महाभारत · अध्याय 3.27
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.27.1
ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया ।
उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः ॥ ३.२७.१ ॥
नंतर वनात गेलेले पार्थ सायंकाळी कृष्णेसह बसले आणि दुःख व शोकात मग्न होऊन बोलू लागले.
3.27.2
प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता ।
अथ कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.२७.२ ॥
प्रिय, दर्शनीय, विदुषी आणि पतिव्रता अशा कृष्णेने तेव्हा धर्मराजाला हे वचन सांगितले.
3.27.3
न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचन ।
विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः ॥ ३.२७.३ ॥
खरोखर त्या पापी, क्रूर, दुरात्मा धृतराष्ट्र-पुत्राला आमच्याविषयी काहीही दुःख नाही.
3.27.4
यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम् ।
वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः ॥ ३.२७.४ ॥
हे राजा, तुला माझ्यासह मृगचर्म नेसवून वनात पाठवणाऱ्या त्या दुष्टात्म्या दुर्मतीने पश्चात्तापही केला नाही.
3.27.5
आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः ।
यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा।
वचनान्यपरोक्षाणि दुर्वाच्यानि च संसदि ॥ ३.२७.५ ॥
त्या दुष्कर्म्याचे हृदय खरोखर लोखंडाचे आहे; ज्याने धर्मपरायण, श्रेष्ठ अशा तुला तेव्हा सभेत कठोर आणि निंद्य शब्द ऐकवले.
3.27.6
सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः ।
ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः ॥ ३.२७.६ ॥
सुखास योग्य, दुःखास अयोग्य अशा तुला असे दुःख देऊन तो दुरात्मा, पापी पुरुष आपल्या मित्रांसह आनंदित होत आहे.
3.27.7
चतुर्णामेव पापानामस्रं न पतितं तदा ।
त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि ॥ ३.२७.७ ॥
हे भरता, तू मृगचर्म परिधान करून वनात निघालास तेव्हा त्या चार पापी लोकांसाठी एकही अश्रू पडला नाही.
3.27.8
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य राजन्दुःखशासनस्य च ॥ ३.२७.८ ॥
हे राजा, दुर्योधन, कर्ण, दुरात्मा शकुनी, त्या दुष्ट बंधू दुःशासन आणि त्या क्रूराबद्दलही.
3.27.9
इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम ।
दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ॥ ३.२७.९ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, दुःखाने व्यथित झालेल्या इतर सर्व कुरूंच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहिले.
3.27.10
इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम् ।
शोचामित्वां महाराजदुःखानर्हंसुखोचितम् ॥ ३.२७.१० ॥
हे शय्या आणि तुझी पूर्वीची शय्या पाहून, हे महाराजा, दुःखास अयोग्य पण सुखास योग्य अशा तुझ्यासाठी मी शोक करते.
3.27.11
दान्तं यच्च सभामध्य आसनं रत्नभूषितम् ।
दृष्ट्वा कुशबृशीं चेमां शोको मां दारयत्ययम् ॥ ३.२७.११ ॥
सभेच्या मध्यभागी असलेले रत्नजडित दंतासन आणि ही कुशाची चटई पाहून हा शोक मला फाडत आहे.
3.27.12
यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम् ।
तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का सान्तिर्हृदयस्यमे ॥ ३.२७.१२ ॥
सभेत तू राजांनी वेढलेला असलेला मी पाहिला होता. हे राजा, ते आता न पाहणाऱ्या माझ्या हृदयाला कसले समाधान?
3.27.13
या त्वाऽह्रं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम् ।
सा त्वां पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत ॥ ३.२७.१३ ॥
चंदनाने लेपलेल्या, सूर्यासारख्या तेजस्वी तुला मी पाहिले होते; आज चिखल आणि मळाने माखलेल्या तुला पाहून मी मोहित होते, हे भारता.
3.27.14
या त्वाऽहं कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैराच्छादितं पुरा ।
दृष्टवत्यस्मिराजेनद्र साऽद्य पश्यामि चीरिणम् ॥ ३.२७.१४ ॥
पूर्वी रेशमी आणि शुभ्र वस्त्रांनी आच्छादलेल्या तुला मी पाहिले होते, हे राजेंद्रा; आज तुला वल्कले नेसलेले मी पाहत आहे.
3.27.15
यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः ।
ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतंसार्वकामिकम् ॥ ३.२७.१५ ॥
आणि सोन्याच्या पात्रांतून हजारो ब्राह्मणांसाठी तुझ्या घरातून सर्व कामना पुरवणारे संस्कारित अन्न नेले जात असे.
3.27.16
यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम् ।
दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो ॥ ३.२७.१६ ॥
तुझ्या घरातून यतींना, गृहत्यागी लोकांना आणि गृहस्थांनाही तसेच अत्यंत उत्तम भोजन दिले जात असे, हे राजा, हे प्रभो.
3.27.17
सत्कृतानि सहस्राणि सर्वकामैः पुरा गृहे ।
सर्वकामैः सुविहितैर्यदपूजयथा द्विजान्।
तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ३.२७.१७ ॥
पूर्वी तुझ्या घरी सर्व कामनांसह सुव्यवस्थित केलेल्या हजारो द्विजांचा सत्कार होत असे, जे तू सर्व कामनांनी पूजिले होतेस. हे राजा, ते सर्व न पाहणाऱ्या माझ्या हृदयाला कोणती शांती?
3.27.18
यत्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः ।
अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः ॥ ३.२७.१८ ॥
हे महाराजा, तुझ्या बंधूंना चकाकणाऱ्या कुंडलधारी तरुण स्वयंपाक्यांनी अत्यंत उत्तम संस्कारित मृष्टान्नांनी भोजन घातले.
3.27.19
सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीविनः ।
अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः ॥ ३.२७.१९ ॥
हे मनुष्येंद्रा, दुःखास पात्र नसलेले ते सर्वजण आज वनात वन्य अन्नावर जगताना मी पाहते; तरीही माझे मन शांत होत नाही.
3.27.20
भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम् ।
ध्यायतः किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते ॥ ३.२७.२० ॥
वनात राहणाऱ्या या दुःखी भीमसेनाचा विचार करत असताना, योग्य काळ आल्यावरही तुमचा क्रोध का वाढत नाही?
3.27.21
भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युतम् ।
सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्नुपेक्षसे ॥ ३.२७.२१ ॥
हे राजा, स्वतः कर्मे करणाऱ्या, अचल, सुखाला पात्र असलेल्या भीमसेनाला दुःखी पाहूनही तुम्ही त्याची उपेक्षा का करता?
3.27.22
सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३.२७.२२ ॥
विविध वाहनांनी आणि उच्चनीच वस्त्रांनी सन्मानित झालेला तो वनात गेलेला पाहूनही तुमचा क्रोध का वाढत नाही?
3.27.23
अयं कुरून्रणे सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः ।
त्वत्प्रतिज्ञां प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः ॥ ३.२७.२३ ॥
समर्थ हा भीम युद्धात सर्व कुरूंना मारण्यास उत्सुक आहे; परंतु तुमच्या प्रतिज्ञेची प्रतीक्षा करीत वृकोदर हे सहन करतो.
3.27.24
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना ।
शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः ॥ ३.२७.२४ ॥
जो अर्जुनासमान आहे; दोन बाहू असूनही अनेक बाहू असणाऱ्यासमान आहे; बाणप्रहारातील वेगाने काळान्तक यमासारखा आहे.
3.27.25
यस् शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः ।
यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे ॥ ३.२७.२५ ॥
हे महाराज, ज्यांच्या शस्त्रप्रतापाने सर्व राजे नतमस्तक झाले होते, तुमच्या यज्ञात ब्राह्मण त्यांची सेवा करीत होते.
3.27.26
तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः ।
ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्न कुप्यसि ॥ ३.२७.२६ ॥
देव आणि दानवांनी पूजिलेल्या या पुरुषव्याघ्र अर्जुनाला चिंतन करताना पाहूनही, हे राजा, तुम्ही का संतापत नाही?
3.27.27
दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम् ।
न च तेवर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत ॥ ३.२७.२७ ॥
वनात गेलेल्या पार्थाला पाहून, जो दुःखाला पात्र नाही तर सुखाला योग्य आहे, तुमचा संताप वाढत नाही; त्यामुळे, हे भारता, मी मोहात पडते आहे.
3.27.28
यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३.२७.२८ ॥
एकाच रथात देव, मनुष्य आणि नागांना जिंकणाऱ्याला वनात गेलेला पाहूनही तुमचा संताप का वाढत नाही?
3.27.29
यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः ।
प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतप ॥ ३.२७.२९ ॥
अद्भुत आकाराच्या रथांनी, घोड्यांनी आणि हत्तींनी वेढलेला, ज्याने राजांकडून बलाने संपत्ती घेतली, हे परंतप.
3.27.30
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३.२७.३० ॥
एकाच वेगाने पाचशे बाण सोडणाऱ्याला वनात गेलेला पाहूनही तुमचा संताप का वाढत नाही?
3.27.31
श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे ।
नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३.२७.३१ ॥
युद्धात ढाल धारण करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, सावळ्या वर्णाचा, उंच आणि तरुण नकुलाला वनात पाहूनही तुझा क्रोध का वाढत नाही?
3.27.32
दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर ।
सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव ॥ ३.२७.३२ ॥
हे युधिष्ठिरा, देखणा आणि शूर माद्रीपुत्र सहदेवाला वनात पाहूनही हे राजा, तू का सहन करतोस?
3.27.33
नकुलं सहदेवं च दृष्ट्वा ते दुःखितावुभौ ।
अदुःखार्हौ मनुष्येन्द्र कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३.२७.३३ ॥
हे नरेंद्रा, दुःखास पात्र नसलेल्या नकुल आणि सहदेव या दोघांना दुःखी पाहूनही तुझा क्रोध का वाढत नाही?
3.27.34
द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः ।
धृष्टद्युम्नस्य भगिनीं वीरपत्नीमनुव्रताम्।
मां वै वनगतां दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव ॥ ३.२७.३४ ॥
द्रुपदाच्या कुळात जन्मलेली, महात्मा पाण्डूची सून, धृष्टद्युम्नाची भगिनी, वीरपत्नी आणि अनुव्रता अशी मला वनात गेलेली पाहूनही हे राजा, तू का सहन करतोस?
3.27.35
नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम ।
यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा नव्यथते मनः ॥ ३.२७.३५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, खरोखर तुझ्यात क्रोध नाही; बंधूंना आणि मला पाहूनही तुझे मन व्यथित होत नाही.
3.27.36
न निर्मन्युःक्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम् ।
तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत् ॥ ३.२७.३६ ॥
जगात क्रोधरहित क्षत्रिय नसतो, असे निर्वचन सांगितले आहे; पण आज क्षत्रिय अशा तुझ्यात मी त्याच्या उलट पाहते.
3.27.37
यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते ।
सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत ॥ ३.२७.३७ ॥
काळ आल्यावर जो क्षत्रिय आपले तेज दाखवत नाही, हे पार्था, सर्व प्राणी त्याचा नेहमी अपमान करतात.
3.27.38
तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन ।
तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः ॥ ३.२७.३८ ॥
म्हणून तू शत्रूंबाबत कोणत्याही प्रकारे क्षमा दाखवू नयेस. तेजानेच तू त्यांना मारू शकशील, यात संशय नाही.
3.27.39
तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति ।
अप्रियः सर्वभूतानां सोमुत्रेह च नश्यति ॥ ३.२७.३९ ॥
त्याचप्रमाणे, क्षमेच्या काळात जो क्षत्रिय शांत होत नाही, तो सर्व प्राण्यांना अप्रिय होऊन इहलोकी व परलोकी नष्ट होतो.