महाभारत · अध्याय 3.276
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.276.1
पुलस्त्यस् तु यः क्रोधादर्धदेहोऽभवन्मुनिः ।
विश्रवानाम सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः। ॥ ३.२७६.१ ॥
पुलस्त्य मुनि, जो क्रोध से आधे शरीर वाले हो गए थे, उनका पुत्र विश्रवा नाम का था, जो क्रोध में भरकर अपने पिता के प्रति (कठोर) हुआ। वह राक्षसों का स्वामी बना।
3.276.2
बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः ।
कुबेरस्तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप ॥ ३.२७६.२ ॥
राक्षसों के स्वामी (विश्रवा) ने अपने क्रोधित पिता को जान लिया, तो कुबेर सदा उनकी कृपा पाने का प्रयत्न करते रहे, हे राजन्।
3.276.3
स राजराजो लङ्कायां न्यवसन्नरवाहनः ।
राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः ॥ ३.२७६.३ ॥
राजाओं के राजा (कुबेर) लंका में निवास करते थे, नर-वाहन। उन्होंने अपने पिता की सेवा के लिए तीन राक्षसी परिचारिकाएँ दीं।
3.276.4
ताः सदा तं महात्मानं संतोषयितुमुद्यताः ।
ऋषिं भरतशार्दूल नृत्यगीतविशारदाः ॥ ३.२७६.४ ॥
वे सदा उस महात्मा ऋषि को प्रसन्न करने के लिए तत्पर रहती थीं, हे भरतश्रेष्ठ — नृत्य और गीत में निपुण।
3.276.5
पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशांपते ।
अन्योन्यस्पर्धयाराजञ्श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः ॥ ३.२७६.५ ॥
पुष्पोत्कटा, राका और मालिनी — हे विशांपति! हे राजन्, एक-दूसरे से होड़ करती हुईं, कल्याण की कामना वाली, पतली कटि वाली।
3.276.6
स तासां भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान् ।
लोकपालोपमान्पुत्रानकैकस्या यथेप्सितान् ॥ ३.२७६.६ ॥
वह भगवान, महात्मा, उन पर प्रसन्न हुए और उन्हें वर दिए — लोकपालों के समान पुत्र, जैसा उन्होंने चाहा था, और कैकसी के लिए (भी)।
3.276.7
पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ ।
कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि ॥ ३.२७६.७ ॥
पुष्पोत्कटा से दो पुत्र उत्पन्न हुए, राक्षसों के दो स्वामी — कुम्भकर्ण और दशग्रीव, जिनके बल की पृथ्वी पर कोई तुलना न थी।
3.276.8
मालिन जनयामास पुत्रमेकं विभीषणम् ।
राकार्या मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा ॥ ३.२७६.८ ॥
मालिनी ने एक पुत्र विभीषण को जन्म दिया; राका से जुड़वाँ जोड़ा उत्पन्न हुआ — खर और शूर्पणखा।
3.276.9
विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ।
स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः ॥ ३.२७६.९ ॥
विभीषण रूप में सबसे श्रेष्ठ हुए। वह महाभाग्यवान, धर्म के रक्षक और धार्मिक कर्मों में रत थे।
3.276.10
दशग्रीवस्तु सर्वेषां श्रेष्ठो राक्षसपुङ्गवः ।
महोत्साहो महावीर्यो महासत्वपराक्रमः ॥ ३.२७६.१० ॥
दशग्रीव तो सबमें श्रेष्ठ था — राक्षसों का वृषभ; महान उत्साह, महान वीर्य, और महान सत्त्व तथा पराक्रम वाला।
3.276.11
कुम्भकर्णओ बलेनासीत्सर्वेभ्योऽभ्यधिको युधि ।
मायावी रणशौण्डश्चरौद्रश्च रजनीचरः ॥ ३.२७६.११ ॥
कुम्भकर्ण युद्ध में बल में सबसे अधिक था। वह मायावी, रणशूर, उग्र और रात्रि में विचरने वाला था।
3.276.12
खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट् पिशिताशनः ।
सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्री शूर्पणखा तदा ॥ ३.२७६.१२ ॥
खर धनुष में पराक्रमी था — ब्राह्मणों से द्वेष करने वाला, मांसभक्षी। और शूर्पणखा भी उस समय उग्र थी, सिद्धों के कार्य में विघ्न डालने वाली।
3.276.13
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वेसुचरितव्रताः ।
ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते ॥ ३.२७६.१३ ॥
सभी वेदों के ज्ञाता, शूरवीर और सदाचार-व्रतों का भलीभाँति पालन करने वाले वे पिता के साथ आनंद से गंधमादन पर्वत पर निवास करते थे।
3.276.14
ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम् ।
पित्रा सार्धं समासीनमृद्ध्या परमया युतम् ॥ ३.२७६.१४ ॥
फिर वहाँ उन्होंने नरवाहन वैश्रवण (कुबेर) को देखा, जो पिता के साथ बैठे थे और परम ऐश्वर्य से युक्त थे।
3.276.15
जातामर्षास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः ।
ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा ॥ ३.२७६.१५ ॥
तब क्रोध से भरकर उन्होंने तप का दृढ़ निश्चय किया और घोर तपस्या द्वारा ब्रह्मा को प्रसन्न किया।
3.276.16
अतिष्ठदेकपादेन सहस्रं परिवत्सरान् ।
वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः ॥ ३.२७६.१६ ॥
दशग्रीव (रावण) वायु का आहार करते हुए, पंचाग्नि के बीच, पूर्ण एकाग्रचित्त होकर एक पैर पर हज़ार वर्षों तक खड़ा रहा।
3.276.17
अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः ।
विभीषणः शीर्णपर्णमेकमभ्यवहारयन् ॥ ३.२७६.१७ ॥
भूमि पर सोने वाला कुम्भकर्ण संयमित आहार और संयमित व्रत रखता था; विभीषण एक ही सूखा पत्ता खाता था।
3.276.18
उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः ।
तमेव कालमातिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः ॥ ३.२७६.१८ ॥
उपवास में रत, धीमान, सदा जप में लगे रहने वाले उदारबुद्धि (विभीषण) ने उसी काल तक घोर तप किया।
3.276.19
स्वरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः ।
परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हष्टमानसौ ॥ ३.२७६.१९ ॥
स्वर और शूर्पणखा भी, उन तपस्या करने वालों की, सचमुच, तपस्या में, सेवा और रक्षा प्रसन्न मन से करते थे।
3.276.20
पूर्णे वर्षसहस्रेतु शिरश्छित्त्वा दशाननः ।
जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः ॥ ३.२७६.२० ॥
हज़ार वर्ष पूरे होने पर दशानन ने अपना सिर काटकर अग्नि में आहुति दी; अजेय उस कर्म से जगत्प्रभु (ब्रह्मा) प्रसन्न हुए।
3.276.21
ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत् ।
प्रलोभ्यवरदानेन सर्वानेवपृथक्पृथक् ॥ ३.२७६.२१ ॥
तब ब्रह्मा स्वयं जाकर उन्हें तप से रोकने लगे; वरदान देकर लुभाते हुए, उन सबको अलग-अलग।
3.276.22
प्रीतोऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः ।
यद्यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथाऽस्तु तत् ॥ ३.२७६.२२ ॥
मैं तुम लोगों पर प्रसन्न हूँ; लौट जाओ, हे पुत्रों, वर माँगो। जो भी इष्ट हो, केवल एक को छोड़कर—अमरता; वह तो नहीं होगा।
3.276.23
यद्यदग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महदीप्सया ।
तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सया ॥ ३.२७६.२३ ॥
जो-जो अग्नि में हवन किया गया, और तुम्हारा महान सिर, इच्छा से—वे सभी उसी प्रकार तुम्हारे शरीर में होंगे, जैसी तुम्हारी इच्छा है।
3.276.24
वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा ।
भविष्यसि रणेऽरीणां विजेता न च संशयः ॥ ३.२७६.२४ ॥
तुम्हारे शरीर में विकृति नहीं होगी, और तुम इच्छानुसार रूप धारण करने वाले होगे; तुम युद्ध में शत्रुओं को जीतने वाले होगे, इसमें संदेह नहीं।
3.276.25
गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा ।
सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः ॥ ३.२७६.२५ ॥
गंधर्व, देव और असुरों से, यक्ष और राक्षसों से, तथा सर्पों, किन्नरों और भूतों से मेरी पराजय न हो।
3.276.26
य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्योस्ति भयं रतव ।
ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया ॥ ३.२७६.२६ ॥
जिनका नाम लिया गया, उन सबसे तुम्हें कोई भय नहीं है, केवल मनुष्य को छोड़कर। तुम्हारा कल्याण हो; मैंने यही विधान किया है।
3.276.27
एवमुक्तो दशग्रीवस्तुष्टः समभवत्तदा ।
अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान्पुरुषादकः ॥ ३.२७६.२७ ॥
ऐसा कहे जाने पर दशग्रीव तब प्रसन्न हो गया। दुर्बुद्धि उस नरभक्षी ने मनुष्यों को तुच्छ समझा।
3.276.28
कुम्भकर्णमथोवाच तथैव प्रपितामहः ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रीतोस्मीति पुनःपुनः।
स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः ॥ ३.२७६.२८ ॥
फिर कुंभकर्ण से भी उसी प्रकार प्रपितामह ने कहा, 'तुम्हारा कल्याण हो, वर माँगो; मैं प्रसन्न हूँ,' बारंबार। तब तमस से चेतना ग्रस्त होकर उसने महान निद्रा का वर माँगा।
3.276.29
तथाभविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणमुवाच ह ।
वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतोऽस्मीति पुनःपुनः ॥ ३.२७६.२९ ॥
'ऐसा ही होगा' कहकर उसने विभीषण से कहा, 'पुत्र, वर माँगो; मैं प्रसन्न हूँ,' बारंबार।
3.276.30
परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर्भवेत् ।
अशिक्षितं च भगवन्ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे ॥ ३.२७६.३० ॥
परम संकट में पड़ने पर भी मेरी बुद्धि अधर्म में न लगे। और, हे भगवन, जो ब्रह्मास्त्र मुझे सिखाया नहीं गया, वह मेरे सामने प्रकट हो।
3.276.31
यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन ।
नाधर्मे धीयते बुद्धिरमरत्वं ददानि ते ॥ ३.२७६.३१ ॥
हे शत्रुदमन! चूँकि तुम राक्षस योनि में उत्पन्न हुए हो, इसलिए तुम्हारी बुद्धि अधर्म में नहीं लगती; मैं तुम्हें अमरत्व प्रदान करता हूँ।
3.276.32
राक्षसस्तु वरंलब्ध्वा दशग्रीवो विशांपते ।
लङ्कायाश्च्यावयामास युधि जित्वा धनेश्वरम् ॥ ३.२७६.३२ ॥
हे प्रजापालक! दशग्रीव राक्षस वरदान पाकर युद्ध में धनेश्वर को जीतकर लंका से उन्हें निकाल बाहर कर दिया।
3.276.33
हित्वास भगवाँल्लङ्कामाविशद्गन्धमादनम् ।
गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह ॥ ३.२७६.३३ ॥
लंका को छोड़कर वे भगवान गन्धर्वों, यक्षों, राक्षसों और किंपुरुषों के साथ गन्धमादन पर्वत में प्रवेश कर गए।
3.276.34
विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः ।
शशाप तं वैश्रवणो न त्वामेतद्वहिष्यति ॥ ३.२७६.३४ ॥
रावण ने बलपूर्वक उनका पुष्पक विमान छीन लिया; तब वैश्रवण (कुबेर) ने उसे शाप दिया कि यह विमान तुम्हें नहीं ढोएगा।
3.276.35
यस्तु त्वां समरे हन्ता तमेवैतद्वहिष्यति ।
अवमत्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वंनभविष्यसि ॥ ३.२७६.३५ ॥
जो समर में तुम्हें मारेगा, वही इसे ढोएगा। और गुरु व मेरा अपमान करके तुम शीघ्र ही नष्ट हो जाओगे।
3.276.36
विभीषणस्तु धर्मात्मा सतां मार्गमनुस्मरन् ।
अन्वगच्छन्महाराज श्रिया परमया युतः ॥ ३.२७६.३६ ॥
परन्तु धर्मात्मा विभीषण सज्जनों के मार्ग का स्मरण करते हुए, हे महाराज, परम शोभा से युक्त होकर उनके पीछे चले गए।
3.276.37
तस्मै स भगवांस्तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः ।
सैनापत्यं ददौ धीमान्यक्षराक्षससेनयोः ॥ ३.२७६.३७ ॥
उस पर प्रसन्न होकर भगवान धनेश्वर ने, अपने भाई को, उस बुद्धिमान ने यक्षों और राक्षसों की सेना का सेनापतित्व दे दिया।
3.276.38
राक्षसाः पुरुषादाश्च पिशाचाश्च महाबलाः ।
सर्वे समेत्य राजानमभ्यषिञ्चन्दशाननम् ॥ ३.२७६.३८ ॥
राक्षस, पुरुषभक्षी और पिशाच, सब महाबली, एकत्र होकर उस दशमुख को राजा के रूप में अभिषिक्त कर बैठे।
3.276.39
दशग्रीवश्चदैत्यानां दानवानां बलोत्कटः ।
आक्रम्य रत्नान्यहरत्कामरूपी विहंगम ॥ ३.२७६.३९ ॥
दशग्रीव, दैत्यों और दानवों में अत्यन्त बलशाली, आक्रमण करके रत्न हर लाया; हे विहंगम, वह इच्छानुसार रूप धारण करने वाला था।
3.276.40
रावयामास लोकान्यत्तस्माद्रावण उच्यते ।
दशग्रीवः कामबलो देवानां भयमादधत् ॥ ३.२७६.४० ॥
उसने लोकों को रुलाया, इसलिए वह रावण कहलाता है। दशग्रीव, इच्छाबल वाला, देवताओं में भय उत्पन्न करता हुआ।