महाभारत · अध्याय 3.221
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.221.1
ब्रह्मणो यस्तृतीयस्तु पुत्रः कुरुकुलोद्वह ।
तस्यापि वसुदाभार्या प्रजास्तस्यां च मे शृणु ॥ ३.२२१.१ ॥
ब्रह्म्याचा तिसरा पुत्र, हे कुरुकुलाचा भार वाहणाऱ्या, त्याचीही पत्नी वसुदा होती. तिच्यापासून झालेली संतती माझ्याकडून ऐक.
3.221.2
बृहत्कीर्तिर्बृहज्ज्योतिर्बृहद्ब्रह्मा बृहन्मनाः ।
बृहन्मन्त्रो बृहद्भासस्तथा राजन्बृहस्पतिः ॥ ३.२२१.२ ॥
बृहत्कीर्ती, बृहज्ज्योती, बृहद्ब्रह्मा, बृहन्मना, बृहन्मंत्र, बृहद्भास, आणि हे राजा, बृहस्पती.
3.221.3
प्रजासु तासु सर्वासु रूपेणाप्रतिमाऽभवत् ।
देवी भानुमती नाम प्रथमाऽङ्गिरसः सुता ॥ ३.२२१.३ ॥
त्या सर्व संततीत रूपाने अतुलनीय असलेली भानुमती नावाची देवी होती — अंगिरसाची पहिली कन्या.
3.221.4
भूतानामेव सर्वेषां यस्यां रागस्तदाऽभवत् ।
रागाद्रागेति यामाहुर्द्वितीयाऽङ्गिरसः सुता ॥ ३.२२१.४ ॥
सर्व प्राण्यांना जिच्याबद्दल तेव्हा अनुराग निर्माण झाला, अनुरागामुळेच जिला 'राग' म्हणतात — अंगिरसाची दुसरी कन्या.
3.221.5
यां कपर्दिसुतामाहुर्दृश्यादृश्येति देहिनः ।
तनुत्वात्सा सिनीवाली तुतीयाऽङ्गिरसः सुता ॥ ३.२२१.५ ॥
देहधारी ज्हिला 'कपर्दीची कन्या' आणि 'दृश्यादृश्य' म्हणतात, तिच्या सूक्ष्मतेमुळे ती सिनीवाली — अंगिरसाची तिसरी कन्या.
3.221.6
यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कुहकुहायते ।
एकानकेति यामाहुश्चतुर्थ्यङ्गिरसः सुता ॥ ३.२२१.६ ॥
ज्या भगवतीला पाहून लोक 'कुहू-कुहू' असा आक्रोश करतात, जिला 'एकानका' म्हणतात — अंगिरसाची चौथी कन्या.
3.221.7
पञ्चम्यर्चिष्मती नाम्ना हविर्भिश्च हविष्मती ।
षष्ठीम्गिरसः कन्यां पुण्यामाहुर्महिष्मतीम् ॥ ३.२२१.७ ॥
पाचवी अर्चिष्मती नावाची, आणि हविर्द्रव्यांनी युक्त हविष्मती; सहावीला अंगिरसाची पवित्र कन्या महिष्मती म्हणतात.
3.221.8
महामखेष्वाङ्गिरसी दीप्तिमत्सु महीयती ।
महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सुता ॥ ३.२२१.८ ॥
महायज्ञांमध्ये, तेजस्वी अग्नींमध्ये पूज्य आंगिरसी; महामती नावाने प्रसिद्ध सातवी कन्या म्हटली जाते.
3.221.9
बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्याऽऽसीद्या यशस्विनी ।
अग्नीन्साऽजनयत्पुण्यान्षडेकां चापि पुत्रिकाम् ॥ ३.२२१.९ ॥
बृहस्पतीची यशस्वी पत्नी चान्द्रमसी हिने सहा पवित्र अग्नी आणि एक कन्या जन्माला घातली.
3.221.10
आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविराज्यं विधीयते ।
सोग्निर्बृहस्पतेः पुत्र शंयुर्नाम महाप्रभः ॥ ३.२२१.१० ॥
ज्या अग्नीसाठी आहुतींमध्येच हविर्द्रव्य व तूप विहित केले आहे, तो बृहस्पतीचा पुत्र, महाप्रभ शंयु नावाचा अग्नी आहे.
3.221.11
चातुर्मास्येषु यस्येष्टमश्वमेधाग्रभागभूत् ।
दीप्तिज्वालैरनेकाग्रैरग्निष्टोमोऽथ वीर्यवान् ॥ ३.२२१.११ ॥
चातुर्मास्यांमध्ये ज्याचा इष्टी केला जातो, जो अश्वमेधाचा अग्रभाग आहे, अनेक शिखांच्या तेजस्वी ज्वाळांनी युक्त असा वीर्यवान अग्निष्टोम.
3.221.12
शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्याऽथ धर्मजा ।
अग्नितस्य सुतो दीप्तस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः ॥ ३.२२१.१२ ॥
शंयूची अप्रतिम पत्नी सत्या; धर्मापासून जन्मलेली सत्या; अग्नितचा तेजस्वी पुत्र, आणि तीन सुव्रता कन्या.
3.221.13
प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरध्वरे ।
अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ॥ ३.२२१.१३ ॥
यज्ञात प्रथम आज्यभागाने जो अग्नी पूजिला जातो, त्या अग्नीचा प्रथम पुत्र भरद्वाज असे म्हटले जाते.
3.221.14
पौर्णमासेषु सर्वेषु हविराज्यं ध्रुवोद्यतम् ।
भरतो नामतः सोग्निर्द्वितीयः शंयुतः सुतः ॥ ३.२२१.१४ ॥
सर्व पौर्णमास यज्ञांत ध्रुव वेळी अर्पिलेले हविष्य व तूप घेणारा अग्नी नावाने भरत; त्याचा दुसरा पुत्र शंयु.
3.221.15
तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरत पतिः ।
भारतस्तु सुतस्तस्य भारत्येका च पुत्रिका ॥ ३.२२१.१५ ॥
त्याला आणखी तीन कन्या आहेत, ज्यांचा तोच पती आहे. हे भरता, भारत हा त्याचा पुत्र आहे, आणि भारती नावाची एक कन्याही आहे.
3.221.16
भारतो भरतस्याग्नेः पावकस्तु प्रजायते ।
महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम ॥ ३.२२१.१६ ॥
भरत अग्नीपासून पावक जन्मतो; तो महान व अत्यंत पूजनीय आहे, हे भरतश्रेष्ठा.
3.221.17
भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः ।
प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः ॥ ३.२२१.१७ ॥
भरद्वाजाची पत्नी वीरा आहे; वीर पिंडदान करणारा आहे. हे द्विजांनो, त्याची पूजा तुपाने होते; सोमाच्या पूजेसारखी असे ते हळूच म्हणतात.
3.221.18
हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते ।
रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते ॥ ३.२२१.१८ ॥
दुसऱ्या हविष्याने सोमाशी जो संयुक्त होतो, तो रथप्रभू, रथध्वान व कुंभरेता म्हटला जातो.
3.221.19
सरय्वां जनयत्सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत् ।
आग्नेयमनयन्मिथ्यं मिथ्यो नामैव कथ्यते ॥ ३.२२१.१९ ॥
सरयू नदीत त्याने सिद्धी उत्पन्न केली; आपल्या किरणांनी भानूला झाकून टाकले; आग्नेयाला त्याने मिथ्य म्हणून पुढे आणले; मिथ्य या नावानेच तो म्हटला जातो.
3.221.20
यस्तु न च्यवते नित्यं शयसा वर्चसा श्रिया ।
अग्निर्निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम् ॥ ३.२२१.२० ॥
जो सदैव तेज, वर्चस आणि श्रीने ढळत नाही, तो अग्नी निश्च्यवन नावाने केवळ पृथ्वीची स्तुती करतो.
3.221.21
विपाप्मा कलुषैर्मुक्तो विशुद्धश्चार्चिषा ज्वलन् ।
विपापोऽग्निः सुतस्तस्य योज्यः समयकर्मसु ॥ ३.२२१.२१ ॥
पापरहित, कलुषांपासून मुक्त, आपल्या ज्वालेने विशुद्ध होऊन तळपणारा — त्याचा पुत्र विपाप नावाचा अग्नी आहे; वेळेवरील कर्मांत त्याची योजना करावी.
3.221.22
अक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम् ।
अग्निः स निष्कृतिर्नाम शोभयत्यभिसेवितः ॥ ३.२२१.२२ ॥
जो रडणाऱ्या प्राण्यांसाठी प्रायश्चित्त करतो, तोच निष्कृती नावाचा अग्नी; सेविला गेल्यास तो (यज्ञाला) शोभवतो.
3.221.23
अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः ।
तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः सरुजस्करः ॥ ३.२२१.२३ ॥
येथे वेदनेने पीडित लोक ज्याच्यामुळे स्वतःच कण्हतात, त्याचा पुत्र स्वन नावाचा पावक आहे; तो रोग निर्माण करणारा आहे.
3.221.24
यस्तु विश्वस् जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति ।
तं प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम् ॥ ३.२२१.२४ ॥
जो जगाच्या बुद्धीला व्यापून उभा राहतो, त्याला अध्यात्मज्ञ विश्वजित् नावाचा पावक म्हणतात.
3.221.25
अन्तराग्निः स्मृतो यस्तु भुक्तं पचति देहिनाम् ।
स यज्ञे विश्वभुङ्वाम सर्वलोकेषु भारत ॥ ३.२२१.२५ ॥
देहधारींनी खाल्लेले अन्न पचवणारा जो अंतरग्नी स्मरला जातो, तोच यज्ञात, हे भारता, सर्वलोकांत 'विश्वभुक्' नावाने ओळखला जातो.
3.221.26
ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलप्रभः ।
ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम् ॥ ३.२२१.२६ ॥
ब्रह्मचारी, संयतात्मा आणि सदा अत्यंत तेजस्वी अशा या पावकाची पाकयज्ञांमध्ये ब्राह्मण पूजा करतात.
3.221.27
प्रथितो गोपतिर्नाम नदी यस्याभवत्प्रिया ।
तस्मिन्कर्माणि सर्वाणि क्रियन्ते धर्मकर्तृभिः ॥ ३.२२१.२७ ॥
गोपती नावाने प्रसिद्ध असलेली ज्या नदीवर त्याचे प्रेम होते, तिथे धर्माचरण करणारे सर्व कर्मे करतात.
3.221.28
बडबाग्निः पिबत्यम्भो योसौ परमदारुणः ।
ऊर्द्वभागूर्ध्वभाङ्नाम कविः प्राणाश्रितस्तु यः ॥ ३.२२१.२८ ॥
पाणी पिणारा बडबाग्नी अत्यंत भयंकर आहे; 'ऊर्ध्वभाक्' नावाचा तो कवी, जो प्राणांच्या आश्रयाने राहतो.
3.221.29
उदग्द्वारं हविर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते ।
ततस्तुष्टो भवेद्ब्रह्मा स्विष्टकृत्परमः स्मृतः ॥ ३.२२१.२९ ॥
ज्याच्या घरी उत्तरद्वारातून नित्य हविष्य अर्पण केले जाते, त्याने ब्रह्मदेव संतुष्ट होतात; तो 'स्विष्टकृत्' परम म्हणून स्मरला जातो.
3.221.30
यः प्रशान्तेषु भूतेषु आविर्भवति पावकः ।
क्रुद्धस्य तु रसो जज्ञे मन्युतीव्रा च पुत्रिका ॥ ३.२२१.३० ॥
शांत प्राण्यांमध्ये जो पावक प्रकट होतो तो; आणि क्रुद्धाच्या रसापासून क्रोधाने तीव्र अशी एक कन्या उत्पन्न झाली.
3.221.31
स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति ।
त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश्चन।
अतुलत्वात्कृतो देवैर्नाम्ना कामस्तु पावकः ॥ ३.२२१.३१ ॥
स्वाहा नावाचा तो भयंकर, क्रूर (अग्नी) सर्व भूतांमध्ये वास करतो. त्रिभुवनात रूपाने त्याच्यासारखा कोणीही नाही; त्याच्या अतुलनीयतेमुळे देवांनी त्याला 'काम' हे नाव दिले; तोच पावक आहे.
3.221.32
संहर्षाद्धारयन्क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः ।
समरे नाशयेच्छत्रूनमोघो नाम पावकः ॥ ३.२२१.३२ ॥
हर्षाने क्रोध धारण करून, धनुष्यधारी व माळ घातलेला तो रथावर उभा राहून युद्धात शत्रूंचा नाश करतो; तो 'अमोघ' नावाचा पावक आहे.
3.221.33
उक्थ्यो नाम महाभाग त्रिभिरुक्थैरभिष्टुतः ।
महावर्षं त्वजनयत्सकामाश्वं हि यं विदुः ॥ ३.२२१.३३ ॥
हे महाभागा, 'उक्थ्य' नावाचा पावक तीन उक्थांनी स्तुत होऊन महान वर्षाव निर्माण करतो; त्याला 'सकामाश्व' असेही ओळखतात.