महाभारत · अध्याय 3.276
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.276.1
पुलस्त्यस् तु यः क्रोधादर्धदेहोऽभवन्मुनिः ।
विश्रवानाम सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः। ॥ ३.२७६.१ ॥
क्रोधामुळे अर्धदेह झालेले मुनी पुलस्त्य — त्यांचा पुत्र विश्रवा. क्रोधाने पित्याशी वागलेला तो राक्षसांचा अधिपती झाला.
3.276.2
बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः ।
कुबेरस्तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप ॥ ३.२७६.२ ॥
राक्षसेश्वराने रागावलेल्या पित्याला ओळखले. हे राजा, कुबेर त्यांची कृपा मिळवण्यासाठी सदैव प्रयत्न करत असे.
3.276.3
स राजराजो लङ्कायां न्यवसन्नरवाहनः ।
राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः ॥ ३.२७६.३ ॥
राजांचा राजा तो लंकेत राहत होता — नरवाहन. पित्याच्या सेवेसाठी त्याने तीन राक्षसी सेविका दिल्या.
3.276.4
ताः सदा तं महात्मानं संतोषयितुमुद्यताः ।
ऋषिं भरतशार्दूल नृत्यगीतविशारदाः ॥ ३.२७६.४ ॥
त्या सदैव त्या महात्मा ऋषींना संतुष्ट करण्यास तत्पर असत, हे भरतश्रेष्ठा — नृत्य-गायनात निपुण.
3.276.5
पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशांपते ।
अन्योन्यस्पर्धयाराजञ्श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः ॥ ३.२७६.५ ॥
पुष्पोत्कटा, राका आणि मालिनी — हे प्रजापती! हे राजा, एकमेकींशी स्पर्धा करत, कल्याणाची इच्छा धरणाऱ्या, बारीक कमरेच्या.
3.276.6
स तासां भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान् ।
लोकपालोपमान्पुत्रानकैकस्या यथेप्सितान् ॥ ३.२७६.६ ॥
तो भगवान, महात्मा, त्यांच्यावर संतुष्ट होऊन वर देता झाला — लोकपालांसारखे पुत्र, त्यांनी इच्छिल्याप्रमाणे, कैकसीच्या पुत्रासाठीही.
3.276.7
पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ ।
कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि ॥ ३.२७६.७ ॥
पुष्पोत्कटेला दोन पुत्र झाले; ते राक्षसांचे दोन अधिपती — कुंभकर्ण आणि दशग्रीव, पृथ्वीवर बळात अतुलनीय.
3.276.8
मालिन जनयामास पुत्रमेकं विभीषणम् ।
राकार्या मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा ॥ ३.२७६.८ ॥
मालिनीने विभीषण नावाच्या एका पुत्राला जन्म दिला; राकेला जुळे अपत्य झाले — खर आणि शूर्पणखा.
3.276.9
विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ।
स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः ॥ ३.२७६.९ ॥
विभीषण रूपाने सर्वांपेक्षा अधिक ठरला. तो महाभाग्यवान, धर्माचा रक्षक आणि कर्मनिष्ठ होता.
3.276.10
दशग्रीवस्तु सर्वेषां श्रेष्ठो राक्षसपुङ्गवः ।
महोत्साहो महावीर्यो महासत्वपराक्रमः ॥ ३.२७६.१० ॥
दशग्रीव सर्वांत श्रेष्ठ — राक्षसांतील वृषभ; महान उत्साह, महान वीर्य, महान सत्त्व व पराक्रम असलेला.
3.276.11
कुम्भकर्णओ बलेनासीत्सर्वेभ्योऽभ्यधिको युधि ।
मायावी रणशौण्डश्चरौद्रश्च रजनीचरः ॥ ३.२७६.११ ॥
कुंभकर्ण युद्धात बळात सर्वांपेक्षा अधिक होता. तो मायावी, रणशूर, उग्र आणि रात्री संचार करणारा होता.
3.276.12
खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट् पिशिताशनः ।
सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्री शूर्पणखा तदा ॥ ३.२७६.१२ ॥
खर धनुर्विद्येत पराक्रमी होता — ब्राह्मणद्वेषी, मांसभक्षक. तेव्हा शूर्पणखाही उग्र होती, सिद्धांच्या कार्यात विघ्न आणणारी.
3.276.13
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वेसुचरितव्रताः ।
ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते ॥ ३.२७६.१३ ॥
वेदज्ञ, शूर आणि सदाचाररूपी व्रते उत्तम प्रकारे पाळणारे ते सर्वजण पित्यासह आनंदाने गंधमादन पर्वतावर राहिले.
3.276.14
ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम् ।
पित्रा सार्धं समासीनमृद्ध्या परमया युतम् ॥ ३.२७६.१४ ॥
तेव्हा तेथे त्यांनी नरवाहन वैश्रवण (कुबेर) यास पाहिले; तो पित्यासह बसलेला होता आणि परम ऐश्वर्याने युक्त होता.
3.276.15
जातामर्षास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः ।
ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा ॥ ३.२७६.१५ ॥
तेव्हा संतापाने भरलेल्या त्यांनी तपश्चर्येचा दृढ निश्चय केला आणि घोर तपश्चर्येने ब्रह्मदेवाला संतुष्ट केले.
3.276.16
अतिष्ठदेकपादेन सहस्रं परिवत्सरान् ।
वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः ॥ ३.२७६.१६ ॥
दशग्रीव (रावण) केवळ वायूवर जगत, पंचाग्नींच्या मध्ये, पूर्ण एकाग्रतेने एका पायावर हजार वर्षे उभा राहिला.
3.276.17
अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः ।
विभीषणः शीर्णपर्णमेकमभ्यवहारयन् ॥ ३.२७६.१७ ॥
जमिनीवर झोपणारा कुंभकर्ण संयमित आहार आणि संयमित व्रत पाळत होता; विभीषण एकच वाळलेले पान खात होता.
3.276.18
उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः ।
तमेव कालमातिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः ॥ ३.२७६.१८ ॥
उपवासात रमणारा, बुद्धिमान, सदैव जपात तत्पर असलेला उदारबुद्धी (विभीषण) त्याच काळात घोर तपश्चर्या करत राहिला.
3.276.19
स्वरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः ।
परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हष्टमानसौ ॥ ३.२७६.१९ ॥
स्वर आणि शूर्पणखा यांनीही तप करणाऱ्या त्यांची सेवा व रक्षण आनंदित मनाने केले.
3.276.20
पूर्णे वर्षसहस्रेतु शिरश्छित्त्वा दशाननः ।
जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः ॥ ३.२७६.२० ॥
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर दशाननाने आपले मस्तक छेदून अग्नीत आहुती दिली; त्याने जगत्प्रभू संतुष्ट झाले.
3.276.21
ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत् ।
प्रलोभ्यवरदानेन सर्वानेवपृथक्पृथक् ॥ ३.२७६.२१ ॥
मग ब्रह्मदेव स्वतः जाऊन त्यांना तपापासून थांबवू लागले; वरदानाने भुलवून सर्वांना वेगवेगळे.
3.276.22
प्रीतोऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः ।
यद्यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथाऽस्तु तत् ॥ ३.२७६.२२ ॥
मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे; परत फिरा, पुत्रांनो, वर मागा. जे इष्ट असेल ते, एक वगळता—अमरत्व; ते तसेच असो.
3.276.23
यद्यदग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महदीप्सया ।
तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सया ॥ ३.२७६.२३ ॥
अग्नीत जे जे हवन केले, आणि तुझे महान मस्तक, इच्छेने—ती सर्व तुझ्या इच्छेप्रमाणे तुझ्या देहात राहतील.
3.276.24
वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा ।
भविष्यसि रणेऽरीणां विजेता न च संशयः ॥ ३.२७६.२४ ॥
तुझ्या देहात विरूपता राहणार नाही, तू इच्छेनुसार रूप धारण करणारा होशील; रणात शत्रूंना जिंकणारा होशील, यात संशय नाही.
3.276.25
गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा ।
सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः ॥ ३.२७६.२५ ॥
गंधर्व, देव, असुर, यक्ष, राक्षस, तसेच सर्प, किन्नर व भूतांकडून माझा पराभव होऊ नये.
3.276.26
य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्योस्ति भयं रतव ।
ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया ॥ ३.२७६.२६ ॥
ज्यांची नावे सांगितली, त्या सर्वांपासून तुला भय नाही; मनुष्याशिवाय. तुझे कल्याण होवो; मी असेच विहित केले आहे.
3.276.27
एवमुक्तो दशग्रीवस्तुष्टः समभवत्तदा ।
अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान्पुरुषादकः ॥ ३.२७६.२७ ॥
असे सांगितल्यावर दशग्रीव तेव्हा संतुष्ट झाला. दुर्बुद्ध त्या नरभक्षकाने मनुष्यांना तुच्छ मानले.
3.276.28
कुम्भकर्णमथोवाच तथैव प्रपितामहः ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रीतोस्मीति पुनःपुनः।
स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः ॥ ३.२७६.२८ ॥
नंतर कुंभकर्णालाही प्रपितामहांनी तसेच सांगितले: 'तुझे कल्याण होवो, वर माग; मी प्रसन्न आहे' असे वारंवार. तमोगुणाने चेतना ग्रासलेल्या त्याने महानिद्रेचा वर मागितला.
3.276.29
तथाभविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणमुवाच ह ।
वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतोऽस्मीति पुनःपुनः ॥ ३.२७६.२९ ॥
'तसेच होईल' असे म्हणून विभीषणाला म्हणाले: 'पुत्रा, वर माग; मी प्रसन्न आहे' असे वारंवार.
3.276.30
परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर्भवेत् ।
अशिक्षितं च भगवन्ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे ॥ ३.२७६.३० ॥
परम संकटात पडलो तरीही माझी बुद्धी अधर्मात जाऊ नये. हे भगवन्, ज्याचे शिक्षण मला दिले गेले नाही ते ब्रह्मास्त्र माझ्यासमोर प्रकट होवो.
3.276.31
यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन ।
नाधर्मे धीयते बुद्धिरमरत्वं ददानि ते ॥ ३.२७६.३१ ॥
हे शत्रुसंहारका! तू राक्षस योनीत जन्मला असल्यामुळे तुझी बुद्धी अधर्मात रमणार नाही; मी तुला अमरत्व देतो.
3.276.32
राक्षसस्तु वरंलब्ध्वा दशग्रीवो विशांपते ।
लङ्कायाश्च्यावयामास युधि जित्वा धनेश्वरम् ॥ ३.२७६.३२ ॥
हे नरेश्वरा! तो दशग्रीव राक्षस वर मिळवून, युद्धात धनेश्वराचा पराभव करून त्याला लंकेतून हाकलून लावला.
3.276.33
हित्वास भगवाँल्लङ्कामाविशद्गन्धमादनम् ।
गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह ॥ ३.२७६.३३ ॥
तो भगवान लंका सोडून गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि किंपुरुषांसह गंधमादनात प्रविष्ट झाला.
3.276.34
विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः ।
शशाप तं वैश्रवणो न त्वामेतद्वहिष्यति ॥ ३.२७६.३४ ॥
रावणाने बळजबरीने त्याचे पुष्पक विमान हिसकावले; वैश्रवणाने त्याला शाप दिला की हे विमान तुला वाहून नेणार नाही.
3.276.35
यस्तु त्वां समरे हन्ता तमेवैतद्वहिष्यति ।
अवमत्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वंनभविष्यसि ॥ ३.२७६.३५ ॥
जो युद्धात तुला मारील, तोच हे वाहून नेईल; गुरु व माझा अवमान करून तू लवकरच नाहीसा होशील.
3.276.36
विभीषणस्तु धर्मात्मा सतां मार्गमनुस्मरन् ।
अन्वगच्छन्महाराज श्रिया परमया युतः ॥ ३.२७६.३६ ॥
परंतु धर्मात्मा विभीषण सत्पुरुषांच्या मार्गाचे स्मरण करीत, हे महाराजा, परम शोभेने युक्त होऊन त्याच्या मागे गेला.
3.276.37
तस्मै स भगवांस्तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः ।
सैनापत्यं ददौ धीमान्यक्षराक्षससेनयोः ॥ ३.२७६.३७ ॥
त्याच्यावर प्रसन्न झालेल्या भगवान धनेश्वराने, आपल्या भावाला, त्या बुद्धिमान रावणाला यक्ष व राक्षस सेनांचे सेनापतित्व दिले.
3.276.38
राक्षसाः पुरुषादाश्च पिशाचाश्च महाबलाः ।
सर्वे समेत्य राजानमभ्यषिञ्चन्दशाननम् ॥ ३.२७६.३८ ॥
राक्षस, नरभक्षक, पिशाच आणि महाबली सर्वांनी एकत्र येऊन त्या दशाननाचा राजा म्हणून अभिषेक केला.
3.276.39
दशग्रीवश्चदैत्यानां दानवानां बलोत्कटः ।
आक्रम्य रत्नान्यहरत्कामरूपी विहंगम ॥ ३.२७६.३९ ॥
दशग्रीव दैत्य आणि दानवांमध्ये अत्यंत बलवान होता; आक्रमण करून त्याने रत्ने हरण केली; इच्छेनुसार रूप धारण करणारा तो, हे विहंगमा.
3.276.40
रावयामास लोकान्यत्तस्माद्रावण उच्यते ।
दशग्रीवः कामबलो देवानां भयमादधत् ॥ ३.२७६.४० ॥
त्याने लोकांना रडवले, म्हणून तो रावण म्हटला जातो. दशग्रीव, इच्छाबल, देवांमध्ये भय उत्पन्न करणारा.