મહાભારત · અધ્યાય 3.260
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.260.1
वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ॥ ३.२६०.१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વનમાં રહેતા તે મહાત્મા પાંડવોના અગિયાર વર્ષ કષ્ટપૂર્વક વીતી ગયા.
3.260.2
फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम् ।
प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहिरे वरपूरुषाः ॥ ३.२६०.२ ॥
ફળ-મૂળ ખાનારા તે શ્રેષ્ઠ પુરુષો, સુખને યોગ્ય હોવા છતાં, યોગ્ય સમયે ઉત્તમ દુઃખનું ચિંતન કરતા સહન કરતા રહ્યા.
3.260.3
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम् ।
चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम् ॥ ३.२६०.३ ॥
પણ રાજર્ષિ, મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર, પોતાના કર્મના અપરાધથી ઉત્પન્ન થયેલા ભાઈઓના ઉત્તમ દુઃખનું ચિંતન કરતા રહ્યા.
3.260.4
न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः ।
दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥ ३.२६०.४ ॥
હૃદયમાં ખૂંચેલા કાંટાની જેમ રાજાને સુખે ઊંઘ ન આવી; તે સમયે દ્યૂતથી ઉત્પન્ન થયેલી દુષ્ટતા તે જોતો રહ્યો.
3.260.5
संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः ।
निःश्वासपरमो दीनो दध्रे कोपविषं महत् ॥ ३.२६०.५ ॥
સૂતપુત્રના કઠોર વચનોનું સ્મરણ કરતા, દીર્ઘ નિઃશ્વાસ નાખતા, દીન બનેલા પાંડવે મનમાં ક્રોધનું મહાન વિષ ધારણ કર્યું.
3.260.6
अर्जुनोयमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी ।
स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बले ॥ ३.२६०.६ ॥
અર્જુન, યમળ બે ભાઈઓ, યશસ્વિની દ્રૌપદી, અને મહાતેજસ્વી ભીમ — જે બળમાં સૌમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
3.260.7
चिरस्य जातं धर्मज्ञं सासूयमिव ते तदा ।
युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुखमनुत्तमम् ॥ ३.२६०.७ ॥
લાંબા સમય પછી જન્મેલા ધર્મજ્ઞ યુધિષ્ઠિરને જોતાં, જાણે ઈર્ષ્યાથી, તેઓ ત્યારે અત્યંત દુઃખ સહન કરતા હતા.
3.260.8
अवशिष्टं त्वल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः ।
वपुरन्यदिवाकार्पुरुत्साहामर्षचेष्टितैः ॥ ३.२६०.८ ॥
બાકી રહેલો સમય થોડો છે એમ માનતા એ પુરુષશ્રેષ્ઠો, મહાન ઉત્સાહ અને ક્રોધની ચેષ્ટાઓથી જાણે બીજું શરીર ધારણ કરતા હતા.
3.260.9
कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ।
आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः ॥ ३.२६०.९ ॥
થોડા સમય પછી સત્યવતીના પુત્ર વ્યાસ, મહાયોગી, પાંડવોને જોવા આવ્યા.
3.260.10
तमागतमभिप्रेक्ष्यकुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥ ३.२६०.१० ॥
તેમને આવેલા જોઈને કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે એ મહાત્માની સામે જઈને વિધિપૂર્વક તેમનું સ્વાગત કર્યું.
3.260.11
तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः ।
तोषयामास शौचेन व्यासं पाण्डवनन्दनः ॥ ३.२६०.११ ॥
બેઠેલા તેમની પાસે બેસીને, ઇન્દ્રિયો નિયમમાં રાખીને, સેવા કરતા પાંડવોના આનંદદાતા યુધિષ્ઠિરે શુચિતાથી વ્યાસને પ્રસન્ન કર્યા.
3.260.12
तानवेक्ष्यकृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः ।
महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम् ॥ ३.२६०.१२ ॥
વનમાં વનના ભોજનથી જીવતા કૃશ પૌત્રોને જોઈને, મહર્ષિ કરુણાથી આંસુ ભરેલા ગળે બોલ્યા.
3.260.13
युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतांवर ।
नातप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्।
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते ॥ ३.२६०.१३ ॥
હે મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર, ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સાંભળ. જેમણે તપ કર્યું નથી તેઓ જગતમાં મહાન સુખ પામતા નથી. માણસ વારાફરતી સુખ અને દુઃખ અનુભવે છે.
3.260.14
नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया ॥ ३.२६०.१४ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, કોઈ પણ માણસ સંપૂર્ણ દુઃખ પામતો નથી. પરંતુ જે પ્રજ્ઞાવાન પુરુષ છે તે પરમ બુદ્ધિથી યુક્ત હોય છે.
3.260.15
उदयास्तमयज्ञो हि न हृष्यति न शोचति ।
सुखमापतितं विन्दन्दुःखमापतितं सहन् ॥ ३.२६०.१५ ॥
જે ઉદય અને અસ્ત જાણે છે તે હરખાતો નથી કે શોક કરતો નથી. આવેલું સુખ પામીને અને આવેલું દુઃખ સહન કરીને તે સ્થિર રહે છે.
3.260.16
कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः ।
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ ३.२६०.१६ ॥
ખેડૂત જેમ પાક માટે યોગ્ય સમયની રાહ જુએ છે, તેમ સમય આવ્યો હોય તેની ઉપાસના કરવી. તપથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી; તપથી મહાન ફળ મળે છે.
3.260.17
नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस् भारत ।
सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः ॥ ३.२६०.१७ ॥
હે ભરતવંશી, જાણ કે તપથી અસાધ્ય કંઈ નથી. સત્ય, સરળતા, ક્રોધનો અભાવ, વહેંચણી, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ અને શાંતિ (એ સાધનો છે).
3.260.18
अनसूयाऽविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः ।
साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ३.२६०.१८ ॥
અસૂયાનો અભાવ, અહિંસા, શુચિતા, ઇન્દ્રિયસંયમ — હે મહારાજ, આ પુણ્યકર્મ કરનારા માણસોનાં સાધનો છે.
3.260.19
अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः ।
कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्ता न सुखं विन्दते अनाः ॥ ३.२६०.१९ ॥
અધર્મમાં રુચિ ધરાવતા, મૂઢ, તિર્યગ્ગતિમાં લીન લોકો કષ્ટદાયક યોનિ પામીને સુખ મેળવતા નથી.
3.260.20
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते ।
मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते।
तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ॥ ३.२६०.२० ॥
અહીં જે કર્મ કરાય છે તેનું ફળ પરલોકમાં ભોગવાય છે. મૂળમાં સિંચેલા વૃક્ષનું ફળ ડાળીઓમાં દેખાય છે. તેથી તપ અને નિયમથી શરીરને યોજવું.
3.260.21
यथाशक्ति प्रयच्छेत संपूज्याभिप्रणम्य च ।
काले प्राप्ते च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः ॥ ३.२६०.२१ ॥
હે રાજન્, યથાશક્તિ દાન આપવું; સન્માન કરીને અને પ્રણામ કરીને; યોગ્ય સમય આવે ત્યારે પ્રસન્ન મનથી અને ઈર્ષ્યા વિના.
3.260.22
सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवम् ।
अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम् ॥ ३.२६०.२२ ॥
સત્યવાદી દીર્ઘાયુ અને સહજ સરળતા મેળવે છે. ક્રોધ વગરનો અને ઈર્ષ્યા વગરનો પરમ શાંતિ મેળવે છે.
3.260.23
दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति ।
न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ॥ ३.२६०.२३ ॥
સંયમી અને શમમાં રત માણસ સદા મોટું કષ્ટ પામતો નથી. દાન્તાત્મા બીજાના પાસે ગયેલી સંપત્તિ જોઈને પણ સંતાપ કરતો નથી.
3.260.24
संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः ।
भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते ॥ ३.२६०.२४ ॥
વહેંચનાર અને દાતા માણસ ભોગવાન અને સુખી બને છે; અહિંસક થઈને પરમ આરોગ્ય મેળવે છે.
3.260.25
मान्यं मानयिता जन्म कुले महति विन्दति ।
विन्दते सुखमत्यर्थमिह लोके परत्र च।
व्यसनैर्न तुसंयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ॥ ३.२६०.२५ ॥
માનનીયનું સન્માન કરનાર મહાન કુળમાં જન્મ પામે છે. આ લોક અને પરલોકમાં તે અતિશય સુખ પામે છે. જેણે ઇન્દ્રિયો જીતી છે તે વ્યસનોના સંયોગને પામતો નથી.
3.260.26
शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा ।
प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः ॥ ३.२६०.२६ ॥
શુભ વલણવાળી બુદ્ધિ ધરાવનાર કાળધર્મ સાથે જોડાઈને પ્રગટ થાય છે. તે સંયોગથી તે કલ્યાણમતિ બને છે.
3.260.27
भगवन्दानधर्माणआं तपसो वा महामुने ।
किंस्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते ॥ ३.२६०.२७ ॥
હે ભગવન્, હે મહામુનિ! દાનધર્મ કે તપમાંથી મૃત્યુ પછી કયું વધુ ગુણકારી છે? અથવા કયું દુષ્કર કહેવાય છે?
3.260.28
दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन ।
अर्थे च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥ ३.२६०.२८ ॥
હે તાત! પૃથ્વી પર દાન કરતાં કઠિન કંઈ નથી. ધન માટે મહાન તૃષ્ણા હોય છે, અને તે પણ દુઃખથી મળે છે.
3.260.29
राजन्प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम् ।
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्प्रविशन्ति रणाजिरम्।
तथैव प्रतिपद्यन्ते समुद्रमटवीं तथा ॥ ३.२६०.२९ ॥
હે રાજન! આ પ્રત્યક્ષ જ દેખાય છે, લોક જ તેનો સાક્ષી છે. પ્રિય પ્રાણોનો ત્યાગ કરીને લોકો યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશે છે. તેમ જ તેઓ સમુદ્ર અને વનમાં પણ જાય છે.
3.260.30
कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः ।
पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥ ३.२६०.३० ॥
કેટલાક લોકો ખેતી અને ગોરક્ષાનો માર્ગ અપનાવે છે. કેટલાક પુરુષો સેવાકર્મ અપનાવે છે, અને ધનની ઇચ્છાવાળા લોકો ઘરેથી નીકળી પડે છે.
3.260.31
तस्माद्दुःखार्जितस्यैव परित्यागः सुदुष्करः ।
सुदुष्करतरं दानं तस्माद्दानं मतं मम ॥ ३.२६०.३१ ॥
તેથી કષ્ટથી મેળવેલું ધન ત્યજવું અતિ કઠિન છે. દાન તેનાથી પણ કઠિન છે; તેથી મારા મતે દાન જ શ્રેષ્ઠ છે.
3.260.32
विसेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् ।
पात्रे काले च देशे च प्रयतः प्रतिपादयेत् ॥ ३.२६०.३२ ॥
અહીં એક વિશેષતા સમજવી: ન્યાયથી મેળવેલું ધન યોગ્ય પાત્રને, યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય સ્થળે, સાવધાનીથી આપવું જોઈએ.
3.260.33
अन्यायात्समुपात्तेन दानधर्मौ धनन यः ।
कुरुते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ॥ ३.२६०.३३ ॥
અન્યાયથી મેળવેલા ધનથી દાનધર્મ કરનાર, પોતાના કર્તાને મહાભયથી બચાવતો નથી.
3.260.34
पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर ।
मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥ ३.२६०.३४ ॥
હે યુધિષ્ઠિર! યોગ્ય પાત્રને યોગ્ય સમયે આપેલું થોડું પણ દાન, શુદ્ધ મનથી આપ્યું હોય તો મૃત્યુ પછી અનંત ફળ આપે છે એમ કહેવાયું છે.
3.260.35
श्रद्धा धर्मानुगा देवी पावनी विश्वधारिणी ।
सवित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी ॥ ३.२६०.३५ ॥
શ્રદ્ધા — ધર્મને અનુસરનારી, દિવ્ય, પવિત્ર કરનારી, વિશ્વને ધારણ કરનારી, સર્જનારી, જન્મ આપનારી અને સંસારસાગર તારનારી છે.
3.260.36
श्रद्धया धार्यते धर्मो महद्भिर्नार्थदर्शिभिः ।
सधना अपिराजानो निःश्रद्धा नरकं गताः ॥ ३.२६०.३६ ॥
શ્રદ્ધાથી ધર્મ ધારણ થાય છે — જેઓ માત્ર ધન જોતા નથી એવા મહાપુરુષો દ્વારા. ધનવાન રાજાઓ પણ શ્રદ્ધાહીન હોય તો નરકમાં ગયા છે.
3.260.37
निष्किंचनाश्च मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः ।
देशे काले च पात्रे च मुद्गलः श्रद्धयाऽन्वितः।
व्रीहिद्रोणं प्रदायाथ परं पदमवाप्तवान् ॥ ३.२६०.३७ ॥
કંઈ પણ ન ધરાવતા મુનિઓ પણ શ્રદ્ધાવાન થઈને સ્વર્ગે ગયા. દેશ, કાળ અને પાત્ર અનુસાર શ્રદ્ધાથી યુક્ત મુદ્ગલે એક દ્રોણ ચોખાનું દાન કરીને પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું.
3.260.38
अत्राप्युदाहरन्तीमतिहासं पुरातनम् ।
व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः ॥ ३.२६०.३८ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ ઉદાહરણ તરીકે ટાંકે છે: એક દ્રોણ ચોખાના ત્યાગથી મુદ્ગલે જે ફળ મેળવ્યું.