Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.24

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.24.1

ततस्तेषु प्रयातेषु कौन्तेयः सत्यसंगरः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भ्रातॄन्सर्वान्युधिष्ठिरः ॥ ३.२४.१ ॥

तब उनके चले जाने पर सत्यप्रतिज्ञ, धर्मात्मा कौन्तेय युधिष्ठिर ने सभी भाइयों से कहा।

3.24.2

द्वादशेमाः समाऽस्माभिर्वस्तव्यं निर्जने वने ।
समीक्षध्वं महारण्ये देशं बहुमृगद्विजम् ॥ ३.२४.२ ॥

इन बारह वर्षों तक हमें इस निर्जन वन में रहना है; इस महारण्य में ऐसा स्थान खोजो जहाँ बहुत मृग और पक्षी हों।

3.24.3

बहुपुष्पफलं रम्यं शिवं पुण्यजनोचितम् ।
यत्रेमा द्वादश समाः सुखं प्रतिवसेमहि ॥ ३.२४.३ ॥

जहाँ बहुत फूल और फल हों, जो सुंदर, शुभ और पुण्यजनों के योग्य हो, वहाँ हम ये बारह वर्ष सुखपूर्वक रह सकें।

3.24.4

एवमुक्ते प्रत्युवाच धर्मराजं धनंजयः ।
गुरुवन्मानववरं मानयित्वा मनस्विनम् ॥ ३.२४.४ ॥

ऐसा कहे जाने पर धनंजय ने धर्मराज को उत्तर दिया, गुरु के समान उस श्रेष्ठ मानव और मनस्वी का सम्मान करते हुए।

3.24.5

भवानेव महर्षीणां वृद्धानां पर्युपासिता ।
अज्ञातं मानुषे लोके भवतो नास्ति किंचन ॥ ३.२४.५ ॥

आप ही महर्षियों और वृद्धों की सेवा करते रहे हैं; मानव लोक में आपसे कुछ भी अज्ञात नहीं है।

3.24.6

त्वया ह्युपासिता नित्यं ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
द्वैपायनप्रभृतयो नारदश्च महातपाः ॥ ३.२४.६ ॥

आपने सदा वेदों में पारंगत ब्राह्मणों की सेवा की है, द्वैपायन आदि और महातपस्वी नारद की भी।

3.24.7

यः सर्वलोकद्वाराणि नित्यं संचरते वशी ।
देवलोकाद्ब्रह्मलोकं गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ३.२४.७ ॥

जो सदा संयमी होकर सभी लोकों के द्वारों में विचरण करता है, देवलोक से ब्रह्मलोक तक, और गन्धर्वों तथा अप्सराओं के लोकों तक भी।

3.24.8

अनुभावांश्च जानासि ब्राह्मणानां न संशयः ।
प्रभावांश्चैव वेत्थ त्वं सर्वेषामेव पार्थिव ॥ ३.२४.८ ॥

हे राजन्, ब्राह्मणों के प्रभाव और महिमा को तुम निस्संदेह जानते हो, और सबके प्रभाव को भी तुम ही जानते हो।

3.24.9

त्वमेव राजञ्जानासि श्रेयःकारणमेव च ।
यत्रेच्छसि महाराज निवासं तत्र कुंर्महे ॥ ३.२४.९ ॥

राजन्, तुम ही कल्याण का कारण भी जानते हो। हे महाराज, जहाँ तुम चाहो, वहीं हम निवास बनाएँगे।

3.24.10

इदं द्वैतवनं नाम सरः पुण्यजनोषितम् ।
बहुपुष्पफलं रम्यं नानाद्विजनिषेवितम् ॥ ३.२४.१० ॥

यह द्वैतवन नामक सरोवर है, जो पुण्यजनों से बसा है, अनेक पुष्पों और फलों से भरा, रमणीय और नाना प्रकार के पक्षियों से सेवित है।

3.24.11

अत्रेमा द्वादश समा विहरेमेति रोचये ।
यदि तेऽनुमतं राजन्किमन्यन्मन्यते भवान् ॥ ३.२४.११ ॥

यहाँ हम ये बारह वर्ष बिताएँ, ऐसा मुझे उचित लगता है। हे राजन्, यदि तुम्हें यह स्वीकार हो, तो आप और क्या सोचते हैं?

3.24.12

ममाप्येतन्मतं पार्थ त्वया यत्समुदाहृतम् ।
गच्छामः पुण्यविख्यातं महद्द्वैतवनं सरः ॥ ३.२४.१२ ॥

हे पार्थ, जो तुमने कहा, वही मेरा भी मत है। आओ, हम पुण्य के लिए प्रसिद्ध उस महान द्वैतवन सरोवर को चलें।

3.24.13

ततस्ते प्रययुः सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः ।
ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं पुण्यं द्वैतवनं सरः ॥ ३.२४.१३ ॥

तब वे सभी धर्माचारी पाण्डव अनेक ब्राह्मणों के साथ पवित्र द्वैतवन के सरोवर की ओर चल पड़े।

3.24.14

ब्राह्मणाः साग्निहोत्राश्च तथैव च निरग्नयः ।
स्वाध्यायिनो भिक्षवश्च तथैव वनवासिनः ॥ ३.२४.१४ ॥

अग्निहोत्री ब्राह्मण, उसी प्रकार अग्निरहित ब्राह्मण, वेदपाठी, भिक्षु और वनवासी भी (उनके साथ थे)।

3.24.15

बहवो ब्राह्मणास्तत्र परिवव्रुर्युधिष्ठिरम् ।
तपस्विनः सत्यशीलाः शतशः संशितव्रताः ॥ ३.२४.१५ ॥

वहाँ अनेक ब्राह्मणों ने युधिष्ठिर को घेर लिया — सैकड़ों तपस्वी, सत्यशील और दृढ़ व्रत वाले।

3.24.16

ते यात्वा पाण्डवास्तत्रब्राह्मणैर्बहुभिः सह ।
पुण्यं द्वैतवनं रम्यं विविशुर्बरतर्षभाः ॥ ३.२४.१६ ॥

वहाँ पहुँचकर भरतवंश के श्रेष्ठ पाण्डवों ने अनेक ब्राह्मणों के साथ रमणीय, पवित्र द्वैतवन में प्रवेश किया।

3.24.17

तत्सालतालाम्रमधूकनीप-
कदम्बसर्जार्जुनकर्णिकारैः।
तपात्यये पुष्पधरैरुपेतं ।
महावनं राष्ट्रपतिर्ददर्श ॥ ३.२४.१७ ॥

गर्मी के अंत में फूलों से लदे साल, ताल, आम, मधूक, नीप, कदम्ब, सर्ज, अर्जुन और कर्णिकार वृक्षों से युक्त उस महावन को राजा (युधिष्ठिर) ने देखा।

3.24.18

महाद्रुमाणां शिखरेषु तस्थु-
र्मनोरमां वाचमुदीरयन्तः।
मयूरदात्यूहचकोरसङ्घा-
स्तस्मिन्वने बर्हिणकोकिलाश्च ॥ ३.२४.१८ ॥

उस वन में बड़े-बड़े वृक्षों की चोटियों पर मोर, दात्यूह, चकोर पक्षियों के झुंड बैठे मनोहर स्वर निकाल रहे थे, और मोर तथा कोयलें भी (उसमें थीं)।

3.24.19

करेणुयूथैः सह यूथपानां ।
मदोत्कटानामचलप्रभाणाम्।
महान्ति यूथानि महाद्विपानां ।
तस्मिन्वने राष्ट्रपतिर्ददर्श ॥ ३.२४.१९ ॥

उस वन में राष्ट्रपति ने मदोन्मत्त यूथपतियों के साथ हथिनियों के झुंड देखे, पर्वतों जैसी कांति वाले बड़े-बड़े महागजों के विशाल यूथ भी देखे।

3.24.20

मनोरमां भोगवतीमुपेत्य ।
पूतात्मनां चीरजटाधराणाम्।
तस्मिन्वने धर्मभृतां निवासे ।
ददर्श सिद्धर्षिगणाननेकान् ॥ ३.२४.२० ॥

मनोहर भोगवती तक पहुँचकर उस वन में, जहाँ पवित्र आत्मा वाले चीर और जटा धारण करने वाले धर्मात्मा रहते थे, राजा ने अनेक सिद्ध ऋषिगणों को देखा।

3.24.21

ततः स यानादवरुह्य राजा ।
सभ्रातृकः सजनः काननं तत्।
विवेश धर्मात्मवतां बरिष्ठ-
स्त्रिविष्टपं शक्र इवामितौजाः ॥ ३.२४.२१ ॥

तब वह राजा रथ से उतरकर अपने भाइयों और परिजनों के साथ उस वन में प्रविष्ट हुआ, जो धर्मात्माओं में श्रेष्ठ था, जैसे अमित तेजस्वी इन्द्र स्वर्ग में प्रवेश करते हैं।

3.24.22

तं सत्यसन्धं सहिताऽभिपेतु-
र्दिदृक्षवश्चारणसिद्धसङ्घाः।
वनौकसश्चापि नेरन्द्रसिंहं ।
मनस्विनं तं परिवार्य तस्थुः ॥ ३.२४.२२ ॥

सत्यप्रतिज्ञ उस नरेन्द्रसिंह को देखने की इच्छा से चारण और सिद्धों के समूह एकत्र होकर उसके पास आए, और वनवासी भी आए; उस मनस्वी को घेरकर वे खड़े हो गए।

3.24.23

स तत्रवृद्धानभिवाद्य सर्वान् ।
प्रत्यर्चितो राजवद्देववच्च।
विवेश सर्वैः सहितो द्विजाग्र्यैः ।
कृताञ्जलिर्धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ ३.२४.२३ ॥

वहाँ उसने सभी वृद्धों को प्रणाम किया, और राजा तथा देवता की भाँति उनसे सम्मानित हुआ; श्रेष्ठ ब्राह्मणों के साथ वह हाथ जोड़कर, धर्मधारियों में श्रेष्ठ, प्रविष्ट हुआ।

3.24.24

स पुण्यशीलः पितृवन्महात्मा ।
तपस्विभिर्मपरैरुपेत्य।
प्रत्यर्चितः पुष्पधरस्य मूले ।
महाद्रुमस्योपविवेश राजा ॥ ३.२४.२४ ॥

वह पुण्यशील, पिता के समान महात्मा राजा तपस्वियों और महर्षियों के पास पहुँचे और उनके द्वारा सत्कार पाकर पुष्पधारी महावृक्ष के मूल में बैठ गए।

3.24.25

भीमश्च कृष्णा च धनंजयश्च ।
यमौ च ते चानुचरा नरेन्द्रम्।
विमुच्यवाहानवशाश्च सर्वे ।
तत्रोपतस्थुर्भरतप्रबर्हाः ॥ ३.२४.२५ ॥

भीम और कृष्णा (द्रौपदी) और धनंजय (अर्जुन), तथा दोनों यमल भाई और उनके सब अनुचर, वाहनों को खोलकर, थके हुए, वहाँ नरेन्द्र के पास उपस्थित हो गए, भरतों में श्रेष्ठ वे सब।

3.24.26

लतावतानावनतः स पाण्डवै-
र्महाद्रुमः पञ्चभिरेव धन्विभिः।
बभौ निवासोपगतैर्महात्मभि-
र्महागिरिर्वारणयूथपैरिव ॥ ३.२४.२६ ॥

लताओं के वितान से झुका हुआ वह महावृक्ष, पाँच धनुर्धर पाण्डवों के साथ—जो वहाँ निवास के लिए आए थे, उन महात्माओं से—ऐसा शोभित हुआ जैसे महान पर्वत हाथियों के यूथपतियों से शोभित होता है।