महाभारत · अध्याय 3.260
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.260.1
वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ॥ ३.२६०.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! वनात राहिलेल्या त्या महात्मा पांडवांची अकरा वर्षे कष्टाने व्यतीत झाली.
3.260.2
फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम् ।
प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहिरे वरपूरुषाः ॥ ३.२६०.२ ॥
फळे-मुळे खाणारे ते श्रेष्ठ पुरुष, सुखाला पात्र असूनही, योग्य काळी उत्तम दुःखाचे चिंतन करीत ते सहन करीत राहिले.
3.260.3
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम् ।
चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम् ॥ ३.२६०.३ ॥
पण राजर्षी, महाबाहू युधिष्ठिर, स्वतःच्या कर्मातील अपराधामुळे उद्भवलेल्या बंधूंच्या उत्तम दुःखाचा विचार करीत होता.
3.260.4
न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः ।
दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥ ३.२६०.४ ॥
हृदयात रुतलेल्या काट्यांप्रमाणे राजाला सुखाने झोप लागली नाही; त्या काळी द्यूतातून उद्भवलेली दुष्टताच तो पाहत होता.
3.260.5
संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः ।
निःश्वासपरमो दीनो दध्रे कोपविषं महत् ॥ ३.२६०.५ ॥
सूतपुत्राची कठोर वचने आठवत, दीर्घ निःश्वास टाकणारा, दीन झालेला पांडव मनात क्रोधरूप मोठे विष धारण करीत होता.
3.260.6
अर्जुनोयमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी ।
स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बले ॥ ३.२६०.६ ॥
अर्जुन, यमळ दोघे बंधू, यशस्विनी द्रौपदी, आणि महातेजस्वी भीम — जो बळात सर्वांत श्रेष्ठ होता.
3.260.7
चिरस्य जातं धर्मज्ञं सासूयमिव ते तदा ।
युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुखमनुत्तमम् ॥ ३.२६०.७ ॥
दीर्घकाळानंतर जन्मलेल्या धर्मज्ञ युधिष्ठिराकडे पाहत, जणू मत्सराने, त्यांनी तेव्हा अत्यंत दुःख सोसले.
3.260.8
अवशिष्टं त्वल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः ।
वपुरन्यदिवाकार्पुरुत्साहामर्षचेष्टितैः ॥ ३.२६०.८ ॥
उरलेला काळ थोडा आहे असे मानणारे ते पुरुषश्रेष्ठ, प्रचंड उत्साह आणि रागाच्या चेष्टांनी जणू दुसरेच शरीर धारण करते झाले.
3.260.9
कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ।
आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः ॥ ३.२६०.९ ॥
काही काळानंतर सत्यवतीचा पुत्र व्यास, महायोगी, पांडवांना पाहण्यासाठी आले.
3.260.10
तमागतमभिप्रेक्ष्यकुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥ ३.२६०.१० ॥
ते आलेले पाहून कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने त्या महात्म्याला सामोरे जाऊन यथाविधी स्वागत केले.
3.260.11
तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः ।
तोषयामास शौचेन व्यासं पाण्डवनन्दनः ॥ ३.२६०.११ ॥
बसलेल्या त्यांच्याजवळ बसून, इंद्रिये संयमित ठेवून, सेवा करणारे पांडवनंदन युधिष्ठिर शुचितेने व्यासांना संतुष्ट करते झाले.
3.260.12
तानवेक्ष्यकृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः ।
महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम् ॥ ३.२६०.१२ ॥
वनात वन्य अन्नावर जगणाऱ्या कृश नातवंडांना पाहून महर्षी करुणेने अश्रूंनी गदगदलेल्या स्वराने बोलले.
3.260.13
युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतांवर ।
नातप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्।
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते ॥ ३.२६०.१३ ॥
हे महाबाहो युधिष्ठिरा, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, ऐक. ज्यांनी तप केले नाही ते जगात महान सुख मिळवत नाहीत. मनुष्य पाळीपाळीने सुख आणि दुःख अनुभवतो.
3.260.14
नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया ॥ ३.२६०.१४ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, कोणीही पूर्णपणे दुःख प्राप्त करत नाही. परंतु जो प्रज्ञावान पुरुष आहे तो श्रेष्ठ बुद्धीने युक्त असतो.
3.260.15
उदयास्तमयज्ञो हि न हृष्यति न शोचति ।
सुखमापतितं विन्दन्दुःखमापतितं सहन् ॥ ३.२६०.१५ ॥
जो उदय आणि अस्त जाणतो तो हर्षित होत नाही, शोकही करत नाही. आलेले सुख मिळवून आणि आलेले दुःख सहन करून तो स्थिर राहतो.
3.260.16
कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः ।
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ ३.२६०.१६ ॥
शेतकरी जसा पिकांसाठी योग्य काल येईपर्यंत वाट पाहतो, तसे काळ आलेल्या गोष्टीची उपासना करावी. तपापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही; तपाने महान फल मिळते.
3.260.17
नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस् भारत ।
सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः ॥ ३.२६०.१७ ॥
हे भरता, तपाला अशक्य असे काहीच नाही हे जाण. सत्य, सरळपणा, क्रोधाचा अभाव, वाटणी, इंद्रियनिग्रह आणि शांती (ही साधने आहेत).
3.260.18
अनसूयाऽविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः ।
साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ३.२६०.१८ ॥
असूयेचा अभाव, अहिंसा, शुचिता, इंद्रियसंयम — हे महाराजा, ही पुण्यकर्म करणाऱ्या माणसांची साधने आहेत.
3.260.19
अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः ।
कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्ता न सुखं विन्दते अनाः ॥ ३.२६०.१९ ॥
अधर्मात रुची असणारे, मूढ, तिर्यग्गतीत आसक्त लोक कष्टदायक योनी प्राप्त करून सुख मिळवत नाहीत.
3.260.20
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते ।
मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते।
तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ॥ ३.२६०.२० ॥
येथे केलेल्या कर्माचे फळ परलोकात भोगले जाते. मुळाशी पाणी घातलेल्या वृक्षाचे फळ फांद्यांवर दिसते. म्हणून तप आणि नियमाने शरीराला युक्त करावे.
3.260.21
यथाशक्ति प्रयच्छेत संपूज्याभिप्रणम्य च ।
काले प्राप्ते च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः ॥ ३.२६०.२१ ॥
राजन्, यथाशक्ती दान द्यावे; सन्मान करून व वंदन करून; योग्य काळ आल्यावर प्रसन्न मनाने व मत्सरविरहित होऊन.
3.260.22
सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवम् ।
अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम् ॥ ३.२६०.२२ ॥
सत्यवादी दीर्घायुष्य व सहज सरळपणा मिळवतो. क्रोधरहित व असूयारहित माणूस परम शांती मिळवतो.
3.260.23
दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति ।
न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ॥ ३.२६०.२३ ॥
संयमी व शमात निरत असणारा माणूस सदैव मोठा क्लेश भोगत नाही. दान्तात्मा दुसऱ्याकडे गेलेली संपत्ती पाहूनही दुःखी होत नाही.
3.260.24
संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः ।
भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते ॥ ३.२६०.२४ ॥
वाटून देणारा व दाता माणूस भोगवान व सुखी होतो; अहिंसक होऊन परम आरोग्य मिळवतो.
3.260.25
मान्यं मानयिता जन्म कुले महति विन्दति ।
विन्दते सुखमत्यर्थमिह लोके परत्र च।
व्यसनैर्न तुसंयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ॥ ३.२६०.२५ ॥
आदरणीयांचा सन्मान करणारा महान कुलात जन्म घेतो. इह आणि परलोकात तो अत्यंत सुख मिळवतो. इंद्रियांवर विजय मिळवलेला माणूस संकटांशी संबंध ठेवत नाही.
3.260.26
शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा ।
प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः ॥ ३.२६०.२६ ॥
शुभ प्रवृत्तींची बुद्धी असलेला माणूस कालधर्माशी संयुक्त होऊन प्रकट होतो. त्या संयोगामुळे तो कल्याणबुद्धीचा होतो.
3.260.27
भगवन्दानधर्माणआं तपसो वा महामुने ।
किंस्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते ॥ ३.२६०.२७ ॥
हे भगवन्, हे महामुने! दानधर्म की तप यांपैकी मरणोत्तर जीवनात कोणते अधिक गुणकारी आहे? किंवा कोणते दुष्कर म्हटले जाते?
3.260.28
दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन ।
अर्थे च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥ ३.२६०.२८ ॥
हे तात! दानाहून कठीण असे पृथ्वीवर काहीच नाही. धनाची मोठी तृष्णा असते, आणि ती सुद्धा दुःखाने मिळते.
3.260.29
राजन्प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम् ।
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्प्रविशन्ति रणाजिरम्।
तथैव प्रतिपद्यन्ते समुद्रमटवीं तथा ॥ ३.२६०.२९ ॥
हे राजा! हे प्रत्यक्षच दिसते, जगतच याचा साक्षी आहे. प्रिय प्राणांचा त्याग करून लोक रणांगणात प्रवेश करतात. तसेच ते समुद्रात आणि अरण्यातही प्रवेश करतात.
3.260.30
कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः ।
पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥ ३.२६०.३० ॥
काही लोक शेती आणि गोरक्षणाचा मार्ग स्वीकारतात. काही पुरुष सेवा-कर्म स्वीकारतात, आणि धनाची इच्छा असलेले लोक घराबाहेर पडतात.
3.260.31
तस्माद्दुःखार्जितस्यैव परित्यागः सुदुष्करः ।
सुदुष्करतरं दानं तस्माद्दानं मतं मम ॥ ३.२६०.३१ ॥
म्हणून कष्टाने मिळवलेले धन सोडणे अत्यंत कठीण आहे. दान त्याहूनही कठीण आहे; म्हणून माझ्या मते दानच श्रेष्ठ आहे.
3.260.32
विसेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् ।
पात्रे काले च देशे च प्रयतः प्रतिपादयेत् ॥ ३.२६०.३२ ॥
येथे एक विशेष बाब समजावी: न्यायाने मिळवलेले धन योग्य पात्राला, योग्य काळी आणि योग्य ठिकाणी, काळजीपूर्वक द्यावे.
3.260.33
अन्यायात्समुपात्तेन दानधर्मौ धनन यः ।
कुरुते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ॥ ३.२६०.३३ ॥
अन्यायाने मिळवलेल्या धनाने जो दानधर्म करतो, तो आपल्या कर्त्याला मोठ्या भयापासून वाचवत नाही.
3.260.34
पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर ।
मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥ ३.२६०.३४ ॥
हे युधिष्ठिरा! योग्य पात्राला योग्य काळी दिलेले थोडेसेही दान, शुद्ध मनाने दिले तर मृत्यूनंतर अनंत फल देते असे स्मरले जाते.
3.260.35
श्रद्धा धर्मानुगा देवी पावनी विश्वधारिणी ।
सवित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी ॥ ३.२६०.३५ ॥
श्रद्धा — धर्माचे अनुसरण करणारी, दिव्य, पावन करणारी, विश्वाला धारण करणारी, निर्माण करणारी, जन्म देणारी आणि संसारसागर तारणारी आहे.
3.260.36
श्रद्धया धार्यते धर्मो महद्भिर्नार्थदर्शिभिः ।
सधना अपिराजानो निःश्रद्धा नरकं गताः ॥ ३.२६०.३६ ॥
श्रद्धेने धर्म धारण केला जातो — केवळ धन पाहणार नाहीत अशा महापुरुषांकडून. धनवान राजेही श्रद्धाहीन असतील तर नरकात गेले आहेत.
3.260.37
निष्किंचनाश्च मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः ।
देशे काले च पात्रे च मुद्गलः श्रद्धयाऽन्वितः।
व्रीहिद्रोणं प्रदायाथ परं पदमवाप्तवान् ॥ ३.२६०.३७ ॥
निष्किंचन मुनीसुद्धा श्रद्धावान होऊन स्वर्गाला गेले. देश, काल आणि पात्र यांनुसार श्रद्धेने युक्त मुद्गलाने एक द्रोण भात दान करून परम पद प्राप्त केले.
3.260.38
अत्राप्युदाहरन्तीमतिहासं पुरातनम् ।
व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः ॥ ३.२६०.३८ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात: एक द्रोण भात त्यागल्याने मुद्गलाला जे फल मिळाले.