महाभारत · अध्याय 3.250
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.250.1
चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्नर्जुनस्तदा ।
इदं वचनमक्लीवमब्रवीत्परवीरहा ॥ ३.२५०.१ ॥
शत्रुवीरांचा संहारक अर्जुन तेव्हा चित्रसेनाजवळ जाऊन हसत हे दृढ वचन म्हणाला.
3.250.2
भ्रातृनर्हसि मे वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम ।
अनर्हधर्षणा हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु ॥ ३.२५०.२ ॥
हे वीरा, गंधर्वश्रेष्ठा, माझ्या बंधूंना सोड. पांडुपुत्र जिवंत असताना हे अपमानास पात्र नाहीत.
3.250.3
एवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना ।
उवाच यत्कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः ॥ ३.२५०.३ ॥
महात्मा पांडवाने असे म्हटल्यावर गंधर्व म्हणाला: हे कर्णा, आम्ही मसलत करत बाहेर पडलो होतो.
3.250.4
स्थितोराज्येच्युतान्स्थानाच्छ्रियाहीनांश्रियावृतः ।
द्रष्टास्मि निःसुखान्वीरान्सदारान्पाण्डवानिति ॥ ३.२५०.४ ॥
राज्यात स्थिर होऊन, स्थानभ्रष्ट, श्रीहीन, सुखहीन अशा वीर पांडवांना पत्नींसह मी पाहीन.
3.250.5
तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्तथा ।
भूमेर्विवरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयाऽन्वितः ॥ ३.२५०.५ ॥
गंधर्वाने हे शब्द उच्चारताच, लज्जेने भरलेला मी जमिनीतील भेग शोधून त्यात शिरण्याची इच्छा केली.
3.250.6
युधिष्ठिरमथागम् गन्धर्वाः सह पाण्डवैः ।
अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्चास्मान्न्यवेदयन् ॥ ३.२५०.६ ॥
मग गंधर्व पांडवांसह युधिष्ठिराजवळ गेले आणि आमचा दुष्ट बेत व आम्ही बांधलेले असल्याचे त्यास कळवले.
3.250.7
स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः ।
युधिष्ठिरस्योपहृतः किंनु दुःखमतः परम् ॥ ३.२५०.७ ॥
स्त्रियांसमोर मी दीन, बद्ध, शत्रूच्या वशात गेलो असून युधिष्ठिरासमोर आणला गेलो आहे. यापेक्षा अधिक दुःख कोणते?
3.250.8
ये मे निराकृता नित्यं रिपुर्येषामहं सदा ।
तैर्मोक्षितोऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैरेव जीवितम् ॥ ३.२५०.८ ॥
मी नेहमी ज्यांचा तिरस्कार केला, नेहमी ज्यांचा शत्रू होतो, त्यांनीच हे दुर्बुद्धे, मला सोडवले; त्यांनीच मला जीवदान दिले.
3.250.9
प्राप्तः स्यां यद्यहं वीर वधं तस्मिन्महारणे ।
श्रेयस्तद्भविता मह्यं नैवंभूतस्य जीवितम् ॥ ३.२५०.९ ॥
हे वीरा, त्या महायुद्धात जर मी मृत्यू पावलो असतो तर ते माझ्यासाठी श्रेयस्कर ठरले असते; अशा अवस्थेत असलेले माझे जीवन श्रेयस्कर नाही.
3.250.10
भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात् ।
प्राप्ताश्च पुण्यलोकाः स्युर्महेन्द्रसदनेऽक्षयाः ॥ ३.२५०.१० ॥
गंधर्वांकडून वध झाल्याने माझी कीर्ती पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाली असती; महेंद्राच्या अक्षय सदनात पुण्यलोक मला प्राप्त झाले असते.
3.250.11
यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः ।
इह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान्।
भ्रातरश्चैव मे सर्वे यान्त्वद्य स्वपुरं प्रति ॥ ३.२५०.११ ॥
आज मी जे ठरवले आहे ते ऐका, हे नरश्रेष्ठांनो. येथेच मी प्रायोपवेशन करीन; तुम्ही सर्व घरी परत जा. माझे सर्व बंधू आजच आपापल्या नगराकडे जावोत.
3.250.12
कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च ये ।
दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति ॥ ३.२५०.१२ ॥
कर्ण आदी आणि जे मित्र व बांधव आहेत, त्यांनी दुःशासनाला पुढे करून आजच नगराकडे जावे.
3.250.13
न ह्यहं संप्रयास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः ।
शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत्तथा ॥ ३.२५०.१३ ॥
शत्रूंकडून पराभूत होऊन मी नगरात परत जाणार नाही. शत्रूंचा मान हिरावून आणि मित्रांना मान देणारा होऊनच मी परत जाईन.
3.250.14
कामं रणशिरस्यद्य शत्रुभिर्वै विमानितः ।
स सुहृच्छोकदो जातः शत्रूणां हर्वर्धनः।
वारणाह्वयमासाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम् ॥ ३.२५०.१४ ॥
आज रणभूमीवर शत्रूंकडून निश्चितच अपमानित होऊन मी मित्रांना दुःख देणारा आणि शत्रूंचा आनंद वाढवणारा झालो आहे. वारणावतात पोहोचून त्या राजाला मी काय सांगू?
3.250.15
भीष्मद्रोणौ कृपद्रौणी विदुरः संजयस्तथा ।
बाह्लीकः सौमदत्तिश्च ये चान्ये वृद्धसंमताः ॥ ३.२५०.१५ ॥
भीष्म आणि द्रोण, कृप आणि द्रोणपुत्र, विदुर आणि संजय, बाह्लीक आणि सोमदत्तपुत्र, तसेच वृद्ध म्हणून मान्य असलेले इतर.
3.250.16
ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ।
किं मां वक्ष्यंति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहं ॥ ३.२५०.१६ ॥
ब्राह्मण, श्रेणींचे प्रमुख आणि तटस्थ वर्तन असलेले लोक — ते मला काय म्हणतील, आणि मी त्यांना काय उत्तर देऊ?
3.250.17
रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि ।
आत्मदोषात्परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तानहम् ॥ ३.२५०.१७ ॥
शत्रूंच्या डोक्यावर उभे राहून आणि त्यांच्या छातीवर पराक्रमाने प्रहार करूनही, स्वतःच्या दोषाने पतित झालेला मी त्यांना कसे सांगू?
3.250.18
दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च ।
तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाऽहं मदगर्वितः ॥ ३.२५०.१८ ॥
हे भद्रे, दुर्विनीत लोक संपत्ती, विद्या आणि ऐश्वर्य मिळवूनही फार काळ टिकत नाहीत; मदाने गर्विष्ठ झालेल्या मीही टिकलो नाही तसे.
3.250.19
अहो वत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम् ।
स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद्येन प्राप्तोस्मि संशयम् ॥ ३.२५०.१९ ॥
अरेरे! मी स्वतः दुर्बुद्धीने, मोहाने किती कष्टदायक दुराचरण केले; त्यामुळेच या संकटात सापडलो आहे.
3.250.20
तस्मात्प्रायमुपासिष्ये न हिशक्ष्यामि जीवितुम् ।
चेतयानो हि को जीवेत्कृच्छ्राच्छत्रुभिरुद्धृतः ॥ ३.२५०.२० ॥
म्हणून मी प्रायोपवेशन करीन; मला जगता येणार नाही. विचार करा, शत्रूंच्या तावडीतून या संकटातून सुटका झाली तरी कोण जगू इच्छील?
3.250.21
शत्रुभिश्चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः ।
पाण्डवैर्विक्रमाढ्यैशच् सावमानमवेक्षितः ॥ ३.२५०.२१ ॥
शत्रूंनी माझी थट्टा केली; मी गर्विष्ठ आणि पौरुषहीन आहे, पराक्रमी पांडवांनी मला तुच्छतेने पाहिले.
3.250.22
एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत् ।
दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत ॥ ३.२५०.२२ ॥
अशा चिंतेने व्याकुळ झालेला तो दुःशासनाला म्हणाला — "हे भरतवंशजा दुःशासना, माझे हे वचन ऐक."
3.250.23
प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नृपो भव ।
प्रशाधि पृथिवीं स्फीतांकर्णसौबलपालिताम् ॥ ३.२५०.२३ ॥
माझा दिलेला राज्याभिषेक स्वीकार; राजा हो. कर्ण आणि शकुनीने रक्षिलेल्या या समृद्ध पृथ्वीवर राज्य कर.
3.250.24
भ्रातॄन्पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथा ।
बान्धवाश्चोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम् ॥ ३.२५०.२४ ॥
वृत्रहंता इंद्र जसे मरुतांचे रक्षण करतो, तसे निर्भयपणे बंधूंचे रक्षण कर; देव जसे शतक्रतू इंद्रावर अवलंबून असतात, तसे नातेवाईक तुझ्यावर अवलंबून राहोत.
3.250.25
ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्चाप्रमादतः ।
बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा ॥ ३.२५०.२५ ॥
ब्राह्मणांसाठी सदैव सावधपणे उपजीविकेची व्यवस्था कर; आप्त आणि मित्रांसाठी तू नेहमी आधार राहा.
3.250.26
ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुर्देवगणान्यथा ।
गुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम् ॥ ३.२५०.२६ ॥
विष्णू जसे देवगणांचे रक्षण करतो, तसे तू आप्तांची काळजी घे; वडीलधाऱ्यांचे तुला रक्षण करायचे आहे. जा, पृथ्वीचे पालन कर.
3.250.27
नन्दयन्सुहृदः सर्वाञ्शात्रवांश्चावभर्त्सयन् ।
कण्ठे चैनं परिष्वज्यगम्यतामित्युवाच ह ॥ ३.२५०.२७ ॥
सर्व मित्रांना आनंदित करीत आणि शत्रूंना धमकावीत, त्याला गळ्याशी आलिंगन देऊन तो म्हणाला, "जा."
3.250.28
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुशासनोऽब्रवीत् ।
अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य च ॥ ३.२५०.२८ ॥
त्याचे ते शब्द ऐकून दीन दुःशासन, अश्रूंनी दाटलेल्या कंठाने, अत्यंत दुःखी होऊन, हात जोडून नमस्कार करत म्हणाला.
3.250.29
सगद्गदमिदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मनः ।
कप्रसीदेत्यपतद्भूमौ दूयमानेन चेतसा ॥ ३.२५०.२९ ॥
गद्गद स्वराने तो आपल्या ज्येष्ठ बंधूला म्हणाला, "कृपा करा!" असे म्हणून व्यथित मनाने तो जमिनीवर कोसळला.
3.250.30
दुःखितः पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सृजन् ।
उक्तवांश्च नरव्याघ्रो नैतदेवं भविष्यति ॥ ३.२५०.३० ॥
दुःखी होऊन त्याच्या पायांवर अश्रू ढाळत नरव्याघ्र म्हणाला, "असे होणार नाही."
3.250.31
विदीर्यत्सकला भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत् ।
रविरात्मप्रभां जह्यात्सोमः शीतांशुतां त्यजेत् ॥ ३.२५०.३१ ॥
संपूर्ण पृथ्वी फुटून जावो, आकाशही तुकडे तुकडे होवो; सूर्याने आपली प्रभा सोडावी आणि चंद्राने आपली शीतलता त्यागावी.
3.250.32
वायुः शैघ्र्यमथो जह्याद्धिमवांश्च हिमं त्यजेत् ।
शुष्येत्तोयं समुद्रेषु वह्निरप्युष्णतां त्यजेत् ॥ ३.२५०.३२ ॥
वायूने आपला वेग सोडावा, हिमालयाने आपले हिम त्यागावे; समुद्रांतील पाणी सुकून जावे आणि अग्नीनेही आपली उष्णता सोडावी.
3.250.33
न चाहं त्वदृते राजन्प्रशासेयं वसुंधराम् ।
पुनःपुनः प्रसीदेति वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३.२५०.३३ ॥
हे राजा, तुझ्याशिवाय मी ही पृथ्वी राज्य करणार नाही. "प्रसन्न हो" असे वारंवार म्हणत त्याने हे शब्द उच्चारले.
3.250.34
शत्रूणां शोककृद्राजन्सुहृदां शोकनाशनः ।
त्वमेव नःकुलेराजा भविष्यसि शतं समाः ॥ ३.२५०.३४ ॥
हे राजा, तू शत्रूंना शोक देणारा आणि मित्रांचा शोक दूर करणारा आहेस. आपल्या कुळात तूच शंभर वर्षे राजा होशील.
3.250.35
एवमुक्त्वा स राजानं सुश्वरं प्ररुरोद ह ।
पादौ संस्पृश्य मानार्हौ भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत ॥ ३.२५०.३५ ॥
असे बोलून तो राजासमोर मोठ्याने रडू लागला. हे भारता, आदरणीय ज्येष्ठ बंधूचे चरण स्पर्श करून.
3.250.36
तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासनसुयोधनौ ।
अभिगम्य व्यथाविष्टः कर्णस्तौ प्रत्यभाषत ॥ ३.२५०.३६ ॥
ते दोघे दुःखी झालेले पाहून, व्यथेने भरलेला कर्ण त्यांच्याजवळ जाऊन त्यांना म्हणाला.
3.250.37
विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात्प्राकृताविव ।
न शोकः शोचमानस्य विनिवर्तेत कर्हिचित् ॥ ३.२५०.३७ ॥
हे कौरवांनो, सामान्य माणसांप्रमाणे मूर्खपणामुळे तुम्ही का शोक करता? शोक करणाऱ्याचा शोक कधीच परत फिरत नाही.
3.250.38
यदा च शोचतः शोकोव्यसनं नापकर्षति ।
सामर्थ्यं किं ततः शोके शोचमानौ प्रपश्यथः ॥ ३.२५०.३८ ॥
शोक करणाऱ्याचा शोक आणि संकट दूर होत नाही, तेव्हा शोक करणारे तुम्ही दोघे त्या शोकात कोणती शक्ती पाहता?
3.250.39
धृतिं गृह्णीतं मा शत्रूञ्शोचन्तौ नन्दयिष्यथः ।
कर्तव्यं हि कृतं राजन्पाण्डवैस्तव मोक्षणम् ॥ ३.२५०.३९ ॥
धीर धरा, शोक करून शत्रूंना आनंदित करू नका. हे राजा, तुमच्या मुक्तीसाठी जे करायचे होते ते पांडवांनी केले आहे.
3.250.40
नित्यमेव प्रियं कार्यं राज्ञो विपयवासिभिः ।
पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वराः ॥ ३.२५०.४० ॥
राज्यातील रहिवाशांनी नेहमी राजाला प्रिय असेच कार्य करावे. तुमच्याकडून रक्षिले जात असताना ते निश्चितच चिंतामुक्त होऊन राहतात.
3.250.41
नार्हस्येवंगते मन्युं कर्तुं प्राकृतवत्स्वयम् ।
विषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थिते ॥ ३.२५०.४१ ॥
अशा परिस्थितीत तुम्ही सामान्य माणसांप्रमाणे स्वतः संताप व शोक करणे योग्य नाही. तुमचे बंधू खिन्न आहेत, कारण ते बहुतांशी तुमच्यावरच अवलंबून आहेत.
3.250.42
तदलं दुःखितानेतान्कर्तुं सर्वान्नराधिप ।
उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते समाश्वासय सोदरान् ॥ ३.२५०.४२ ॥
म्हणून हे नराधिपा, या सर्वांना दुःखी करणे पुरे. उठा, जा — तुमचे कल्याण होवो — आणि तुमच्या बंधूंचे सांत्वन करा.