મહાભારત · અધ્યાય 3.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.28.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥ ३.२८.१ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસને ઉદાહરણ તરીકે ટાંકે છે — પ્રહ્લાદ અને વિરોચનપુત્ર બલિનો સંવાદ.
3.28.2
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् ।
बलिः पप्रच्छ दैत्येनद्रं प्रह्लादं पितरं पितुः ॥ ३.२८.२ ॥
બલિએ અસુરેન્દ્ર, મહાપ્રાજ્ઞ, ધર્મજ્ઞ, દૈત્યેન્દ્ર એવા પોતાના પિતાના પિતા પ્રહ્લાદને પૂછ્યું.
3.28.3
क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत ।
एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते ॥ ३.२८.३ ॥
'તાત, ક્ષમા શ્રેષ્ઠ છે કે તેજ? મારી આ શંકાનો યથાર્થ ઉત્તર આપો, હું પૂછું છું.'
3.28.4
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥ ३.२८.४ ॥
ધર્મજ્ઞ, આમાં જે શ્રેયસ્કર છે તે મને સંદેહ વિના કહો. તે સર્વ ઉપદેશ હું યથાવત્ પાળીશ.
3.28.5
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः ।
सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते ॥ ३.२८.५ ॥
આમ પૂછાયા પછી પિતામહે તેને તે સર્વ કહ્યું. સર્વ નિશ્ચયો જાણનાર તે પ્રાજ્ઞે પૂછનારની શંકા પૂર્ણપણે સમજીને ઉત્તર આપ્યો.
3.28.6
न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा ।
इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ॥ ३.२८.६ ॥
'તાત, તેજ સદા શ્રેયસ્કર નથી; ક્ષમા પણ નિત્ય શ્રેષ્ઠ નથી. આ બંનેને સંદેહ વિના સમજ.'
3.28.7
यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति ।
भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः ॥ ३.२८.७ ॥
જે સદા ક્ષમા કરે છે, હે તાત, તેને ઘણા દોષ પ્રાપ્ત થાય છે. સેવકો તેનો અનાદર કરે છે; ઉદાસીન અને શત્રુઓ પણ તેમ જ કરે છે.
3.28.8
सर्वभूतानि चाप्यस् न नमन्ते कदाचन ।
तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता ॥ ३.२८.८ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ કદી પણ નમતા નથી. તેથી, હે તાત, પંડિતો પણ ક્ષમાનો સદા ત્યાગ કરે છે.
3.28.9
अवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् ।
आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः ॥ ३.२८.९ ॥
સેવકો હિતની અવગણના કરીને ઘણા દોષોને અપનાવે છે. અલ્પબુદ્ધિ લોકો તેનું ધન છીનવી લેવાની ઇચ્છા કરે છે.
3.28.10
यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च ।
भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च ॥ ३.२८.१० ॥
વાહનો, વસ્ત્રો, અલંકારો, શય્યાઓ અને આસનો, ભોજન, પીણાં અને સર્વ ઉપકરણો.
3.28.11
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः ।
प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात् ॥ ३.२८.११ ॥
અધિકાર પામેલા અવિચારી લોકો મનસ્વી રીતે લઈ લે છે; સ્વામીના આદેશથી જે આપવાનું હોય તે પણ આપતા નથી.
3.28.12
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन ।
अव्रज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम् ॥ ३.२८.१२ ॥
તેઓ તેને સ્વામીને યોગ્ય સન્માનથી કદી સન્માનતા નથી. આ લોકમાં અનાદર મૃત્યુથી પણ નિંદનીય છે.
3.28.13
क्षमिणं तादृशं तांत ब्रुवन्ति कटुकान्यपि ।
प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ॥ ३.२८.१३ ॥
ક્ષમાશીલ એવા માણસને, હે તાત, લોકો કઠોર વચનો પણ કહે છે. સેવકો, પુત્રો અને ભૃત્યો પણ ઉદાસીન વર્તનવાળા બને છે.
3.28.14
अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः ।
दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः ॥ ३.२८.१४ ॥
ક્ષમાશીલનું અપમાન કરીને લોકો તેની પત્નીઓને પણ ઇચ્છે છે; અને તેની પત્નીઓ પણ બેભાન થઈને મનમાની વર્તે છે.
3.28.15
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात् ।
अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते। ॥ ३.२८.१५ ॥
તેવી જ રીતે, હંમેશા આનંદિત હોવા છતાં, માલિક પાસેથી થોડુંય ન મેળવીને અને કોઈ ઉપદ્રવ ન કરીને, મહાન વ્યક્તિ પણ પૂજાતી નથી.
3.28.16
पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नामघातिनम् ।
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्। ॥ ३.२८.१६ ॥
લોકો નાગોની પૂજા કરે છે, પણ નામનો નાશ કરનાર તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ની પૂજા કરતા નથી. આ અને બીજા ઘણા દોષ ક્ષમાશીલ લોકોમાં સદા હોય છે.
3.28.17
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमांवताम् ।
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम् ॥ ३.२८.१७ ॥
હવે, હે વૈરોચન, આ દોષોને અક્ષમાશીલ લોકોના જાણ. હવે, હે વૈરોચન, આ દોષોને અક્ષમાશીલ લોકોના જાણ.
3.28.18
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः ।
क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा ॥ ३.२८.१८ ॥
અસ્થાને હોય કે સ્થાને, સદા રજોગુણથી ઘેરાયેલો માણસ ક્રોધિત થઈને પોતાના તેજથી વિવિધ દંડ આપે છે.
3.28.19
मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसाऽऽवृतः ।
आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा ॥ ३.२८.१९ ॥
તેજથી આવૃત માણસ મિત્રો સાથે પણ વિરોધ પામે છે, અને લોકો તથા પોતાના સ્વજનો દ્વારા પણ દ્વેષનો પાત્ર બને છે.
3.28.20
सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् ।
संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः ॥ ३.२८.२० ॥
અપમાનથી તે માણસ ધનહાનિ, નિંદા, અનાદર, સંતાપ, દ્વેષ, મોહ અને શત્રુઓ પામે છે.
3.28.21
क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात् ।
भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि ॥ ३.२८.२१ ॥
ક્રોધથી મનુષ્યો પર અનીતિથી વિવિધ દંડ આપનાર પુરુષ શીઘ્ર ઐશ્વર્ય, પ્રાણ અને સ્વજનોથી પણ ભ્રષ્ટ થાય છે.
3.28.22
योपकर्तॄश्च हर्तॄश्च तेजसैवोपगच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ ३.२८.२२ ॥
જે પોતાના ઉપકારીઓ અને હરનારાઓ પર પણ તેજથી જ ધસી જાય છે, તેથી લોકો તેનાથી ઘરમાં ઘૂસેલા સાપની જેમ ડરે છે.
3.28.23
यस्मादुद्विजतेलोकः कथं तस्य भवो भवेत् ।
अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् ॥ ३.२८.२३ ॥
જ્યારે લોક તેનાથી ડરે છે, ત્યારે તેનું કલ્યાણ કેવી રીતે થાય? તેની ખામી જોતાં જ લોક ચોક્કસ તેની વિરુદ્ધ થઈ જાય છે.
3.28.24
तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् ।
कालेकाले तु संप्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोपि वा भवेत् ॥ ३.२८.२४ ॥
તેથી અતિશય તેજ બહાર ન કાઢવું, અને સદા કોમળ પણ ન રહેવું; સમય આવે ત્યારે કોમળ પણ થવું અને કઠોર પણ થવું.
3.28.25
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ॥ ३.२८.२५ ॥
જે સમયે કોમળ રહે છે અને સમયે કઠોર થાય છે, તે જ આ લોકમાં અને પેલા લોકમાં સુખ પામે છે.
3.28.26
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् ।
ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ ३.२८.२६ ॥
ક્ષમાના સમયો હું કહીશ; તે મારી પાસેથી વિસ્તારથી સાંભળો. જ્ઞાનીઓ કહે છે તેમ તેમને ક્યારેય છોડવા નહીં.
3.28.27
पूर्वोपकारी यस्ते स्यादपराधे गरीयसि ।
उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः ॥ ३.२८.२७ ॥
જેણે પહેલાં તારો ઉપકાર કર્યો હોય, તેણે મોટો અપરાધ કર્યો હોય તો પણ તેના ઉપકારને લીધે તે અપરાધીને ક્ષમા કરવી.
3.28.28
अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम् ।
न हि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषेण वै ॥ ३.२८.२८ ॥
અબુદ્ધિનો આશ્રય લેનારા અપરાધીઓને ક્ષમા કરવી; કારણ કે માણસને સર્વત્ર પાંડિત્ય સહેજે મળતું નથી.
3.28.29
अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् ।
पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथाऽनृजून् ॥ ३.२८.२९ ॥
પણ જો તેઓ બુદ્ધિપૂર્વક કરેલાને અબુદ્ધિજ કહે, તો નાના અપરાધમાં પણ પાપીઓ અને કપટી લોકોને દંડ કરવો.
3.28.30
सर्वस्यैकोपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् ।
द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत् ॥ ३.२८.३० ॥
કોઈ પ્રાણીનો એક અપરાધ ક્ષમા કરવો; બીજી વાર થાય તો, નાના અપકાર માટે પણ તે વધને યોગ્ય બની શકે.
3.28.31
अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि ।
क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ॥ ३.२८.३१ ॥
અજાણતાં કોઈનાથી અપરાધ થાય તો તેને ક્ષમા જ આપવી એમ કહેવાય છે—પણ બરાબર પરખ્યા પછી જ.
3.28.32
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीव्रतरं मृदु ॥ ३.२८.३२ ॥
મૃદુતાથી કઠોરનો પણ નાશ થાય છે અને મૃદુનો પણ. મૃદુતાથી કંઈ અસાધ્ય નથી; તેથી મૃદુતા જ સૌથી તીક્ષ્ણ છે.
3.28.33
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः ।
अन्वीक्ष्यकारणं चैव कार्यं तेजः क्षमापि वा ॥ ३.२८.३३ ॥
દેશ અને કાળને બરાબર જોઈને, પોતાનું બળ અને નિર્બળતા તોળીને, કારણની પણ તપાસ કરીને જ કરવું—તેજ બતાવવું કે ક્ષમા આપવી.
3.28.34
नादेशकाले किंचित्स्याद्देशकालौ प्रतीक्षताम् ।
तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधितम् ॥ ३.२८.३४ ॥
અયોગ્ય દેશ અને કાળમાં કંઈ પણ ન કરવું; દેશ અને કાળની રાહ જોવી. એ જ રીતે લોકના ભયથી પણ અપરાધીને ક્ષમા આપવી.
3.28.35
एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः ।
अतोऽन्यथाऽनुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ॥ ३.२८.३५ ॥
ક્ષમા માટે આવા જ કાળ કહેવાયા છે. તેનાથી વિપરીત ચાલનારાઓ માટે તેજ બતાવવાનો કાળ કહેવાય છે.
3.28.36
तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप ।
धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ॥ ३.२८.३६ ॥
તેથી, હે નરાધિપ, મારા મતે તારા માટે તેજ બતાવવાનો સમય આવ્યો છે—ધૃતરાષ્ટ્રના લોભી પુત્રો પ્રત્યે, જેઓ સતત અપકાર કરતા રહ્યા છે.
3.28.37
न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति ।
तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ३.२८.३७ ॥
આજે કુરુઓ પ્રત્યે ક્ષમાનો સમય નથી. તેજનો સમય આવે ત્યારે તારે તેજ પ્રગટ કરવું જોઈએ.
3.28.38
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
काले प्राप्ते द्वयं चैतद्यो वेद स महीपतिः ॥ ३.२८.३८ ॥
નમ્ર માણસ અવગણાય છે; કઠોર માણસથી લોકો દૂર રહે છે. યોગ્ય સમય આવે ત્યારે જે આ બંને જાણે છે, તે જ રાજા છે.