महाभारत · अध्याय 3.215
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.215.1
एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत ।
कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥ ३.२१५.१ ॥
भारता, धर्मव्याधाने असे सांगितल्यावर त्याने त्या ब्राह्मणाला मनाला आनंद देणारी आणखी एक कथा पुन्हा सांगितली.
3.215.2
महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदांवर ।
एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद ॥ ३.२१५.२ ॥
धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठा, ज्यांना पंचमहाभूते म्हणतात, त्या पाचही प्रत्येकाचे गुण मला नीट सांगा.
3.215.3
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणइ सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥ ३.२१५.३ ॥
पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश — हे सर्व उत्तरोत्तर अधिक गुणांचे आहेत; त्यांचे गुण मी तुला सांगतो.
3.215.4
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मननुदकं च चतुर्गुणम् ।
गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः ॥ ३.२१५.४ ॥
हे ब्राह्मणा, भूमीचे पाच गुण, आपाचे चार; तेजाचे तीन, आणि आकाश व वायू यांचे प्रत्येकी तीन गुण.
3.215.5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एतेगुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥ ३.२१५.५ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध — हे पृथ्वीचे पाच गुण आहेत, जे इतरांपेक्षा अधिक गुणवान आहेत.
3.215.6
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च सरश्चापि द्विजोत्तम ।
अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत ॥ ३.२१५.६ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप आणि रस हेही — हे द्विजोत्तमा, सुव्रता ब्राह्मणा, हे आपाचे गुण तुला सांगितले.
3.215.7
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु ॥ ३.२१५.७ ॥
शब्द, स्पर्श आणि रूप हे तेजाचे तीन गुण आहेत. वायूमध्ये शब्द व स्पर्श आहेत, आणि आकाशात खरोखर केवळ शब्दच आहे.
3.215.8
एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१५.८ ॥
हे ब्राह्मणा, हे पंधरा गुण पाच भूतांमध्ये आहेत. ते सर्व प्राण्यांमध्ये वर्तमान आहेत, आणि त्यांवरच लोक प्रतिष्ठित आहेत.
3.215.9
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक्व भवति द्विज ।
यदा तु विषमं भावमाचरन्ति चराचराः ॥ ३.२१५.९ ॥
हे द्विजा, ते एकमेकांचे उल्लंघन करीत नाहीत तेव्हा सर्व काही योग्य असते. परंतु चराचर प्राणी जेव्हा विषम स्थिती धारण करतात,
3.215.10
तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः ।
प्रातिलोम्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ॥ ३.२१५.१० ॥
तेव्हा देही कालानुसार दुसऱ्या देहात प्रवेश करतो. विपरीततेमुळे प्राणी नष्ट होतात आणि अनुक्रमाने जन्म घेतात.
3.215.11
तत्र तत्रहि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३.२१५.११ ॥
तेथे तेथे पंचमहाभूतात्मक धातू दिसतात; ज्यांनी हे सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, आच्छादित आहे.
3.215.12
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम् ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ ३.२१५.१२ ॥
इंद्रियांद्वारे जे जे ग्रहण केले जाते, त्याला 'व्यक्त' म्हटले जाते. लिंगाने ग्रहण होणारे, इंद्रियातीत ते 'अव्यक्त' जाणावे.
3.215.13
यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु ।
इन्द्रियाणि तथा देही धारयन्निह तप्यते ॥ ३.२१५.१३ ॥
जसे ही इंद्रिये आपापल्या स्वभावानुसार शब्दादी विषय ग्रहण करतात, तसेच देही येथे त्यांना धारण करीत तप करतो.
3.215.14
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ।
परापरज्ञः सक्तः सन्स तु भूतानि पश्यति ॥ ३.२१५.१४ ॥
जगात व्याप्त असलेल्या आत्म्याला तो पाहतो आणि आत्म्यात जगाला पाहतो; परापरज्ञ आणि त्यात आसक्त असा तो खरोखर सर्व भूतांना पाहतो.
3.215.15
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ।
ब्रह्मभूतस् संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥ ३.२१५.१५ ॥
सर्व अवस्थांत सदैव सर्व भूतांना पाहणाऱ्याचा, ब्रह्मभूत झालेल्याचा, अशुभाशी संयोग होत नाही.
3.215.16
ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम् ।
लोकबुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण गम्यते ॥ ३.२१५.१६ ॥
ज्ञानमूलक स्वरूप असलेल्या, मोहापासून उत्पन्न झालेला क्लेश ओलांडलेल्याला, लोकबुद्धीच्या प्रकाशाने, ज्ञेय मार्गाने ते प्राप्त होते.
3.215.17
अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम् ।
अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् ॥ ३.२१५.१७ ॥
आदि-अंतरहित, जीवांचे मूळ, स्वयंभू, सदैव अव्यय, अनुपम आणि अमूर्त असे ज्याला बुद्धिमान भगवंतांनी सांगितले आहे.
3.215.18
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि ।
तपसा हि समाप्नोति यद्यदेवाभिवाञ्छति।
इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा ॥ ३.२१५.१८ ॥
तू ब्राह्मणांना आणि मला जे विचारतोस ते सर्व तपाच्या मुळावर उभे आहे. तपाने माणूस जे जे इच्छितो ते ते प्राप्त करतो. इंद्रियांचा संयम करूनच तप होते, अन्यथा नाही.
3.215.19
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वंयत्स्वर्गनरकावुभौ ।
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ ३.२१५.१९ ॥
इंद्रिये हीच सर्व काही आहेत; तीच स्वर्ग आणि नरक दोन्ही देतात. निग्रह केल्यास स्वर्गाकडे, सोडल्यास नरकाकडे.
3.215.20
एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम् ।
एतन्मूलं हि तपसः स्वर्गस्य नरकस्य च ॥ ३.२१५.२० ॥
हीच संपूर्ण योगविधी आहे, इंद्रियधारणेपर्यंत. हेच तपाचे, स्वर्गाचे आणि नरकाचे मूळ आहे.
3.215.21
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोमार्च्छत्यसंशयम् ।
सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समाप्नुयात् ॥ ३.२१५.२१ ॥
इंद्रियांच्या आसक्तीने निःसंशय दोष लागतो. पण त्यांनाच नीट नियंत्रित केल्यास मग सिद्धी प्राप्त होते.
3.215.22
षण्णामात्प्रनि योज्यानामैश्वर्यं योऽधितिष्ठति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ ३.२१५.२२ ॥
आत्म्याच्या अधीन असलेल्या सहांच्या ऐश्वर्यावर जो अधिष्ठित राहतो, तो जितेंद्रिय पुरुष पापांनी व अनर्थांनी कसा युक्त होईल?
3.215.23
रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट-
मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान्।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्त सुखं याति रथीव धीरः ॥ ३.२१५.२३ ॥
शरीराला रथ, आत्म्याला सारथी व इंद्रियांना घोडे म्हटले आहे. त्यांच्या द्वारे सावधान व कुशल राहून, चांगल्या घोड्यांना वश करून, रथीप्रमाणे धीर पुरुष सुखाने जातो.
3.215.24
षण्णामात्मनियुक्तानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ।
यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः ॥ ३.२१५.२४ ॥
आत्म्याच्या अधीन असलेल्या, उच्छृंखल सहा इंद्रियांचे लगाम जो धीर पुरुष धरतो, तोच परम सारथी होय.
3.215.25
इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु ।
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम् ॥ ३.२१५.२५ ॥
मार्गात सोडलेल्या घोड्यांप्रमाणे, सुटलेल्या इंद्रियांवर धैर्य ठेवावे; धैर्यानेच त्यांना निश्चितपणे जिंकता येते.
3.215.26
इन्द्रियाणां विचरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस् हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि ॥ ३.२१५.२६ ॥
इंद्रिये भटकत असताना मन ज्याचे अनुसरण करते, तेच त्याची बुद्धी हरण करते; पाण्यात नौकेला वारा जसा वाहून नेतो तसे.
3.215.27
येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्स्वमोहात्फलागमम् ।
तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥ ३.२१५.२७ ॥
सहा गोष्टींमध्ये अज्ञानामुळे फलप्राप्तीविषयी लोक चुकतात; त्यांमध्येच निश्चयाने अभ्यास करणारा ध्यानातून जन्मलेले फळ मिळवतो.