महाभारत · अध्याय 3.237
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.237.1
एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः ।
शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः।
सरस्तदासाद्यवनं च पुण्यं ।
ततः परंकिमकुर्वन्त पार्थाः ॥ ३.२३७.१ ॥
अशा प्रकारे वनात राहणारे नरश्रेष्ठ पांडव थंडी, उष्णता, वारा आणि ऊन यांनी शरीर कृश झाले होते. त्या पवित्र वनात आणि सरोवरापर्यंत पोहोचून पार्थ पुढे काय करते झाले?
3.237.2
सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा ।
जनं समुत्सृज्य विधाय चेष्टम्।
वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च ।
नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः ॥ ३.२३७.२ ॥
त्या सरोवरापर्यंत पोहोचून पांडुपुत्रांनी लोकांचा त्याग केला आणि आपले कार्य ठरवून, रमणीय वने, पर्वत आणि नदीकाठचे प्रदेश येथे संचार केला.
3.237.3
तथा वने तान्वसतः प्रवीरान् ।
स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाश्च।
अभ्याययुर्वेदविदः पुराणा-
स्तान्पूजयामासुरथो नराग्र्याः ॥ ३.२३७.३ ॥
अशा प्रकारे वनात राहणाऱ्या त्या वीरांकडे स्वाध्यायपरायण, तपोधन, वेदज्ञ असे प्राचीन ऋषी येत असत. नरश्रेष्ठांनी त्यांची पूजा केली.
3.237.4
ततः कदाचित्कुशलः कथासु ।
विप्रोऽभ्यगच्छद्भुवि कौरवेयान्।
स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव ।
वैचित्रवीर्यं नृपमभ्यगच्छत् ॥ ३.२३७.४ ॥
नंतर एके दिवशी कथांमध्ये निपुण असा एक ब्राह्मण पृथ्वीवर कौरवांकडे आला. त्यांची भेट घेऊन योगायोगाने तो विचित्रवीर्याचा पुत्र असलेल्या राजाकडे गेला.
3.237.5
अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च ।
वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन।
प्रचोदितः संकथयांबभूव ।
धर्मानिलेन्द्रप्रभवान्यमौ च ॥ ३.२३७.५ ॥
मग बसून, वृद्ध कुरुश्रेष्ठ राजाकडून सन्मानित होऊन, त्याच्या प्रेरणेने त्याने धर्म, वायू, इंद्र यांच्यापासून जन्मलेल्यांची आणि जुळ्या भावांची कथा सांगण्यास सुरुवात केली.
3.237.6
कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गान् ।
दुःखस्य चोग्रस् मुखे प्रपन्नान्।
तां चाप्यनाथामिव वीरनाथां ।
कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम् ॥ ३.२३७.६ ॥
वारा आणि उन्हाने कृश झालेल्या शरीरांचे, भयंकर दुःखाच्या तोंडी पडलेले (पांडव), आणि वीर नाथ असूनही अनाथासारखी कृष्णा (द्रौपदी), अत्यंत क्लेशांनी युक्त असलेली.
3.237.7
ततः कथास्तस्य निशम्य राजा ।
वैचित्रवीर्यः कृपयाऽभितप्तः।
वने तथा पार्थिवपुत्रपौत्रा-
ञ्श्रुत्वा तथा दुःखनदींप्रपन्नान् ॥ ३.२३७.७ ॥
तेव्हा त्याच्या कथा ऐकून वैचित्रवीर्य राजा (धृतराष्ट्र) करुणेने अत्यंत व्यथित झाला. अरण्यात राजपुत्र व नातू दुःखाच्या नदीत पडल्याचे ऐकून.
3.237.8
प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा ।
निश्वासवातोपहतस्तदानीम्।
वाचं कथंचित्स्थिरतामुपेत्य ।
तत्सर्वमात्मप्रभवं विचिन्त्य ॥ ३.२३७.८ ॥
दैन्याने आहत झालेल्या अंतरात्म्याचा तो (धृतराष्ट्र), तेव्हा उसासांच्या वाऱ्याने उपहत होऊन, कसेबसे स्थैर्य मिळवून, स्वतःपासूनच उद्भवलेले ते सर्व विचारून बोलला.
3.237.9
कथंनु सत्यः शुचिरार्यवृत्तः ।
श्रेष्ठः सुतानां मम धर्मराजः।
अजातशत्रुः पृथिवीतले स्म ।
शेते पुरा राङ्कवकूटशायी ॥ ३.२३७.९ ॥
कसे? सत्यवादी, शुचिर्भूत, आर्यवर्तनी, माझ्या पुत्रांत श्रेष्ठ, धर्मराज, शत्रुरहित (युधिष्ठिर) — पूर्वी राङ्कवकुटावर निजणारा — आता पृथ्वीवर कसा निजलेला आहे?
3.237.10
प्रबोध्यते मागधसूतपुत्रै-
र्नित्यं स्तुवद्भिः स्वयमिन्द्रकल्पः।
पतत्रिसङ्घैः स जघन्यरात्रे ।
प्रबोध्यते नूनमिलातलस्थः ॥ ३.२३७.१० ॥
मागध आणि सूतपुत्र नित्य स्तुती करून ज्याला जागवत, इंद्रासमान तो. आता रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी पक्ष्यांच्या थव्यांनी तो निश्चितच जागवला जात असेल, पृथ्वीवर पडलेला.
3.237.11
कथंनु वातातपकर्शिताङ्गो ।
वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः।
शेते पृथिव्यामतथोचिताङ्गः ।
कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ॥ ३.२३७.११ ॥
वारा आणि ऊन यांनी कृश झालेल्या अंगांचा, क्रोधाने व्यापलेल्या अंगांचा वृकोदर त्या अवस्थेला अयोग्य अंगांनी द्रौपदीसमोर भूमीवर कसा निजला आहे?
3.237.12
तथाऽर्जुनः सुकुमारो मनस्वी ।
वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः।
विदूयमानैरिव सर्वगात्रै-
र्ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात् ॥ ३.२३७.१२ ॥
तसाच सुकुमार आणि मनस्वी अर्जुन धर्मपुत्र राजाच्या अधीन राहतो; पण त्याची सर्व अंगे जणू पीडित असल्यासारखी, निश्चितच क्रोधाने तो आपल्या निवासात झोपत नाही.
3.237.13
यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च ।
भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान्।
विनिःश्वसन्सर्प इवोग्रतेजा ।
ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात् ॥ ३.२३७.१३ ॥
यमळांना, कृष्णेला, युधिष्ठिराला आणि भीमाला सुखापासून वंचित पाहून, उग्र तेजस्वी तो सापासारखा उसासे टाकत, निश्चितच क्रोधाने आपल्या निवासात झोपत नाही.
3.237.14
तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ ।
समृद्धरीपावमरौ दिवीव।
प्रजागरस्थौ ध्रुवमप्रशान्तौ ।
क्रोधेन सत्येन च वार्यमाणौ ॥ ३.२३७.१४ ॥
तसेच यमळ दोघेही दुःखी आहेत, सुखाला पात्र असूनही. शत्रू समृद्ध आहेत आणि स्वर्गात देवांसारखे आहेत. निश्चितच जागे राहून अशांत, क्रोध आणि सत्याने अडवलेले ते दोघे आहेत.
3.237.15
समीरणेनाथ समो बलेन ।
समीरणस्यैवसुतो बलीयान्।
स धर्मपासेन सितोऽग्रजेन ।
ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम् ॥ ३.२३७.१५ ॥
मग वायूसमान बलवान, वायुदेवाचाच पुत्र तो बलवान, धर्मपाशाने बांधलेला, थोरल्या भावाने बद्ध झालेला, निश्चितच उसासे टाकत क्रोध सहन करतो.
3.237.16
स चापिभूमौ परिवर्तमानो ।
वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः।
सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः ।
कालंप्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः ॥ ३.२३७.१६ ॥
तो भूमीवर लोळत, माझ्या पुत्रांच्या वधाची इच्छा धरत, सत्य व धर्माने अडवला गेला तरी, युद्धात इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होण्यासाठी वेळेची वाट पाहतो.
3.237.17
अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या ।
दुःशासनो यत्परुषाण्यवोचत्।
तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं ।
दहन्ति कक्षाग्निरिवेन्धनानि ॥ ३.२३७.१७ ॥
अजातशत्रू कपटाने पराजित झाल्यावर दुःशासनाने जी कठोर वचने उच्चारली, ती भीमाच्या शरीरात शिरून वणव्याने इंधन जाळावे तसे त्याला जाळत आहेत.
3.237.18
न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो ।
धनंजयश्चाप्यनुवर्त्स्यते तम्।
अरण्यवासेन विवर्धते तु ।
भीमस्य कोपोऽग्निरिवानिलेन ॥ ३.२३७.१८ ॥
धर्मपुत्र वाईट विचार करणार नाही, आणि धनंजयही त्याचे अनुसरण करेल. पण वनवासामुळे भीमाचा क्रोध वार्‍याने अग्नी वाढावा तसा वाढतो.
3.237.19
स तेन कोपेन विदीर्यमाणः ।
करं करेणाभिनिपीड्यवीरः।
विनिःश्वसत्युष्णमतीव घोरं ।
दहन्निवेमां मम पुत्रसेनाम् ॥ ३.२३७.१९ ॥
त्या क्रोधाने फुटत चाललेला तो वीर हाताने हात दाबत अत्यंत उष्ण आणि भयंकर उसासे टाकतो; जणू माझ्या या पुत्रसेनेला जाळून टाकणार.
3.237.20
गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश्च ।
संरम्भिणावन्तककालकल्पौ।
न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां ।
शरान्किरन्तावनिप्रकाशान् ॥ ३.२३७.२० ॥
गाण्डीव धनुष्य धारण करणारा अर्जुन आणि वृकोदर, क्रोधाने भरलेले, यम आणि काळासारखे; युद्धात ते शत्रुसेना शिल्लक ठेवणार नाहीत; पृथ्वीसारखे विशाल बाण वर्षाव करतील.
3.237.21
दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो ।
दुःशासनश्चापि सुमन्दचेताः।
मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं ।
वृकोदरं चैव धनंजयं च ॥ ३.२३७.२१ ॥
दुर्योधन, शकुनी, सूतपुत्र आणि दुःशासन हेही अतिशय मंदबुद्धी आहेत. ते मध (गोड लाभ) पाहतात, पतन पाहत नाहीत; वृकोदर आणि धनंजय यांनाही ते पाहत नाहीत.
3.237.22
शुभाशुभं कर्म नरोहि कृत्वा ।
प्रतीक्षतेचेत्स फलंविपाके।
सतेन युज्यत्यवशः फलेन ।
मोक्षः कथं स्यात्पुरुषस्य तस्मात् ॥ ३.२३७.२२ ॥
माणूस शुभ किंवा अशुभ कर्म करून, त्याच्या परिपाकाच्या वेळी फळाची प्रतीक्षा करतो, तर तो अवश होऊन त्या फळाशी जोडला जातो. मग माणसाची मुक्ती कशी होईल?
3.237.23
क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे ।
देवेच वर्षत्यृतुकालयुक्तम्।
न स्यात्फलंतस्य कुतः प्रसिद्धि-
रन्यत्रदैवादिति नास्ति हेतुः ॥ ३.२३७.२३ ॥
चांगल्या नांगरलेल्या शेतात पेरलेल्या बियाला, ऋतुकाळी देव (पाऊस) पडला तरी फळ येत नसेल, तर दैवाखेरीज त्याची सिद्धी कशी होईल? दुसरे कारण नाही.
3.237.24
कृतं मताक्षेण यथा न साधु ।
साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन।
मया च दुष्पुत्रवशानुगेन ।
कृतः कुरूणामयमन्तकालः ॥ ३.२३७.२४ ॥
फासे टाकणाऱ्याने (जुगाऱ्याने) केलेले योग्य नव्हते; सदाचारी पांडवाने आणि दुष्ट पुत्रांच्या वशाने चाललेल्या मी, यांनी कुरूंसाठी हा अंतकाळ घडवला.
3.237.25
ध्रुवं प्रशाम्यत्यसमीरितोऽग्नि-
र्ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या।
ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाश-
स्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः ॥ ३.२३७.२५ ॥
फुंकर न घातलेला अग्नी निश्चित विझतो; जी गर्भवती आहे ती निश्चित प्रसूत होईल; दिवसाच्या आरंभी रात्रीचा नाश निश्चित, आणि रात्रीच्या आरंभी दिवसाचा नाश तसाच.
3.237.26
कृतेच कस्मान्न परेच कुर्यु-
र्दत्ते च दद्युः पुरुषाः कथंस्वित्।
प्राप्यार्थकालं च भवेदनर्थः ।
कथंचन स्यादितितत्कुतः स्यात् ॥ ३.२३७.२६ ॥
केलेले कर्म इतरांनी का करू नये? दान दिल्यानंतर माणसे पुन्हा कसे देतील? प्रयोजनाचा काळ आल्यावर हानी कशी होईल? ते कसे घडेल आणि कोठून येईल?
3.237.27
कथं न भिद्येत न च स्रवेत ।
न च प्रसिच्येदितिरक्षितव्यम्।
अरक्ष्यमाणं शतधा प्रकीर्ये-
द्भ्रुवं न नाशोऽस्ति कृतस्य लोके ॥ ३.२३७.२७ ॥
हे कसे फुटू नये, गळू नये आणि सांडू नये? म्हणून याचे रक्षण केले पाहिजे. रक्षण न केल्यास ते शंभर प्रकारे विखुरले जाईल. जगात केलेल्या कर्माचा नाश होत नाही हे निश्चित.
3.237.28
गतो ह्यरण्यादपिशक्रलोकं ।
धनंजयः पशय्त वीर्यमस्य।
अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि ।
ज्ञात्वा पुनर्लोकमिमं प्रपन्नः ॥ ३.२३७.२८ ॥
अरण्यातूनच धनंजय इंद्रलोकी गेला. त्याचे पराक्रम पाहा. चार प्रकारची दिव्य अस्त्रे जाणून तो पुन्हा या लोकी परतला.
3.237.29
स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव ।
को मानुषः पुनरागन्तुमिच्छेत्।
अन्यत्रकालोपहताननेका-
न्समीक्षमाणस्तुकुरून्मुमूर्षून् ॥ ३.२३७.२९ ॥
शरीरासह स्वर्गात गेल्यावर कोण माणूस पुन्हा परत यावे अशी इच्छा करील? परंतु कालाने घायाळ झालेल्या, मरणाची इच्छा करणाऱ्या अनेक कुरूंना पाहत (तो परतला).
3.237.30
धनुर्ग्राहश्चार्जुनः सव्यसाची ।
धनुश्च तद्गाण्डिवं भीमवेगम्।
अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य ।
त्रयस्य तेजः प्रसहेत कोऽत्र ॥ ३.२३७.३० ॥
धनुर्धर अर्जुन, सव्यसाची, ते भयंकर वेगाचे गांडीव धनुष्य, त्याची दिव्य अस्त्रे — या तिघांचे तेज येथे कोण सहन करू शकेल?
3.237.31
निशम्य तद्वचनं पार्थिवस्य ।
दुर्योधनं रहिते सौबलोऽथ।
अबोधयत्कर्णमुपेत्य सर्वं ।
स चाप्यहृष्टोऽभवदल्पचेताः ॥ ३.२३७.३१ ॥
राजाचे ते बोलणे ऐकून सौबल (शकुनी) नंतर एकांतात दुर्योधनाजवळ जाऊन कर्णाला सर्व सांगितले. पण तोही आनंदित झाला नाही, कारण त्याचे चित्त अल्प होते.