Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.264

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.264.1

ततः कदाचिद्दुर्वासाः सुखासीनांस्तु पाण्डवान् ।
भुक्त्वा चावस्थितां कृष्णां ज्ञात्वा तस्मिन्वने मुनिः।
अभ्यागच्छत्परिवृतः शिष्यैरयुतसंमितैः ॥ ३.२६४.१ ॥

तब किसी समय दुर्वासा मुनि, जब पाण्डव सुखपूर्वक बैठे थे और भोजन कर चुके थे तथा कृष्णा (द्रौपदी) वहाँ विद्यमान थीं, यह जानकर उस वन में दस हज़ार शिष्यों से घिरे हुए आ पहुँचे।

3.264.2

दृष्ट्वा यान्तं तमतिथिं स च राजा युधिष्ठिरः ।
जगामाभिमुखः श्रीमान्सह भ्रातृभिरच्युतः ॥ ३.२६४.२ ॥

उस अतिथि को आते देखकर राजा युधिष्ठिर, तेजस्वी और अटल, भाइयों के साथ उनके सम्मुख गए।

3.264.3

तस्मै बद्ध्वाञ्जलिं सम्यगुपवेश्य वरासने ।
विधिवत्पूजयित्वा तमातिथ्यन न्यमन्त्रयत्।
आह्निकं भगवन्कृत्वा शीघ्रमेहीति चाब्रवीत् ॥ ३.२६४.३ ॥

उनके लिए हाथ जोड़कर, उन्हें श्रेष्ठ आसन पर विधिपूर्वक बैठाकर और उनकी विधिवत पूजा करके, उसने अतिथि-सत्कार के साथ उन्हें आमंत्रित किया। हे भगवन्, अपना आह्निक कर्म करके शीघ्र आइए, यह कहा।

3.264.4

जगाम च मुनिः सोपि स्नातुं शिष्यैः सहानघः ।
भोजयेत्सहशिष्यं मां कथमित्यविचिन्तयन् ॥ ३.२६४.४ ॥

और वह निष्पाप मुनि भी शिष्यों के साथ स्नान करने चले गए, यह सोचते हुए कि 'यह मुझे शिष्यों सहित कैसे भोजन कराएगा?'

3.264.5

न्यमज्जत्सलिले चापि मुनिसङ्घः समाहितः ॥ ३.२६४.५ ॥

और मुनियों का वह समूह भी एकाग्र होकर जल में डुबकी लगा गया।

3.264.6

एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रौपदी योपितां वरा ।
चिन्तामवाप परमामन्नहेतोः पतिव्रता ॥ ३.२६४.६ ॥

इसी बीच, हे राजन्, नारियों में श्रेष्ठ पतिव्रता द्रौपदी भोजन के विषय में अत्यन्त चिन्ता में पड़ गईं।

3.264.7

सा चिन्तयन्ती च यदा नान्नहेतुमविन्दत ।
मनसा चिन्तयामास कृष्णं कंसनिषूदनम् ॥ ३.२६४.७ ॥

वह चिंतित होकर जब भोजन का कोई उपाय न पा सकी, तब मन में कंस का संहार करने वाले कृष्ण का ध्यान करने लगी।

3.264.8

कृष्णकृष्ण महाबाहो देवकीनन्दनाव्यय ।
वासुदेव जगन्नाथ प्रणतार्तिविनाशन ॥ ३.२६४.८ ॥

हे कृष्ण, कृष्ण, महाबाहु, देवकी के पुत्र, अविनाशी, वासुदेव, जगत् के स्वामी, शरणागतों के दुःख का नाश करने वाले!

3.264.9

विश्वात्मन्विश्वजनक विश्वहर्तः प्रभोऽव्यय ।
प्रपन्नपाल गोपाल प्रजापाल परात्पर।
आकूतीनां च चित्तीनां प्रवर्तक नताऽस्मि ते ॥ ३.२६४.९ ॥

हे विश्वात्मा, विश्व के जनक, विश्व का संहार करने वाले, प्रभु, अविनाशी, शरणागतों के रक्षक, गोपाल, प्रजाओं के पालक, परात्पर! संकल्पों और चित्तवृत्तियों के प्रवर्तक, मैं आपको प्रणाम करती हूँ।

3.264.10

वरेण्य वरदानन्त अगतीनां गतिप्रद ।
पुराणपुरुष प्राणमनोवृत्त्याद्यगोचर ॥ ३.२६४.१० ॥

हे वरेण्य, वरदाता, अनन्त, असहायों को आश्रय देने वाले, पुराणपुरुष, जो प्राण, मन और चित्तवृत्तियों की पहुँच से परे हैं!

3.264.11

सर्वाध्यक्ष पराध्यक्ष त्वामहं शरणं गता ।
पाहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ ३.२६४.११ ॥

हे सबके अध्यक्ष, परम अध्यक्ष! मैं आपकी शरण में आई हूँ। हे देव, शरणागतवत्सल, कृपा करके मेरी रक्षा कीजिए।

3.264.12

नीलोत्पलदलश्याम पद्मगर्भारुणेक्षण ।
पीताम्बरपरीधान लसत्कौस्तुभभूषण ॥ ३.२६४.१२ ॥

नीले कमल की पंखुड़ी के समान श्याम, कमल के भीतरी भाग जैसे अरुण नेत्रों वाले, पीत वस्त्र धारण किए हुए, चमकते कौस्तुभ मणि से शोभित!

3.264.13

त्वमादिरन्तो भूतानां त्वमेव च परायणम् ।
परात्परतरं ज्योतिर्विश्वात्मा सर्वतोमुखः ॥ ३.२६४.१३ ॥

आप ही प्राणियों के आदि और अंत हैं, आप ही परम आश्रय हैं। आप परे से भी परे ज्योति हैं, विश्व की आत्मा हैं, सर्वत्र मुख वाले हैं।

3.264.14

त्वामेवाहुः परं बीजं निधानं सर्वसंपदाम् ।
त्वया नाथेन देवेश सर्वापद्म्यो भयं न हि ॥ ३.२६४.१४ ॥

आपको ही लोग परम बीज और सारी संपदाओं का भंडार कहते हैं। हे देवेश, आप जैसे स्वामी के रहते सब विपत्तियों से कोई भय नहीं है।

3.264.15

दुःशासनादहं पूर्वं सभायां मोचिता यथा ।
तथैव संकटादस्मान्मामुद्धर्तुमिहार्हसि ॥ ३.२६४.१५ ॥

जैसे पहले सभा में दुःशासन से मेरी रक्षा की गई थी, वैसे ही अब इस संकट से मुझे उबारना उचित है।

3.264.16

एवं स्तुतस्तदा देवः कृष्णया भक्तवत्सलः ।
द्रौपद्याः संकटं ज्ञात्वा देवदेवो जगत्पतिः ॥ ३.२६४.१६ ॥

इस प्रकार कृष्णा द्वारा स्तुति किए जाने पर भक्तवत्सल देव, देवों के देव, जगत्पति ने द्रौपदी का संकट जान लिया।

3.264.17

पार्स्वस्थां शयने त्यक्त्वा रुक्मिणीं केशवः प्रभुः ।
तत्राजगाम त्वरितो ह्यचिन्त्यगतिरीश्वरः ॥ ३.२६४.१७ ॥

पास में बिस्तर पर लेटी रुक्मिणी को छोड़कर प्रभु केशव वहाँ शीघ्र आ पहुँचे; वे ईश्वर अचिंत्य गति वाले हैं।

3.264.18

ततस्तं द्रौपदी दृष्ट्वाप्रणम्य परया मुदा ।
अब्रवीद्वासुदेवाय मुनेरागमनादिकम् ॥ ३.२६४.१८ ॥

तब उन्हें देखकर द्रौपदी ने परम हर्ष से प्रणाम किया और वासुदेव से मुनि के आगमन आदि की बात कही।

3.264.19

ततस्तामब्रवीत्कृष्णः क्षुधितोस्मि भृशातुरः ।
शीघ्रं भोजय मां कृष्णे पश्चात्सर्वं करिष्यसि ॥ ३.२६४.१९ ॥

तब कृष्ण ने उससे कहा, "मैं भूख से अत्यंत पीड़ित हूँ। हे कृष्णा, शीघ्र मुझे भोजन कराओ; बाद में तुम सब कुछ कर लेना।"

3.264.20

निशम्य तद्वचः कृष्णा लज्जिता वाक्यमब्रवीत् ।
स्थाल्यां भास्करदत्तायामन्नं मद्भोजनावधि ॥ ३.२६४.२० ॥

उसके वचन सुनकर लज्जित कृष्णा ने कहा, "सूर्य-प्रदत्त पात्र में जो अन्न था, वह मेरे भोजन तक ही था।"

3.264.21

भुक्तवत्यस्म्यहं देव तस्मादन्नं न विद्यते ।
ततः प्रोवाच भगवान्कृष्णां कमललोचनः ॥ ३.२६४.२१ ॥

"हे देव, मैं भोजन कर चुकी हूँ, इसलिए अब अन्न शेष नहीं है।" तब कमल-नयन भगवान ने कृष्णा से कहा।

3.264.22

कृष्णे न नर्मकालोऽयं क्षुच्छ्रमेणातुरे मयि ।
शीघ्रं गच्छ मम स्थालीमानयित्वा प्रदर्शय ॥ ३.२६४.२२ ॥

"हे कृष्णे, यह हास्य का समय नहीं है; भूख और थकान से पीड़ित मेरे लिए। शीघ्र जाकर मेरी थाली लाकर दिखाओ।"

3.264.23

इति निर्बन्धतः स्थालीमानाय्य स यदूद्वहः ।
स्थाल्याः कण्ठेऽथ संलग्नं शाकान्नं वीक्ष्यकेशवः ॥ ३.२६४.२३ ॥

इस प्रकार आग्रह करने पर यदुश्रेष्ठ ने थाली मँगवाई; तब केशव ने थाली के किनारे पर चिपका हुआ शाक-अन्न देखा।

3.264.24

उपयुज्याब्रवीदेनामनेन हरिरीश्वरः ।
विश्वात्मा प्रीयतां देवस्तुष्टश्चास्त्विति यज्ञभूक् ॥ ३.२६४.२४ ॥

उसे ग्रहण करके हरि, ईश्वर, विश्वात्मा ने उससे कहा, "यज्ञ-भोक्ता देव प्रसन्न हों, और संतुष्ट हों।"

3.264.25

आकारय मुनीञ्शीघ्रं भोजनायेति चाब्रवीत् ।
भीमसेनं महाबाहुः कृष्णः क्लेशविनाशनः ॥ ३.२६४.२५ ॥

उसने कहा, "मुनियों को शीघ्र भोजन के लिए बुला लाओ।" महाबाहु क्लेशविनाशक कृष्ण ने भीमसेन से यह कहा।

3.264.26

ततो जगाम त्वरितो भीमसेनो महायशाः ।
आकारितुं तु तान्सर्वान्भोजनार्थं नृपोत्तम।
स्नातुं गतान्देवनद्यां दुर्वासःप्रभृतीन्मुनीन् ॥ ३.२६४.२६ ॥

तब महायशस्वी भीमसेन शीघ्र चले गए। हे नृपश्रेष्ठ, भोजन के लिए उन सब मुनियों को बुलाने के लिए, जो दिव्य नदी में स्नान करने गए थे, दुर्वासा आदि मुनियों को।

3.264.27

ते चावतीर्णाः सलिले कृतवन्तोऽघमर्षणम् ।
दृष्ट्वोद्गारान्सान्नरसांस्तृप्त्या परमया युताः।
उत्तीर्य सलिलात्तस्माद्दृष्टवन्तः परस्परम् ॥ ३.२६४.२७ ॥

वे जल में उतरकर अघमर्षण कर चुके थे। सान्न रस से भरी डकारें देखकर, परम तृप्ति से युक्त होकर, उस जल से निकलकर वे एक-दूसरे को देखने लगे।

3.264.28

दुर्वाससमभिप्रेक्ष्यते सर्वे मुनयोऽब्रुवन् ।
राज्ञा हिकारयित्वाऽन्नं वयं स्नातुं समागताः ॥ ३.२६४.२८ ॥

दुर्वासा को देखकर सभी मुनियों ने कहा, "राजा ने निश्चय ही भोजन बनवाया है, और हम स्नान करने आए हैं।"

3.264.29

आकण्ठतृप्ता विप्रर्षे किंस्विद्भुञ्जामहे वयम् ।
वृथा पाकः कृतोस्माभिस्तत्र किं करवामहे ॥ ३.२६४.२९ ॥

हे विप्रर्षि, हम तो कण्ठ तक तृप्त हैं; अब हम क्या खाएँ? हमारे द्वारा बनाया गया भोजन व्यर्थ गया, अब वहाँ हम क्या करें?

3.264.30

वृथा पाकेन राजर्षेरपराधः कृतो महान् ।
माऽस्मानधाक्षुर्दृष्ट्वैव पाण्डवाः क्रूरचक्षुषा ॥ ३.२६४.३० ॥

राजर्षि के व्यर्थ पकाने से महान अपराध किया गया है। पाण्डव क्रूर दृष्टि से देखकर हमें जला न दें।

3.264.31

स्मृत्वाऽनुभावं राजर्षेरम्बरीषस्य धीमतः ।
बिभेमि सुतरां विप्रा हरिपादाश्रयाज्जनात् ॥ ३.२६४.३१ ॥

राजर्षि अम्बरीष के महान प्रभाव का स्मरण करके, हे विप्रो, मैं हरि के चरणों की शरण लेने वाले उस मनुष्य से अत्यधिक डरता हूँ।

3.264.32

पाण्डवाश्च महात्मानः सर्वे धर्मपरायणाः ।
शूराश्चकृतविद्याश्च व्रतिनस्तपसि स्थिताः ॥ ३.२६४.३२ ॥

पाण्डव सभी महात्मा हैं, धर्म में तत्पर हैं, शूर हैं, विद्या में निपुण हैं, व्रतधारी हैं और तपस्या में स्थित हैं।

3.264.33

सदाचाररता नित्यं वासुदेवपरायणाः ।
क्रुद्धास्ते निर्दहेयुर्वै तूलराशिमिवानलः।
तत एतानपृष्ट्वैव शिष्याः शीघ्रं पलायत ॥ ३.२६४.३३ ॥

वे सदा सदाचार में रत और वासुदेव के परायण हैं। क्रोधित होकर वे रुई के ढेर को अग्नि की भाँति निश्चय ही भस्म कर देंगे। इसलिए, हे शिष्यो, इनसे कुछ पूछे बिना ही शीघ्र भाग जाओ।

3.264.34

इत्युक्तास्ते द्विजाः सर्वे मुनिना गुरुणा तदा ।
पाण्डवेभ्यो भृशं भीता दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥ ३.२६४.३४ ॥

गुरु मुनि के ऐसा कहने पर वे सभी द्विज पाण्डवों से अत्यधिक डरकर दसों दिशाओं में भाग गए।

3.264.35

भीमसेनो देवनद्यामपश्यन्मुनिसत्तमान् ।
तीर्थे ष्वितस्ततस्तस्या विचचार गवेषयन् ॥ ३.२६४.३५ ॥

भीमसेन ने देवनदी के तटों पर श्रेष्ठ मुनियों को देखा। उसके तीर्थों में इधर-उधर ढूँढते हुए वे विचरण करते रहे।

3.264.36

तत्रस्थेभ्यस्तापसेभ्यः श्रुत्वा ताश्चैव विद्रुतान् ।
युधिष्ठिरमथाभ्येत्य तं वृत्तान्तं न्यवेदयत् ॥ ३.२६४.३६ ॥

वहाँ रहने वाले तापसों से और उन भागे हुए ब्राह्मणों के विषय में सुनकर भीमसेन ने युधिष्ठिर के पास जाकर उस घटना का निवेदन किया।

3.264.37

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे प्र्यागमनकाङ्क्षिणः ।
प्रतीक्षनतः कियत्कालं जितात्मानोऽवतस्थिरे ॥ ३.२६४.३७ ॥

तब वे सभी पाण्डव, जो प्रस्थान की इच्छा रखते थे, आत्मसंयमी होकर कुछ समय तक प्रतीक्षा करते हुए वहीं ठहरे रहे।

3.264.38

निशीथेऽभ्येत्य चाकस्मादस्मान्स च्छलयिष्यति ।
कथं च निस्तरेमास्मात्कृच्छ्राद्दैवोपसादितात् ॥ ३.२६४.३८ ॥

आधी रात को अचानक आकर वह हमें छल लेगा। दैव से आई इस विपत्ति से हम कैसे उबरेंगे?

3.264.39

इति चिन्तापरान्दृष्ट्वा निःश्वसन्तो मुहुर्मुहुः ।
उवाच वचनं श्रीमान्कृष्णः प्रत्यक्षतां गतः ॥ ३.२६४.३९ ॥

इस प्रकार उन्हें चिन्ता में डूबे और बार-बार दीर्घ श्वास लेते देखकर, प्रत्यक्ष हुए श्रीमान् कृष्ण ने यह वचन कहा।

3.264.40

भवतामापदं ज्ञात्वा ऋषेः परमकोपनात् ।
द्रौपद्या चिन्तितः पार्था अहं सत्वरमागतः ॥ ३.२६४.४० ॥

हे पार्थ! ऋषि के अत्यन्त क्रोध से आपकी विपत्ति जानकर, द्रौपदी द्वारा स्मरण किए जाने पर, मैं शीघ्र यहाँ आ गया हूँ।

3.264.41

न भयं विद्यतेतस्मादृषेर्दुर्वाससोऽल्पकम् ।
तेजसा भवतां भीतः पूर्वमेव पलायितः ॥ ३.२६४.४१ ॥

उस दुर्वासा ऋषि से तनिक भी भय नहीं है। आपके तेज से भयभीत होकर वह पहले ही भाग गए थे।

3.264.42

धर्मनित्यास्तु ये केचिन्न ते सीदन्ति कर्हिचित् ।
आपृच्छे वो गमिष्यामि नियतं भद्रमस्तु वः ॥ ३.२६४.४२ ॥

जो लोग सदा धर्म में निष्ठ रहते हैं, वे कभी दुःख नहीं पाते। मैं आपसे विदा लेकर जाता हूँ; आपका कल्याण निश्चित हो।

3.264.43

श्रुत्वेरितं केशवस्य बभूवुः स्वस्थामानसाः ।
द्रौपद्या सहिताः पार्थास्तमूचुर्विगतज्वराः ॥ ३.२६४.४३ ॥

केशव की कही बात सुनकर पार्थ द्रौपदी सहित मन से स्वस्थ हो गए और, संताप से मुक्त होकर, उनसे बोले।

3.264.44

त्वया नाथेन गोविन्द दुस्तरामापदं विभो ।
तीर्णाः प्लवमिवासाद्य मज्जमाना महार्णवे ॥ ३.२६४.४४ ॥

हे गोविन्द, हे विभु, आपके रक्षक रहते हमने दुस्तर विपत्ति पार की, जैसे महासागर में डूबते हुए नाव पाकर पार उतर जाते हैं।

3.264.45

स्वस्ति साधय भद्रं ते इत्याज्ञातो ययौ पुरीम् ॥ ३.२६४.४५ ॥

"कल्याण हो, आपका मंगल हो, आप अपना कार्य सिद्ध करें" — इस प्रकार आज्ञा पाकर वे नगरी को चले गए।

3.264.46

पाण्डवाश्च महाभाग द्रौपद्या सहिताः प्रभो ।
ऊषुः प्रहृष्टमनसो विहरन्तो वनाद्वनम्।
इति तेऽभिहितं राजन्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ॥ ३.२६४.४६ ॥

हे महाभाग, हे प्रभु, पाण्डव द्रौपदी सहित प्रसन्न मन से वन से वन में विचरते हुए रहे। हे राजन्, आपने जो मुझसे पूछा था, वह यही मैंने यहाँ कहा है।

3.264.47

एवंविधान्यलीकानि धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ।
पाण्डवेषु वनस्थेषु प्रयुक्तानि वृथाऽभवन् ॥ ३.२६४.४७ ॥

वन में रहते पाण्डवों के विरुद्ध दुरात्मा धृतराष्ट्र-पुत्रों द्वारा रचे गए इस प्रकार के छल व्यर्थ ही सिद्ध हुए।