महाभारत · अध्याय 3.251

3.251.1

राजन्नद्यावगच्छामि तवैव लघुसत्वताम् ।
अल्पत्वं च तथा बुद्धेः कार्याणामविवेकिताम् ॥ ३.२५१.१ ॥

राजा, आता मला तुझी लघुसत्त्वता, बुद्धीची अल्पता आणि कार्यांमधील विवेकाचा अभाव स्पष्ट दिसत आहे.

किमत्र चित्रं धर्मज्ञ मोक्षितः पाण्डवैरसि ।
सद्यो वशं समापन्नः शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥ ३.२५१.२ ॥

हे धर्मज्ञा, पाण्डवांनी तुला सोडवले यात आश्चर्य काय? हे शत्रुकर्शना, तू तत्काळ शत्रूंच्या ताब्यात सापडलास.

सेनाजीवैश्च कौरव्य तथा विषयवासिभिः ।
अज्ञातैर्यदि वा ज्ञातैः कर्तव्यं नृपतेः प्रियम् ॥ ३.२५१.३ ॥

हे कौरव्या, सेनेवर उपजीविका करणारे आणि राज्यातील रहिवासी, ओळखीचे किंवा अनोळखी, यांनी राजाचे हित करावे.

प्रायः प्रधानाः पुरुषाः क्षोभयित्वाऽरिवाहिनीम् ।
निगृह्यन्ते चयुद्धेषु मोक्ष्यन्ते च स्वसैनिकैः ॥ ३.२५१.४ ॥

सामान्यतः प्रमुख पुरुष शत्रुसेनेला क्षुब्ध करून युद्धात पकडले जातात आणि स्वतःच्या सैनिकांकडून सोडवले जातात.

सेनाजीवाश्च ये राज्ञां विषये सन्ति मानवाः ।
तैः संगम्य नृपार्थाय यतितव्यं यथातथम् ॥ ३.२५१.५ ॥

राजांच्या राज्यात सेनेवर उपजीविका करणारे जे मानव आहेत, त्यांच्याशी संगत करून राजासाठी यथोचित प्रयत्न करावेत.

यद्येवं पाण्डवै राजन्भवद्विषयवासिभिः ।
यदृच्छया मोक्षितोऽसि कतत्रका परिदेवना ॥ ३.२५१.६ ॥

हे राजा, जर असे असेल की पाण्डवांनी आणि तुझ्या राज्यातील रहिवाशांनी योगायोगाने तुला सोडवले आहे, तर मग शोक कशासाठी?

न चैतत्साधु यद्राजन्पाण्डवास्त्वां नृपोत्तमम् ।
स्वसेनया संप्रयान्तं नानुयान्ति स्म पृष्ठतः ॥ ३.२५१.७ ॥

हे राजा, श्रेष्ठ नृपती अशा तुम्हाला स्वसैन्यासह जात असताना पांडवांनी मागून अनुसरण न करणे योग्य नाही.

शूराश्च बलवन्तश्च संयुगेष्वपलायिनः ।
भवतस्ते सभायां वै प्रेष्यतां पूर्वमागताः ॥ ३.२५१.८ ॥

ते शूर, बलवान आणि युद्धात न पळणारे आहेत; पूर्वी सभेत तुमचे सेवक म्हणूनच ते आले होते.

पाण्डवेयानि रत्नानि त्वमद्याप्युपभुञ्जसे ।
सत्वस्थान्पाण्डवान्पश्य न ते प्रायमुपाविशन् ॥ ३.२५१.९ ॥

पांडवांची रत्ने तू आजही उपभोगतोस; स्थिरचित्त पांडवांकडे पाहा, ते तुझ्यासाठी प्रायोपवेशनाला बसले नाहीत.

तदलं ते महाबाहो विषादं कर्तुमीदृशम् ।
उत्तिष्ठ रराजन्भद्रं ते न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ३.२५१.१० ॥

म्हणून हे महाबाहो, तुझा असा विषाद पुरे; ऊठ राजा, तुझे कल्याण असो; तुला चिंता करणे योग्य नाही.

अवश्यमेव नृपते राज्ञो विषयवासिभिः ।
प्रियाण्याचरितव्यानि तत्र का परिदेवना ॥ ३.२५१.११ ॥

हे नृपती, राज्यात राहणाऱ्या लोकांनी राजाचे प्रिय कार्य अवश्य करावे; त्यात विलाप कशाला?

मद्वाक्यमेतद्राजेन्द्र यद्येवं न करिष्यसि ।
स्थास्यामीह भवत्पादौ शुश्रूषन्नरिमर्दन ॥ ३.२५१.१२ ॥

हे राजेंद्रा, तू जर माझे हे वाक्य केले नाहीस, तर हे शत्रुमर्दना, मी येथेच तुझ्या पायांची सेवा करत उभा राहीन.

नोत्सहे जीवितुमहं त्वद्विहीनो नरर्षभः ।
प्रायोपविष्टस्तु तथा राज्ञां हास्यो भविष्यसि ॥ ३.२५१.१३ ॥

हे नरश्रेष्ठा, मी तुझ्याविना जगण्यास समर्थ नाही. तू प्रायोपवेशनाला बसलास तर राजे तुझी थट्टा करतील.

एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा ।
नैवोत्थातुं मनश्चक्रे स्वर्गाय कृतनिश्चयः ॥ ३.२५१.१४ ॥

कर्णाने असे म्हटले तरी राजा दुर्योधनाने उठण्याचे मन केले नाही; स्वर्गासाठी त्याने निश्चय केला होता.