महाभारत · अध्याय 3.264
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.264.1
ततः कदाचिद्दुर्वासाः सुखासीनांस्तु पाण्डवान् ।
भुक्त्वा चावस्थितां कृष्णां ज्ञात्वा तस्मिन्वने मुनिः।
अभ्यागच्छत्परिवृतः शिष्यैरयुतसंमितैः ॥ ३.२६४.१ ॥
नंतर एके काळी, पांडव सुखाने बसून भोजन करीत असताना आणि कृष्णा (द्रौपदी) तेथे असल्याचे जाणून, दुर्वास मुनी दहा हजार शिष्यांसह त्या अरण्यात आले.
3.264.2
दृष्ट्वा यान्तं तमतिथिं स च राजा युधिष्ठिरः ।
जगामाभिमुखः श्रीमान्सह भ्रातृभिरच्युतः ॥ ३.२६४.२ ॥
तो अतिथी येताना पाहून, तेजस्वी व स्थिर राजा युधिष्ठिर बंधूंसह त्याच्यासमोर गेला.
3.264.3
तस्मै बद्ध्वाञ्जलिं सम्यगुपवेश्य वरासने ।
विधिवत्पूजयित्वा तमातिथ्यन न्यमन्त्रयत्।
आह्निकं भगवन्कृत्वा शीघ्रमेहीति चाब्रवीत् ॥ ३.२६४.३ ॥
त्याला हात जोडून, उत्तम आसनावर योग्य रीतीने बसवून, विधिपूर्वक पूजा करून, आतिथ्याने त्याला आमंत्रित केले. 'भगवन्, आपले आह्निक कर्म करून लवकर या' असे तो म्हणाला.
3.264.4
जगाम च मुनिः सोपि स्नातुं शिष्यैः सहानघः ।
भोजयेत्सहशिष्यं मां कथमित्यविचिन्तयन् ॥ ३.२६४.४ ॥
तो निष्पाप मुनीही शिष्यांसह स्नानासाठी गेला; 'हा मला आणि शिष्यांना कसे जेवू घालेल?' असा विचार करीत.
3.264.5
न्यमज्जत्सलिले चापि मुनिसङ्घः समाहितः ॥ ३.२६४.५ ॥
मुनिसमूहही एकाग्रतेने पाण्यात बुडी मारला.
3.264.6
एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रौपदी योपितां वरा ।
चिन्तामवाप परमामन्नहेतोः पतिव्रता ॥ ३.२६४.६ ॥
याच दरम्यान, हे राजा, स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आणि पतिव्रता द्रौपदी अन्नाच्या चिंतेत अत्यंत पडली.
3.264.7
सा चिन्तयन्ती च यदा नान्नहेतुमविन्दत ।
मनसा चिन्तयामास कृष्णं कंसनिषूदनम् ॥ ३.२६४.७ ॥
ती चिंतित असताना जेव्हा अन्नाचा उपाय तिला सापडला नाही, तेव्हा तिने मनात कंसाचा वध करणाऱ्या कृष्णाचे चिंतन केले.
3.264.8
कृष्णकृष्ण महाबाहो देवकीनन्दनाव्यय ।
वासुदेव जगन्नाथ प्रणतार्तिविनाशन ॥ ३.२६४.८ ॥
हे कृष्ण, कृष्ण, महाबाहो, देवकीनंदना, अव्यया, वासुदेवा, जगन्नाथा, शरणागतांचे दुःख नष्ट करणाऱ्या!
3.264.9
विश्वात्मन्विश्वजनक विश्वहर्तः प्रभोऽव्यय ।
प्रपन्नपाल गोपाल प्रजापाल परात्पर।
आकूतीनां च चित्तीनां प्रवर्तक नताऽस्मि ते ॥ ३.२६४.९ ॥
हे विश्वात्मा, विश्वाचे जनक, विश्वाचा संहार करणाऱ्या, प्रभो, अव्यया, शरणागतांचे रक्षक, गोपाला, प्रजापाला, परात्परा! संकल्प आणि चित्तवृत्तींचे प्रवर्तक, मी तुला नमस्कार करते.
3.264.10
वरेण्य वरदानन्त अगतीनां गतिप्रद ।
पुराणपुरुष प्राणमनोवृत्त्याद्यगोचर ॥ ३.२६४.१० ॥
हे वरेण्या, वरदाता, अनंता, निराधारांना आधार देणाऱ्या, पुराणपुरुषा, प्राण-मन-वृत्तींना अगोचर!
3.264.11
सर्वाध्यक्ष पराध्यक्ष त्वामहं शरणं गता ।
पाहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ ३.२६४.११ ॥
सर्वाध्यक्षा, परमाध्यक्षा! मी तुला शरण आले आहे. हे देवा, शरणागतवत्सला, कृपा करून माझे रक्षण कर.
3.264.12
नीलोत्पलदलश्याम पद्मगर्भारुणेक्षण ।
पीताम्बरपरीधान लसत्कौस्तुभभूषण ॥ ३.२६४.१२ ॥
निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखा श्यामवर्ण, कमळाच्या मध्यभागासारखे लालसर नेत्र, पीतांबर परिधान केलेला, चमकणाऱ्या कौस्तुभ मण्याने शोभणारा!
3.264.13
त्वमादिरन्तो भूतानां त्वमेव च परायणम् ।
परात्परतरं ज्योतिर्विश्वात्मा सर्वतोमुखः ॥ ३.२६४.१३ ॥
तूच प्राण्यांचा आदि आणि अंत आहेस, तूच परम आश्रय आहेस. परापेक्षाही परम असे तेज तूच; विश्वाचा आत्मा तूच, सर्वतोमुख तूच.
3.264.14
त्वामेवाहुः परं बीजं निधानं सर्वसंपदाम् ।
त्वया नाथेन देवेश सर्वापद्म्यो भयं न हि ॥ ३.२६४.१४ ॥
तुलाच परम बीज आणि सर्व संपत्तींचा साठा म्हणतात. हे देवेशा, तुझ्यासारखा नाथ असताना कोणत्याही संकटाचे भय नाही.
3.264.15
दुःशासनादहं पूर्वं सभायां मोचिता यथा ।
तथैव संकटादस्मान्मामुद्धर्तुमिहार्हसि ॥ ३.२६४.१५ ॥
पूर्वी सभेत दुःशासनापासून मला जसे सोडवले, तसेच आता या संकटातून मला उद्धरणे तुला योग्य आहे.
3.264.16
एवं स्तुतस्तदा देवः कृष्णया भक्तवत्सलः ।
द्रौपद्याः संकटं ज्ञात्वा देवदेवो जगत्पतिः ॥ ३.२६४.१६ ॥
अशा प्रकारे कृष्णेने स्तुती केल्यावर भक्तवत्सल देवदेव जगत्पतीने द्रौपदीचे संकट जाणले.
3.264.17
पार्स्वस्थां शयने त्यक्त्वा रुक्मिणीं केशवः प्रभुः ।
तत्राजगाम त्वरितो ह्यचिन्त्यगतिरीश्वरः ॥ ३.२६४.१७ ॥
शेजारी शय्येवर असलेल्या रुक्मिणीला सोडून प्रभू केशव तत्काळ तेथे आला; तो ईश्वर अचिंत्य गतीचा आहे.
3.264.18
ततस्तं द्रौपदी दृष्ट्वाप्रणम्य परया मुदा ।
अब्रवीद्वासुदेवाय मुनेरागमनादिकम् ॥ ३.२६४.१८ ॥
तेव्हा त्याला पाहून द्रौपदीने परम हर्षाने नमस्कार केला आणि वासुदेवाला मुनीच्या आगमनादी गोष्टी सांगितल्या.
3.264.19
ततस्तामब्रवीत्कृष्णः क्षुधितोस्मि भृशातुरः ।
शीघ्रं भोजय मां कृष्णे पश्चात्सर्वं करिष्यसि ॥ ३.२६४.१९ ॥
तेव्हा कृष्ण तिला म्हणाला, "मला भुकेने फार त्रास होत आहे. हे कृष्णे, लवकर मला जेवू घाल; नंतर सर्व काही करशील."
3.264.20
निशम्य तद्वचः कृष्णा लज्जिता वाक्यमब्रवीत् ।
स्थाल्यां भास्करदत्तायामन्नं मद्भोजनावधि ॥ ३.२६४.२० ॥
त्याचे बोलणे ऐकून लज्जित झालेली कृष्णा म्हणाली, "सूर्याने दिलेल्या पात्रातील अन्न माझ्या भोजनापर्यंतच होते."
3.264.21
भुक्तवत्यस्म्यहं देव तस्मादन्नं न विद्यते ।
ततः प्रोवाच भगवान्कृष्णां कमललोचनः ॥ ३.२६४.२१ ॥
"हे देवा, मी जेवण केले आहे; म्हणून आता अन्न उरलेले नाही." तेव्हा कमलनयन भगवान कृष्णेला म्हणाले.
3.264.22
कृष्णे न नर्मकालोऽयं क्षुच्छ्रमेणातुरे मयि ।
शीघ्रं गच्छ मम स्थालीमानयित्वा प्रदर्शय ॥ ३.२६४.२२ ॥
"हे कृष्णे, ही थट्टेची वेळ नाही; भूक आणि थकव्याने व्याकूळ झालेल्या माझ्यासमोर. लवकर जाऊन माझे ताट आणून दाखव."
3.264.23
इति निर्बन्धतः स्थालीमानाय्य स यदूद्वहः ।
स्थाल्याः कण्ठेऽथ संलग्नं शाकान्नं वीक्ष्यकेशवः ॥ ३.२६४.२३ ॥
अशा आग्रहामुळे यदुश्रेष्ठाने ताट आणवले; तेव्हा केशवाने ताटाच्या कडेला चिकटलेले भाज्यांचे अन्न पाहिले.
3.264.24
उपयुज्याब्रवीदेनामनेन हरिरीश्वरः ।
विश्वात्मा प्रीयतां देवस्तुष्टश्चास्त्विति यज्ञभूक् ॥ ३.२६४.२४ ॥
ते ग्रहण करून हरी, ईश्वर, विश्वात्मा तिला म्हणाला, "यज्ञभोक्ता देव प्रसन्न होवो, तृप्त होवो."
3.264.25
आकारय मुनीञ्शीघ्रं भोजनायेति चाब्रवीत् ।
भीमसेनं महाबाहुः कृष्णः क्लेशविनाशनः ॥ ३.२६४.२५ ॥
"मुनींना भोजनासाठी लवकर बोलावून आण" असे महाबाहू, क्लेशनाशक कृष्ण भीमसेनाला म्हणाला.
3.264.26
ततो जगाम त्वरितो भीमसेनो महायशाः ।
आकारितुं तु तान्सर्वान्भोजनार्थं नृपोत्तम।
स्नातुं गतान्देवनद्यां दुर्वासःप्रभृतीन्मुनीन् ॥ ३.२६४.२६ ॥
तेव्हा महायशस्वी भीमसेन त्वरेने गेला. हे नृपोत्तमा, देवनदीत स्नानास गेलेल्या दुर्वास प्रभृती त्या सर्व मुनींना भोजनासाठी बोलावण्यासाठी.
3.264.27
ते चावतीर्णाः सलिले कृतवन्तोऽघमर्षणम् ।
दृष्ट्वोद्गारान्सान्नरसांस्तृप्त्या परमया युताः।
उत्तीर्य सलिलात्तस्माद्दृष्टवन्तः परस्परम् ॥ ३.२६४.२७ ॥
ते पाण्यात उतरून अघमर्षण करून झाले होते. अन्नरसयुक्त ढेकरे पाहून परम तृप्तीने युक्त होऊन ते त्या पाण्यातून बाहेर येऊन एकमेकांकडे पाहू लागले.
3.264.28
दुर्वाससमभिप्रेक्ष्यते सर्वे मुनयोऽब्रुवन् ।
राज्ञा हिकारयित्वाऽन्नं वयं स्नातुं समागताः ॥ ३.२६४.२८ ॥
दुर्वासाला पाहून सर्व मुनी म्हणाले, "राजाने अन्न तयार करवले आहे; आम्ही स्नानासाठी आलो आहोत."
3.264.29
आकण्ठतृप्ता विप्रर्षे किंस्विद्भुञ्जामहे वयम् ।
वृथा पाकः कृतोस्माभिस्तत्र किं करवामहे ॥ ३.२६४.२९ ॥
हे विप्रर्षी, आम्ही कंठापर्यंत तृप्त झालो आहोत; आता आम्ही काय खावे? आमचा स्वयंपाक व्यर्थ गेला; तेथे आम्ही काय करावे?
3.264.30
वृथा पाकेन राजर्षेरपराधः कृतो महान् ।
माऽस्मानधाक्षुर्दृष्ट्वैव पाण्डवाः क्रूरचक्षुषा ॥ ३.२६४.३० ॥
व्यर्थ स्वयंपाकामुळे राजर्षींचा मोठा अपराध झाला आहे. पाण्डव क्रूर दृष्टीने पाहून आम्हांला भस्म करू नयेत.
3.264.31
स्मृत्वाऽनुभावं राजर्षेरम्बरीषस्य धीमतः ।
बिभेमि सुतरां विप्रा हरिपादाश्रयाज्जनात् ॥ ३.२६४.३१ ॥
राजर्षी अंबरीषाचा प्रभाव आठवून, हे विप्रहो, हरीच्या चरणांचा आश्रय घेतलेल्या त्या माणसाची मला अत्यंत भीती वाटते.
3.264.32
पाण्डवाश्च महात्मानः सर्वे धर्मपरायणाः ।
शूराश्चकृतविद्याश्च व्रतिनस्तपसि स्थिताः ॥ ३.२६४.३२ ॥
पांडव सर्वजण महात्मे आहेत; धर्मपरायण, शूर, विद्येत निपुण, व्रतधारी आणि तपात स्थित आहेत.
3.264.33
सदाचाररता नित्यं वासुदेवपरायणाः ।
क्रुद्धास्ते निर्दहेयुर्वै तूलराशिमिवानलः।
तत एतानपृष्ट्वैव शिष्याः शीघ्रं पलायत ॥ ३.२६४.३३ ॥
ते सदैव सदाचारात रत आणि वासुदेवाच्या ठायी परायण आहेत. क्रुद्ध झाले तर कापसाच्या ढिगाला अग्नी जाळावा तसे ते तुम्हाला निश्चित जाळून टाकतील. म्हणून, हे शिष्यांनो, यांना काही न विचारता लवकर पळून जा.
3.264.34
इत्युक्तास्ते द्विजाः सर्वे मुनिना गुरुणा तदा ।
पाण्डवेभ्यो भृशं भीता दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥ ३.२६४.३४ ॥
गुरू मुनींनी असे सांगितल्यावर ते सर्व द्विज पांडवांना अत्यंत घाबरून दहा दिशांना पळून गेले.
3.264.35
भीमसेनो देवनद्यामपश्यन्मुनिसत्तमान् ।
तीर्थे ष्वितस्ततस्तस्या विचचार गवेषयन् ॥ ३.२६४.३५ ॥
भीमसेनाने देवनदीत श्रेष्ठ मुनींना पाहिले. तिच्या तीर्थांमध्ये इकडेतिकडे शोधत तो फिरला.
3.264.36
तत्रस्थेभ्यस्तापसेभ्यः श्रुत्वा ताश्चैव विद्रुतान् ।
युधिष्ठिरमथाभ्येत्य तं वृत्तान्तं न्यवेदयत् ॥ ३.२६४.३६ ॥
तेथे असलेल्या तापसांकडून आणि पळून गेलेल्या त्या द्विजांविषयी ऐकून भीमाने युधिष्ठिराकडे जाऊन तो वृत्तांत निवेदन केला.
3.264.37
ततस्ते पाण्डवाः सर्वे प्र्यागमनकाङ्क्षिणः ।
प्रतीक्षनतः कियत्कालं जितात्मानोऽवतस्थिरे ॥ ३.२६४.३७ ॥
तेव्हा परत जाण्याची इच्छा असलेले ते सर्व पांडव आत्मसंयमाने काही काळ वाट पाहत तिथेच राहिले.
3.264.38
निशीथेऽभ्येत्य चाकस्मादस्मान्स च्छलयिष्यति ।
कथं च निस्तरेमास्मात्कृच्छ्राद्दैवोपसादितात् ॥ ३.२६४.३८ ॥
मध्यरात्री अचानक येऊन तो आपली फसवणूक करील. दैवाने आलेल्या या संकटातून आपण कसे तरून जाऊ?
3.264.39
इति चिन्तापरान्दृष्ट्वा निःश्वसन्तो मुहुर्मुहुः ।
उवाच वचनं श्रीमान्कृष्णः प्रत्यक्षतां गतः ॥ ३.२६४.३९ ॥
अशा प्रकारे ते चिंतेत बुडालेले आणि वारंवार दीर्घ श्वास टाकताना पाहून, प्रत्यक्ष आलेले श्रीमान् कृष्ण हे वचन बोलले.
3.264.40
भवतामापदं ज्ञात्वा ऋषेः परमकोपनात् ।
द्रौपद्या चिन्तितः पार्था अहं सत्वरमागतः ॥ ३.२६४.४० ॥
हे पार्थांनो! ऋषींच्या अत्यंत क्रोधामुळे आपल्यावर आलेले संकट जाणून, द्रौपदीने स्मरण केल्यामुळे मी त्वरेने आलो आहे.
3.264.41
न भयं विद्यतेतस्मादृषेर्दुर्वाससोऽल्पकम् ।
तेजसा भवतां भीतः पूर्वमेव पलायितः ॥ ३.२६४.४१ ॥
त्या दुर्वास ऋषींपासून थोडाही भय नाही. आपल्या तेजाला घाबरून ते पूर्वीच पळून गेले आहेत.
3.264.42
धर्मनित्यास्तु ये केचिन्न ते सीदन्ति कर्हिचित् ।
आपृच्छे वो गमिष्यामि नियतं भद्रमस्तु वः ॥ ३.२६४.४२ ॥
जे धर्मात सदैव निष्ठावान असतात ते कधीही दुःख भोगत नाहीत. मी आपला निरोप घेऊन जातो; आपले कल्याण निश्चित होवो.
3.264.43
श्रुत्वेरितं केशवस्य बभूवुः स्वस्थामानसाः ।
द्रौपद्या सहिताः पार्थास्तमूचुर्विगतज्वराः ॥ ३.२६४.४३ ॥
केशवाचे बोलणे ऐकून द्रौपदीसह पार्थ मनाने स्वस्थ झाले आणि संतापरहित होऊन त्यांना म्हणाले.
3.264.44
त्वया नाथेन गोविन्द दुस्तरामापदं विभो ।
तीर्णाः प्लवमिवासाद्य मज्जमाना महार्णवे ॥ ३.२६४.४४ ॥
हे गोविंदा, हे विभो, तू नाथ असल्यामुळे दुस्तर आपत्ती आम्ही तरलो, जसे महासागरात बुडताना तराफा मिळून पार होतात.
3.264.45
स्वस्ति साधय भद्रं ते इत्याज्ञातो ययौ पुरीम् ॥ ३.२६४.४५ ॥
"कल्याण होवो, तुझे भले होवो, तुझे कार्य साध" असे सांगून अनुज्ञा घेऊन ते नगराकडे गेले.
3.264.46
पाण्डवाश्च महाभाग द्रौपद्या सहिताः प्रभो ।
ऊषुः प्रहृष्टमनसो विहरन्तो वनाद्वनम्।
इति तेऽभिहितं राजन्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ॥ ३.२६४.४६ ॥
हे महाभागा, हे प्रभो, पांडव द्रौपदीसह प्रसन्न मनाने एका वनातून दुसऱ्या वनात फिरत राहिले. हे राजा, तू मला जे विचारलेस ते इथे मी सांगितले.
3.264.47
एवंविधान्यलीकानि धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ।
पाण्डवेषु वनस्थेषु प्रयुक्तानि वृथाऽभवन् ॥ ३.२६४.४७ ॥
वनात राहणाऱ्या पांडवांविरुद्ध दुरात्मा धृतराष्ट्रपुत्रांनी केलेली अशी कपटे व्यर्थ ठरली.