ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 3.215
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.215.1
एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत ।
कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥ ३.२१५.१ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਧਰਮਵਿਆਧ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਫਿਰ ਸੁਣਾਈ।
3.215.2
महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदांवर ।
एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद ॥ ३.२१५.२ ॥
ਹੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਗੁਣ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
3.215.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणइ सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥ ३.२१५.३ ॥
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ — ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।
3.215.4
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मननुदकं च चतुर्गुणम् ।
गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः ॥ ३.२१५.४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਲ ਦੇ ਚਾਰ; ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਗੁਣ।
3.215.5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एतेगुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥ ३.२१५.५ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ — ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।
3.215.6
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च सरश्चापि द्विजोत्तम ।
अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत ॥ ३.२१५.६ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ ਵੀ — ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਜਲ ਦੇ ਗੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
3.215.7
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु ॥ ३.२१५.७ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੇਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਹੈ।
3.215.8
एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१५.८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਗੁਣ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
3.215.9
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक्व भवति द्विज ।
यदा तु विषमं भावमाचरन्ति चराचराः ॥ ३.२१५.९ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,
3.215.10
तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः ।
प्रातिलोम्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ॥ ३.२१५.१० ॥
ਤਦ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਲਟਤਾ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
3.215.11
तत्र तत्रहि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३.२१५.११ ॥
ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਧਾਤੂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ, ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
3.215.12
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम् ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ ३.२१५.१२ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਵਿਅਕਤ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਅਵਿਅਕਤ' ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.215.13
यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु ।
इन्द्रियाणि तथा देही धारयन्निह तप्यते ॥ ३.२१५.१३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3.215.14
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ।
परापरज्ञः सक्तः सन्स तु भूतानि पश्यति ॥ ३.२१५.१४ ॥
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
3.215.15
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ।
ब्रह्मभूतस् संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥ ३.२१५.१५ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ ਹੋਏ ਉਸ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
3.215.16
ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम् ।
लोकबुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण गम्यते ॥ ३.२१५.१६ ॥
ਗਿਆਨ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਉਸ ਲਈ, ਲੋਕ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.215.17
अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम् ।
अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् ॥ ३.२१५.१७ ॥
ਜੋ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਸਵੈ-ਜਨਮਾ, ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਨੁਪਮ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।
3.215.18
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि ।
तपसा हि समाप्नोति यद्यदेवाभिवाञ्छति।
इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा ॥ ३.२१५.१८ ॥
ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਸਭ ਤਪ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਤਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
3.215.19
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वंयत्स्वर्गनरकावुभौ ।
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ ३.२१५.१९ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਨ; ਉਹੀ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਬੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ, ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ।
3.215.20
एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम् ।
एतन्मूलं हि तपसः स्वर्गस्य नरकस्य च ॥ ३.२१५.२० ॥
ਇਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਤੱਕ। ਇਹੀ ਤਪ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
3.215.21
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोमार्च्छत्यसंशयम् ।
सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समाप्नुयात् ॥ ३.२१५.२१ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.215.22
षण्णामात्प्रनि योज्यानामैश्वर्यं योऽधितिष्ठति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ ३.२१५.२२ ॥
ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਛੇ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਉੱਤੇ ਜੋ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਤੇਂਦਰਿਆ ਪੁਰਖ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਅਨਰਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇਗਾ?
3.215.23
रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट-
मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान्।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्त सुखं याति रथीव धीरः ॥ ३.२१५.२३ ॥
ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਰਥੀ ਵਾਂਗ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.215.24
षण्णामात्मनियुक्तानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ।
यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः ॥ ३.२१५.२४ ॥
ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਵਿਗਾੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਜੋ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਥਾਮਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸਾਰਥੀ ਹੈ।
3.215.25
इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु ।
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम् ॥ ३.२१५.२५ ॥
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਛੁੱਟੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਧੀਰਜ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3.215.26
इन्द्रियाणां विचरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस् हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि ॥ ३.२१५.२६ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਮਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
3.215.27
येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्स्वमोहात्फलागमम् ।
तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥ ३.२१५.२७ ॥
ਛੇ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਫਲ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।