মহাভারত · অধ্যায় 3.274

3.274.1

एवं हृतायां कृष्णायां प्राप्य क्लेशमनुत्तमम् ।
अत ऊर्द्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ ३.२७४.१ ॥

এইভাবে কৃষ্ণাকে হরণ করা হলে এবং পরম ক্লেশ ভোগ করার পর, তারপর সেই নরব্যাঘ্র পাণ্ডবরা কী করলেন?

एवं कृष्णां मोक्षयित्वाविनिर्जित्य जयद्रथम् ।
आसांचक्रे मुनिगणैर्धर्मराजो युधिष्टिरः ॥ ३.२७४.२ ॥

এইভাবে কৃষ্ণাকে মুক্ত করে এবং জয়দ্রথকে সম্পূর্ণ পরাজিত করে, ধর্মরাজ যুধিষ্ঠির মুনিগণের সঙ্গে উপবিষ্ট হলেন।

तेषां मध्येमहर्षीणां शृण्वतामनुशोचताम् ।
मार्कण्डेयमिदं वाक्यमब्रवीत्पाण्डुनन्दनः ॥ ३.२७४.३ ॥

তাঁদের মধ্যে, শোকাতুর হয়ে শ্রবণরত মহর্ষিদের মাঝে, পাণ্ডুর পুত্র মার্কণ্ডেয়কে এই কথা বললেন।

भगवन्देवर्षीणां त्वं ख्यातो भूतभविष्यवित् ।
संशयं परिपृच्छमि च्छिन्धि मे हृदि संस्थितम् ॥ ३.२७४.४ ॥

হে ভগবান, দেবর্ষিদের মধ্যে আপনি অতীত-ভবিষ্যতের জ্ঞাতা বলে খ্যাত। আমি একটি সংশয় জিজ্ঞাসা করছি; আমার হৃদয়ে স্থিত সেই সংশয় ছিন্ন করুন।

द्रुपदस्य सुता ह्येषा वेदिमध्यात्समुत्थिता ।
अयोनिजा महाभागास्नुषा पाण्डोर्महात्मनः ॥ ३.२७४.५ ॥

ইনি দ্রুপদের কন্যা; যজ্ঞবেদীর মধ্য থেকে উত্থিতা; অযোনিজা; পরম সৌভাগ্যবতী; মহাত্মা পাণ্ডুর পুত্রবধূ।

मन्ये कालश्च भगवान्दैवं च दुरतिक्रमम् ।
भवितव्यं च भूतानां यस् नास्ति व्यतिक्रमः ॥ ३.२७४.६ ॥

আমি মনে করি কাল ভগবান এবং দৈব অতিক্রম করা কঠিন; প্রাণীদের যা ঘটার তা লঙ্ঘন করা যায় না।

कथं हि पत्नीमस्माकं धर्मज्ञां धर्मचारिणीम् ।
संस्पृशेदीदृशो भावः शुचिं स्तैन्यमिवानृतम् ॥ ३.२७४.७ ॥

ধর্ম জানেন ও ধর্মাচারিণী আমাদের সেই পত্নীকে এমন ভাব কীভাবে স্পর্শ করতে পারে? শুচিকে চুরি ও মিথ্যা যেমন স্পর্শ করে।

न हि पापं कृतंकिंचित्कर्म वा निन्दितं क्वचित् ।
द्रौपद्या ब्राह्मणेष्वेव धर्मः सुचरितो महान् ॥ ३.२७४.८ ॥

দ্রৌপদী কখনও কোনো পাপ বা নিন্দিত কর্ম করেননি; ব্রাহ্মণদের প্রতি তিনি মহান ধর্ম সুন্দরভাবে পালন করেছেন।

तां जहार बलाद्राजा मूढबुद्धिर्जयद्रथः ।
तस्याः संहरणात्पापः शिरसः केशवापनम् ॥ ३.२७४.९ ॥

মূঢ়বুদ্ধি রাজা জয়দ্রথ বলপূর্বক তাঁকে হরণ করেন; তাঁকে হরণের ফলে সেই পাপী মস্তক মুণ্ডন করতে বাধ্য হন।

पराजयं च संग्रामे ससहाः समाप्तवान् ।
प्रत्याहृता तथाऽस्माभिर्हत्वा तत्सैन्धवं बलम् ॥ ३.२७४.१० ॥

যুদ্ধে তিনি সহায়কদের সঙ্গে পরাজয় বরণ করেন; আর আমরা সেই সৈন্ধব সেনাকে বধ করে তাঁকে ফিরিয়ে আনি।

तद्दारहरणं प्राप्तमस्माभिरवितर्कितम् ।
दुःखश्चायं वने वासो मृगयायां च जीविका ॥ ३.२७४.११ ॥

স্ত্রী হরণ আমাদের উপর অপ্রত্যাশিতভাবে এসে পড়ল; এবং এই বনবাস ও মৃগয়ায় জীবিকা নির্বাহ দুঃখজনক।

हिंसा च मृगजातीनां वनौकोभिर्वनौकसाम् ।
ज्ञातिभिर्विप्रवासश्च मिथ्याव्यवसितैरियम् ॥ ३.२७४.१२ ॥

বনবাসীদের দ্বারা মৃগজাতির হিংসা হয়; আর মিথ্যা সংকল্পকারী জ্ঞাতিদের দ্বারা এই নির্বাসন ঘটেছে।

अस्ति नूनं मया कश्चिदल्पभाग्यतरो नरः ।
भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा क्वचित् ॥ ३.२७४.१३ ॥

আমি কি কখনও এমন কোনো অত্যন্ত ভাগ্যহীন মানুষ দেখেছি বা শুনেছি? আপনি কি তাকে কখনও দেখেছেন বা শুনেছেন?