પ્રકાશથી, જાણવા યોગ્ય માર્ગે તે પ્રાપ્ત થાય છે.
3.215.17
अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम् ।
अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् ॥ ३.२१५.१७ ॥
આદિ-અંત વિનાનું, જીવોનું મૂળ, સ્વયંભૂ, સદા અવ્યય, અનુપમ અને અમૂર્ત — એવું બુદ્ધિમાન ભગવાને કહ્યું છે.
3.215.18
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि ।
तपसा हि समाप्नोति यद्यदेवाभिवाञ्छति।
इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा ॥ ३.२१५.१८ ॥
તું બ્રાહ્મણોને અને મને જે પૂછે છે, તે બધું તપના મૂળમાં છે. તપથી મનુષ્ય જે જે ઇચ્છે છે તે પ્રાપ્ત કરે છે. ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને જ તપ થાય છે, બીજી રીતે નહીં.
3.215.19
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वंयत्स्वर्गनरकावुभौ ।
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ ३.२१५.१९ ॥
ઇન્દ્રિયો જ સર્વસ્વ છે; તેઓ જ સ્વર્ગ અને નરક બંને આપે છે. નિગ્રહ કરાય તો સ્વર્ગ તરફ, છોડાય તો નરક તરફ.
3.215.20
एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम् ।
एतन्मूलं हि तपसः स्वर्गस्य नरकस्य च ॥ ३.२१५.२० ॥
આ જ સંપૂર્ણ યોગવિધિ છે, ઇન્દ્રિયોને ધારણ કરવા સુધી. આ જ તપ, સ્વર્ગ અને નરકનું મૂળ છે.
3.215.21
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोमार्च्छत्यसंशयम् ।
सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समाप्नुयात् ॥ ३.२१५.२१ ॥
ઇન્દ્રિયોની આસક્તિથી નિઃસંદેહ દોષ લાગે છે. પરંતુ તેમને જ સારી રીતે નિયંત્રિત કરીને પછી સિદ્ધિ મળે છે.
3.215.22
षण्णामात्प्रनि योज्यानामैश्वर्यं योऽधितिष्ठति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ ३.२१५.२२ ॥
આત્માને આધીન છને જે ઐશ્વર્ય પર અધિષ્ઠિત રહે છે, તે જિતેન્દ્રિય પુરુષ પાપો અને અનર્થોથી કેવી રીતે જોડાય?
3.215.23
रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट-
मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान्।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्त सुखं याति रथीव धीरः ॥ ३.२१५.२३ ॥
શરીરને રથ, આત્માને સારથિ અને ઇન્દ્રિયોને ઘોડા કહેવાય છે. તેમના વડે સાવધ અને કુશળ રહીને, સારા ઘોડાઓને વશ કરીને, રથીની જેમ ધીર પુરુષ સુખેથી જાય છે.
3.215.24
षण्णामात्मनियुक्तानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ।
यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः ॥ ३.२१५.२४ ॥
આત્માને આધીન, ઉછૃંખલ છ ઇન્દ્રિયોની લગામ જે ધીર પુરુષ પકડી રાખે છે, તે જ પરમ સારથિ છે.
3.215.25
इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु ।
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम् ॥ ३.२१५.२५ ॥
માર્ગમાં છૂટેલા ઘોડાઓની જેમ, છૂટી ગયેલી ઇન્દ્રિયો પર ધીરજ રાખવી; ધીરજથી જ તેમને ચોક્કસ જીતી શકાય.
3.215.26
इन्द्रियाणां विचरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस् हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि ॥ ३.२१५.२६ ॥
ઇન્દ્રિયો વિચરતી હોય ત્યારે મન જેની પાછળ ચાલે છે, તે જ તેની બુદ્ધિનું હરણ કરે છે; પાણીમાં નાવને પવન જેમ ખેંચી જાય તેમ.
3.215.27
येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्स्वमोहात्फलागमम् ।
तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥ ३.२१५.२७ ॥
છ બાબતોમાં અજ્ઞાનને કારણે ફળપ્રાપ્તિ વિશે લોકો ભટકી જાય છે; તેમાં જ દૃઢ નિશ્ચયથી અભ્યાસ કરનાર ધ્યાનથી જન્મેલું ફળ મેળવે છે.