महाभारत · अध्याय 3.223
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.223.1
गुरुभिर्नियमैर्युक्तो भरतो नाम पार्थिव ।
अग्निः पुष्टिमतिर्नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छति ॥ ३.२२३.१ ॥
गुरुजन आणि नियमांनी युक्त असलेल्या भरत नावाच्या राजा, पुष्टिमती नावाचा अग्नी संतुष्ट होऊन पुष्टी देतो.
3.223.2
सततं भरतश्रेष्ठ पावकोयं महाप्रभः ।
अग्निर्यश्च शिवो नाम शक्तिपूजायनिश्च सः।
दुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत्सततं शिवः ॥ ३.२२३.२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! हा महातेजस्वी पावक, शिव नावाचा, शक्तिपूजेला जाणारा; दुःखपीडितांचे सदैव कल्याण करणारा हाच शिव आहे.
3.223.3
तपसस्तु फलं दृष्ट्वासंप्रवृत्तं तपोमयम् ।
उद्धर्तुकामो मतिमान्पुत्रो जज्ञे पुरंदरः ॥ ३.२२३.३ ॥
तपाचे फळ पाहून, तपोमय रूपाने उदयास आलेले उचलण्याची इच्छा असलेला बुद्धिमान पुरंदर नावाचा पुत्र जन्मला.
3.223.4
उष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सोऽग्निर्भूतेषु लक्ष्यते ।
अग्निश्चापि मनुर्नाम प्राजापत्यं सकारणम् ॥ ३.२२३.४ ॥
उष्म्यापासूनच उष्मा निर्माण झाली; तो अग्नी प्राणिमात्रात दिसतो. मनु नावाचा अग्नीही प्रजापतीचा आहे, आपल्या कारणासह.
3.223.5
शंभुमग्निमथ प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तमग्निं महाप्रभम् ॥ ३.२२३.५ ॥
वेदपारंगत ब्राह्मण अग्नीला शंभु म्हणतात; द्विज त्याला आवसथ्य म्हणतात, प्रज्वलित महाप्रभ अग्नीला.
3.223.6
ऊर्जस्करान्हव्यवाहान्सुवर्णसदृशप्रभान् ।
अग्निस्तपो ह्यजनयत्पञ्च यज्ञसुतानिह ॥ ३.२२३.६ ॥
सुवर्णासारख्या प्रभेचे, बल देणारे, हविर्वाहक — पाच यज्ञपुत्रांना अग्नीने तपानेच येथे निर्माण केले.
3.223.7
प्रततोऽग्निर्महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिः ।
असुराञ्जनयन्घोरान्मर्त्यांश्चैव पृथग्विधान् ॥ ३.२२३.७ ॥
हे महाभागा, थकलेल्या गोपती अग्नीने तप करत भयंकर असुर आणि विविध प्रकारचे मानव निर्माण केले.
3.223.8
तपसश्च मनुं पुत्रं भानुं चाप्यङ्गिराः सृजत् ।
बृहद्भानुं तु तं प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ ३.२२३.८ ॥
तपातून अंगिरसाने मनु नावाचा पुत्र आणि भानूला निर्माण केले; वेदपारंगत ब्राह्मण त्याला बृहद्भानू म्हणतात.
3.223.9
भानोर्भार्या महाराज बृहद्भासा तु सोमजा ।
षट्पुत्राञ्जनयामास तदा सा कन्यया सह।
भानोराङ्गिरसस्याथ शृणु तस्य प्रजाविधिम् ॥ ३.२२३.९ ॥
हे महाराजा, भानूची पत्नी सोमाची कन्या बृहद्भासा हिने तेव्हा एका कन्येसह सहा पुत्र जन्माला घातले. आता आंगिरस भानूची ती संततिविधी ऐक.
3.223.10
दुर्बलानां तु भूतानामसून् यः संप्रयच्छति ।
तमग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुजं सुतम् ॥ ३.२२३.१० ॥
दुर्बल प्राण्यांना प्राण देणाऱ्याला बलद अग्नी म्हणतात — भानूपासून जन्मलेला हा पहिला पुत्र.
3.223.11
यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति दारुणः ।
अग्निः स मन्युमान्नाम द्वितीयो भानुजः सुतः ॥ ३.२२३.११ ॥
शांत प्राण्यांमध्येही भयंकर क्रोध निर्माण करणारा — तो अग्नी, मन्युमान नावाचा भानूचा दुसरा पुत्र.
3.223.12
दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविरुच्यते ।
विष्णुर्नामेह योऽग्निस्तु धृतिमान्नाम सोङ्गिराः ॥ ३.२२३.१२ ॥
अमावास्या आणि पौर्णिमेला येथे ज्याच्यासाठी हवी अर्पण केले जाते, तो अग्नी विष्णू नावाने ओळखला जातो; तो धृतिमान नावाचा आंगिरस आहे.
3.223.13
इन्द्रेण सहितं यस्य हविराग्रयणं स्मृतम् ।
अग्निराग्रयणो नाम भानोरेवान्वयस्तु सः ॥ ३.२२३.१३ ॥
इंद्रासह ज्याचे प्रथम हविर्द्रव्य (आग्रयण) स्मरले जाते, तो अग्नी 'आग्रयण' नावाने ओळखला जातो; तो भानूचाच वंशज आहे.
3.223.14
चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः ।
चतुर्भिः सहितः पुत्रैर्भानोरेवान्वयस्तु सः ॥ ३.२२३.१४ ॥
चातुर्मास्य यज्ञांत नित्य हविर्द्रव्यांपैकी जो प्रथम ग्रहण करतो, तो चार पुत्रांसह असतो; तोही भानूचाच वंशज आहे.
3.223.15
निशा त्वजनयत्कन्यामग्नीषोमावुभौ तथा ।
मनोरेवाभवद्भार्या सुषुवे पञ्च पावकान् ॥ ३.२२३.१५ ॥
निशेने एका कन्येला जन्म दिला, तसेच अग्नी आणि सोम दोघांनाही; ती मनूची पत्नी झाली आणि तिने पाच पावकांना जन्म दिला.
3.223.16
पूज्यते हविषा योऽग्रे चातुर्मास्येषु पावकः ।
पर्जन्यसहितः श्रीमानग्निर्वैश्वानरस्तु सः ॥ ३.२२३.१६ ॥
चातुर्मास्य यज्ञांत जो पावक प्रथम हविर्द्रव्याने पूजिला जातो, पर्जन्यासह असलेला तो तेजस्वी अग्नी वैश्वानर होय.
3.223.17
अस्य लोकस्य सर्वस्य यः प्रभुः परिपठ्यते ।
सोऽग्निर्विश्वपतिर्नाम द्वितीयस्तापसः सुतः ॥ ३.२२३.१७ ॥
या संपूर्ण लोकाचा जो प्रभू म्हणून सांगितला जातो, तो विश्वपती नावाचा अग्नी; तो तापसाचा दुसरा पुत्र आहे.
3.223.18
कन्या या हरिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुताः। ॥ ३.२२३.१८ ॥
हरिणी नावाची जी कन्या, ती हिरण्यकशिपूच्या पुत्रांची होती.
3.223.19
कर्मणाऽसौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः ।
प्राणानाश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम्।
तस्य सन्निहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः ॥ ३.२२३.१९ ॥
कर्माने तो भार्येच्या रूपात तेजळला; तोच वह्नी, तोच प्रजापती. प्राणांचा आश्रय घेऊन जो देहधारींचे शरीर चालवतो, त्याचे नाव सन्निहित, शब्दरूपाचे साधन.
3.223.20
शुक्लं कृष्णं वपुर्देवो यो बिभर्ति हुताशनः ।
अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस्तु सः ॥ ३.२२३.२० ॥
शुभ्र आणि कृष्ण रूप धारण करणारा जो देव हुताशन, तो निर्मल आहे, तरीही कलुषित गोष्टींचा कर्ता आहे; तो क्रोधाचा आश्रय घेतो.
3.223.21
कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर्यतयः सदा ।
अग्निः स कपिलो नाम साङ्ख्ययोगप्रवर्तकः ॥ ३.२२३.२१ ॥
यतींनी नेहमी कपिल नावाचा परमर्षी म्हटलेला तो अग्नी आहे; तोच कपिल नावाने सांख्य-योगाचा प्रवर्तक आहे.
3.223.22
योऽन्तर्यच्छति भूतानि येन चेष्टन्ति नित्यदा ।
कर्मस्विह विचित्रेषु सोऽग्रणीर्वह्निरुच्यते ॥ ३.२२३.२२ ॥
जो आतून भूतांना नियंत्रित करतो, ज्याच्या योगे ते या विचित्र कर्मांत सदैव धडपडतात, तो अग्रणी वह्नी म्हटला जातो.
3.223.23
इमामन्यान्समसृजत्पावकान्प्रथितौजसः ।
अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थमुल्बणान् ॥ ३.२२३.२३ ॥
त्याने इतर प्रसिद्ध तेजाचे पावक निर्माण केले; अग्निहोत्र दूषित झाल्यास प्रायश्चित्तासाठी भयंकर अग्नी.
3.223.24
संस्पृशेयुर्यदाऽन्योन्यं कथंचिद्वायुनाऽग्नयः ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै शुचयेऽग्नये ॥ ३.२२३.२४ ॥
अग्नी वाऱ्याने कसेही एकमेकांना स्पर्श करतील तेव्हा शुचि अग्नीसाठी अष्टाकपाल इष्टी करावी.
3.223.25
दक्षिणाग्निर्यदा द्वाभ्यां संसृजेत तदा किल ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै वीतयेऽग्नये ॥ ३.२२३.२५ ॥
जेव्हा दक्षिणाग्नि त्या दोन्हींशी संसर्ग पावतो, तेव्हा निश्चितच अष्टाकपाल हविने वीतय अग्नीसाठी इष्टी करावी.
3.223.26
यद्यग्नयो हि स्पृश्येयुर्निवेशस्था दवाग्निना ।
इष्टरष्टाकपालेन कार्या तु शुचयेऽग्नये ॥ ३.२२३.२६ ॥
घरात स्थापित अग्नींना जर वणव्याचा स्पर्श झाला, तर अष्टाकपाल हविने शुचि अग्नीसाठी इष्टी करावी.
3.223.27
अग्निं रजस्वला वै स्त्री संस्पृशेदाग्निहौत्रिकम् ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वसुमतेऽग्नये ॥ ३.२२३.२७ ॥
रजस्वला स्त्रीने आग्निहोत्राच्या अग्नीला स्पर्श केला, तर अष्टाकपाल हविने वसुमत् अग्नीसाठी इष्टी करावी.
3.223.28
मृतः श्रूयेत यो जीवन्परासुरशुचिर्यथा ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या सुरभिमतेऽग्नये ॥ ३.२२३.२८ ॥
जिवंत असतानाही जो मृत झाल्याचे ऐकले जातो, प्राणहीन व अशुचीप्रमाणे, त्याच्यासाठी अष्टाकपाल हविने सुरभिमत् अग्नीसाठी इष्टी करावी.
3.223.29
आर्तो न जुहुयादग्निं त्रिरात्रं यस्तु ब्राह्मणः ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या तन्तुमतेऽग्नये ॥ ३.२२३.२९ ॥
शोकग्रस्त ब्राह्मणाने तीन रात्री अग्नीत होम केला नाही, तर अष्टाकपाल हविने तन्तुमत् अग्नीसाठी इष्टी करावी.
3.223.30
दर्शश्च पौर्णमासश्च यस् तिष्ठेत्प्रतिष्ठितम् ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या पथिकृतेऽग्नये ॥ ३.२२३.३० ॥
दर्श आणि पौर्णमास यज्ञ यथाविधी चालू असताना, अष्टाकपाल हविने पथिकृत् अग्नीसाठी इष्टी करावी.
3.223.31
सूतिकाग्निर्यदा चाग्निं संस्पृशेदाग्निहौत्रिकम् ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या चाग्निमतेऽग्नये ॥ ३.२२३.३१ ॥
प्रसूत स्त्रीचा अग्नी (सूतिकाग्नी) जेव्हा आग्निहौत्रिक अग्नीला स्पर्श करील, तेव्हा अग्निमत् अग्नीसाठी अष्टाकपालाने इष्टी करावी.